A’dan Z’ye Yaşar Kemal

Yaşar Kemal, asıl adylaı Kemal Sadık Gökçeli, Van Gölü’ne yakın Ernis (bugün Ünseli) köyünden olan ailesinin I. Dünya Savaşı’ndaki Rus işgali yüzünden uzun bir göç süreci sonunda yerleştiği Osmaniye’nin Kadirli ilçesine bağlı Hemite köyünde 1926’da doğdu. Doğum yılı birtakım biyografilerde 1923 olarak geçiyordu.

Yazar, ortaokulu son sınıf öğrencisiyken terk ettikten sonra ırgat katipliği, ırgatbaşılık, öğretmen vekilliği, kütüphane memurluğu, traktör şoförlüğü, çeltik tarlalarında kontrolörlük yaptı. 1940’ların başlarında Pertev Naili Boratav, Abidin Dino ve Arif Dino üzere sanatçı ve yazarlarla alaka kurdu; şimdi 17 yaşındayken siyasi nedenlerle birinci tutukluluk tecrübesini yaşadı.

1943’te bir folklor derlemesi olan ilk kitabı Ağıtlar’ı yayımladı. Askerliğini yaptıktan sonra 1946’da gittiği İstanbul’da Fransızlara ilişkin Havagazı Şirketi’nde gaz denetim memuru olarak çalıştı. 1948’de Kadirli’ye döndü, bir müddet yeniden çeltik tarlalarında kontrolörlük, daha sonra arzuhalcilik yaptı. 1950’de komünizm propagandası yaptığı argümanıyla tutuklandı, Kozan cezaevinde yattı. 1951’de salıverildikten sonra İstanbul’a gitti, 1951-63 ortasında Cumhuriyet gazetesinde Yaşar Kemal imzasıyla fıkra ve röportaj müellifi olarak çalıştı. Bu ortada 1952’de ilk öykü kitabı Sarı Sıcak’ı, 1955’te ise bugüne dek kırktan fazla lisana çevrilen romanı İnce Memed’i yayımladı.

1962’de girdiği Türkiye Personel Partisi’nde genel yönetim kurulu üyeliği, merkez yürütme kurulu üyeliği vazifelerinde bulundu. Yazıları ve siyasi aktiflikleri hasebiyle birçok defa kovuşturmaya uğradı. 1967’de haftalık siyasi mecmua Ant’ın kurucuları ortasında yer aldı. 1973’te Türkiye Müellifler Sendikası’nın kuruluşuna katıldı, 1974-75 ortasında birinci genel başkanlığını üstlendi. 1988’de kurulan PEN Müellifler Derneği’nin de ilk başkanı oldu. 1995’te Der Spiegel’deki bir yazısı nedeniyle İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılandı, aklandı. Tıpkı yıl bu kere Index on Censorhip’teki yazısı nedeniyle 1 yıl 8 ay mahpus cezasına mahkûm edildiyse de cezası ertelendi.

Şaşırtıcı imgelemi, insan ruhunun derinliklerini kavrayışı, anlatımının şiirselliğiyle sırf Türk romanının değil dünya edebiyatının da önde gelen isimlerinden Yaşar Kemal’in kitapları kırkı aşkın lisana çevrildi.

Yaşar Kemal, Türkiye’de aldığı çok sayıda mükafatın yanı sıra yurtdışında ortalarında Memleketler arası Cino del Duca mükafatı, Légion d’Honneur nişanı Commandeur payesi, Fransız Kültür Bakanlığı Commandeur des Arts et des Lettres nişanı, Premi Internacional Catalunya, Fransa Cumhuriyeti tarafından Légion d’Honneur Grand Officier rütbesi, Alman Kitapçılar Birliği Frankfurt Kitap Fuarı Barış Ödülü’nün de bulunduğu yirmiyi aşkın ödül, ikisi yurtdışında beşi Türkiye’de olmak üzere, yedi fahri doktorluk payesi aldı. En son, 9 Kasım 2013’te Norveç Edebiyat ve Söz Özgürlüğü Akademisi’nin (Bjørnson Akademi) Norveç’in ulusal şairi Bjørnstjerne Bjørnson ismine verdiği ‘Bjørnson Ödülü’nü al an Yaşar Kemal, 28 Şubat 2015’te İstanbul’da hayatını kaybetti.

Yaşar Kemal’in vefatından kısa bir müddet evvel 26 unsurluk küçük bir kelamlık hazırlamıştık. Usta müellifin hayat öyküsünden satırbaşları, dünya görüşüne ve romanlarına ait ipuçları için sizi aşağıya alalım.

ANNE
Yaşar Kemal’in anlatıcılık ustalığı biraz da annesi Nigar Ana’dan geliyor dememiz yanlış olmaz. Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor kitabından dinleyelim: “Yazık ki Türkçesi kıttı. Kürtçeyi tahminen bir destancıdan daha hoş konuşurdu. O bir masal, bir destan bir olay anlatırken herkesi lalüebkem ağzına baktırırdı. Ben de onun anlatımına hayrandım. Onun anlatıları beni büyüledi. Çok yıl hiç konuşmadığım halde daha Kürtçeyi anlayabiliyorsam, biraz konuşabiliyorsam onun yüzündendir.”

BÜYÜK SORUN
Yaşar Kemal yıllar evvel verdiği bir söyleşide insanlığın en büyük meselesini bakın nasıl anlatır, ki yapıtlarında de bu meselelerin üzerine gittiği görülür: “Yeryüzünün bir tek şimdiki şeyi var şu anda, bütün insan soyunun büyük sorunu sömürü. İnsanoğlu insanoğlunu sömürüyor, bundan daha aktüel bir şey olamaz. İkinci büyük aktüel şey, insanoğlu doğayı da öldürüyor. İçinde yaşadığı, kendisini var eden doğayı bütünüyle öldürüyor. Doğayı öldürürken ne oluyor, bir gün meczupluklar romanı yazarsam şaşmayın. Hepsi meczup insanlardan bir roman yazarsam şaşmayın. Zira tabiatın istikrarı bozulduğu vakit insanın iç istikrarı, ruhsal istikrarı de bozuluyor.”

ÇUKUROVA
Yaşar Kemal’in yapıtlarının odak noktası dense yanlış olmaz. Müellif, bu bereketli ovadaki sınıfsal ilgileri, insanların kültürel ömrünü, bölgedeki iktidar bağlantılarını, aşikâr bir perspektiften, kimi vakit destansı, kimi vakit epik kimi vakit trajik bir formda anlatır. İnce Memed, Teneke, Orta Direk, Yer Demir Gök Bakır, Demirciler Çarşısı Cinayeti, Höyükteki Nar Ağacı gibi ölümsüz yapıtlarında bunun için daima Çukurova insanı başroldedir.

DGM
Devletle yıldızı barışmayan müelliflerden biridir. Daha 17’sinde tutuklanarak devletin soğuk yüzüyle tanışmıştır. Hayatı boyunca da yazdığı kitapları ya da fikirleri yüzünden tekraren kovuşturmalara uğramış, baskı görmüş ve mahpus yatmıştır. Lakin 1995’te Der Spiegel dergisinde çıkan Türkiye’deki Kürt sorunu ve fikir özgürlüğü ile ilgili sert yazısı sonrasında yaşanan süreçte DGM’de yargılanması dönüm noktasıdır. Bu süreç içinde açılan bir davada 20 ay mahpus cezası verilen müellif daha sonra AİHM’e giderek Türkiye’yi mahkum ettirir. Ancak 2000’li yıllarda devlet, Kemal’in büyüklüğünü kabul eder. Hatta Cumhurbaşkanlığı nezdinde ve makamında ödüllendirilir.

EŞKIYA
Eşkıyalar Yaşar Kemal’in kitaplarında sıklıkla karşımıza çıkar. Bunun sebebini de 1987’de merhum Ahmet Taner Kışlalı’ya şöyle anlatır: “Benim çocukluğum eşkıyalığın içinde geçti. Dayım en büyük eşkıyalardan biriydi. 1936’lara kadar, 500 dolayında eşkıya vardı o etrafta. Bunlardan biri de, Karamüftüoğlu ailesinden ünlü Remzi Bey’di. Kurtuluş Savaşı’nda Kadirliyi birinci örgütleyenlerden… Birinci İnce Memed öyküsünde çakırdikeni diye bir diken var. Onu bana Remzi Bey anlattı. Remzi Bey’le eşkıyalığın ideolojisini yaptık. Amcamın oğlu İstek da eşkıya oldu, dağda vuruldu. Birinci romanımın İnce Memed olmasının nedeni bu. Diğer türlü de olamazdı esasen. Bu kadar eşkıya tanımışım, akrabalarımdan eşkıyalar çıkmış, dağlarda 500’den fazla eşkıya var. Ondan sonra da, en büyük eşkıyalardan biriyle yıllarca konuşmuş, tartışmışım…”

FİLM
Yaşar Kemal’in romanları pek çok sinemaya de uyarladı. En ünlüsü Peter Ustinov’un, 1984’teki İnce Memed uyarlamasıdır. Memduh Ün Ağrı Dağı Efsanesi‘ni, Atıf YılmazKaracaoğlan’nın Sevdası ile Alageyik‘i, Türkan Şoray Yılanı Öldürseler‘i, Zülfü Livaneli Yer Demir Gök Bakır‘ı sinemaya uyarlamıştır. Lütfi Akad, Ustinov’dan çok evvel İnce Memed‘i uyarlamak istemiş senaryosunu yazmış fakat senaryo genelkurmayın ısrarı üzerine sansüre takılınca Akad’ın sinema projesi hayata geçirilememiştir.

GELENEK
Fethi Naci’ye nazaran çağdaş edebiyatımızda, gelenekten yararlanan tek muharrir Yaşar Kemal’dir. Kemal gelenekten halk kültüründen ve folklordan yararlanıp kendi ayak bastığı toprağın öykülerini romanın tarihi ve kültürel kalıpları içerisinde anlatan ve bu manada özgünlüğü yakalayabilen, büyük müelliflerden biridir. Bundan ötürü Anadolu’yu, Anadolu insanını tanımak isteyen herkesin birinci başvuracağı kitaplar onun elinden çıkmıştır.

HALK
1971’da Abdi İpekçi’ye verdiği bir söyleşide Yaşar Kemal romancılığının özünü ve halk ile bağını şöyle anlatır: “Ben iki şeye inanırım. İki şeyin sonsuz gücüne, sonsuz yaratıcılığına, sonsuz değişimine; halk ve tabiat. Sanatımı halkımla birlikte, onun büyük yaratıcılığı ile birlik olarak, onun için yaparım. Siyasetim da sanatımdan ayrılmaz. Halka kim zulmediyorsa, etmişse, halkı kim eziyor, ezmişse, onu kim sömürmüş, sömürüyorsa, feodalite mi, burjuvazi mi… Halkın mutluluğunun önüne kim geçiyorsa ben sanatımla ve bütün hayatımla onun karşısındayım. Ben etle kemik nasıl birbirinden ayrılmazsa, sanatımın halktan ayrılmamasını isterim. Bu çağda halktan kopmuş bir sanata inanmıyorum.”

IRGATLIK
Yaşar Kemal, gururlu bir aileden geldiği için yardım alma konusunda ketumdur. Bunun için ortaokulu okuması için kendisine yapılan yardımı kabul etmez ve Adana’da bir fabrikada çalışarak öğrenim hayatını sürdürür. Okulu bıraktıktan sonra da yaklaşık 20 işte çalışır. Tarlalarda, ırgatlık, ırgat katipliği, hamallık, traktör sürücülüğü lakin en uzun da su bekçiliği yapar.

İNCE MEMED
Müellifin ismiyle anılan en ünlü romanıdır. Dünyada yaklaşık 40 lisana çevrilen üç milyondan fazla basılan İnce Memed‘de müellif köylünün ağalık tertibine karşı çabasını, baskı karşısında dağa çıkan ve eşkıya olan İnce Memed üzerinden destansı bir biçimde anlatır. Romanın ilk kitabı 1955’te yayımlansa da müellif 1947’de yazmaya başlamıştır. Kemal, kitap çıktıktan sonra kahramanın öyküsünü toplam dört ciltte anlatarak 1923’te başlayan kıssasını 1987’ye kadar getirir.

JANDARMA
Yaşar Kemal’in yapıtlarında sıklıkla karşımıza çıkan bir figürdür. Eşkıyaları anlattığı kıssalarında genelde jandarmaları bozuk ve baskıcı sistemin zabiti olarak işler. Ayrıyeten ferdî olarak da jandarmalarla güzel anıları yoktur. Mesela dört yılda topladığı 300 ağıtı bir kovuşturmada jandarmanın alıp sobada yakmasını, müellif asla unutmaz.

KEMAL SADIK GÖKÇELİ
Yaşar Kemal’in gerçek ismi. Sadık tıpkı vakitte cinayete kurban giden, ki bu cinayete şahit olmuştur kendisi, erken yaşta kaybettiği babasının da ismidir. Türksözü, Yeni Adana, Vakit gibi gazetelerde ve Varlık, Kovan ve Ülkü üzere mecmualardaki yazılarını Kemal Sadık Göğçeli imasıyla yazmıştır. İlk kitabı Ağıtlar‘ı da yeniden bu isimle çıkarır. Muharrir, Cumhuriyet gazetesine girdikten sonra “Yaşar Kemal” ismini kullanmaya başlar.

LEGION D’HONNEUR NİŞANI
Napoleon’dan bu yana alanında öncü ve değerli isimlere verilen Legion d’Honneur Nişanı muharrire birinci olarak 1983’te Commandeur’ (komutan) derecesinde verildi. 2011’de ise nişanın derecesinin yükseltilmesine karar verildi ve müellif Grand Officier’ (büyük subay) unvanıyla taltif edildi. ‘Büyük Subay’ unvanı, dünyada çok az beşere takdim ediliyor.

MEHMED UZUN
Yaşar Kemal Kürt olsa da Kürtçe yerine Türkçe yazmıştır. Ancak Kürt edebiyatının en büyük ustalarından Mehmed Uzun, en yakın dostlarından biri olmuş ve onun Kürtçe yazmasını desteklemiştir. Uzun’a cenazesinde “Ben Kürt asıllıyım lakin Kürt muharriri değilim. Mehmed bir Kürt müellifidir. İşini her şeyden yeterli görmüştür. Kürt romanının lisanının dikenli yolunu açmıştır” diyerek veda etmiştir.

NOBEL
Nobel Edebiyat Mükafatı verilmemiş olsa da Yaşar Kemal milletlerarası edebiyat dünyasında bu ödül için ismi geçen birinci yazarımızdır. Yapıtları yabancı lisanlara çevrildikçe ve onun müelliflik gücü yeterlice anlaşıldıkça dünyada Kemal’e Nobel verilmesi konusunda neredeyse milletlerarası alanda bir fikir birliği oluşmuştur. 1973’te de aday olmuştur. Bir Türk müellife, Orhan Pamuk’a Nobel verilmesiyle bu cins değerlendirmelere ve isteğe son verilmişse de şu bir gerçek: Yaşar Kemal gönüllerin Nobel’ini çoktan almıştır. Lakin Yaşar Kemal bu adaylık serüveni için şöyle der “Ben düzgün bir müellifim da, bana niçin Nobel vermiyorlar demek yanlış. Dünya çok büyük ve çok büyük de müellifler var.”

O YETERLİ İNSANLAR…
Muharririn Demirciler Çarşısı Cinayeti kitabının girişinde yer alan, lisanlara pelesenk olan “O âlâ beşerler o hoş atlara binip gittiler. Demirin tuncuna insanın piçine kaldık” cümlesi her ‘güzel insanın’ gidişinden sonra atıfta bulunulan bir özdeyiş üzeredir.

ÖDÜLLERİ
Nobel Edebiyat Mükafatı alamasa da Yaşar Kemal’in pek çok saygın yerli ve yabancı mükafatı bulunuyor. Fransa en çok ödül veren ülkelerden. Mesela 1977’de Yer Demir Gök Bakır romanı Fransa Eleştirmenler Sendikası tarafından “En Âlâ Yabancı Roman” seçildi. 1978’de Ölmez Otu‘yla “En Uygun Yabancı Kitap Ödülü” ve 1979’da Binboğalar Efsanesi ile “Büyük Heyet En Yeterli Kitap Ödülü” aldı bu ülkeden. İnce Memed ile 1956’da Varlık Roman Armağanı, Kale Kapısı ile Orhan Kemal Roman Armağanı kazanan müellifin daha pek çok mükafatı, fahri doktora unvanı bulunuyor. En son geçtiğimiz günlerde İstanbul Bilgi Üniversitesi’nden fahri doktora unvanı aldı.

PİS HİKAYE
Yaşar Kemal’in yazdığı birinci hikayedir. 1946’da Kayseri’de askerlik yaparken yazdığı bu hikaye Çukurova beşerinin ekonomik zorlukları ve çetin tabiat kaideleriyle çabası, insan-doğa-çevre münasebeti üzerinedir. Bu hikayeden sonra uzun hikayelere yönelir.

RÖPORTAJ
Şimdilerde röportaj her ne kadar soru-cevap biçimindeki mülakat olarak algılansa da, ki bunun ismi söyleşidir, aslında haber izlenim yazı çeşidi olarak bir periyot gazetelerin vazgeçilmeziydi. Yaşar Kemal de basın tarihimizin en yeterli üç-beş röportajcısından biridir. Bilhassa Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan röportajları ders niteliğindedir. Daha sonra bu röportajları kitap olarak yayımlanmıştır.

SEVDİKLERİ
“Nazım Hikmet’i severim. Ondan sonra nitekim çok sevdiğim muharrir, kendine has olan Sait Faik’tir. Ben hâlâ, romanlarıma başlamadan evvel Sait Faik okurum. Orhan Kemal’in birkaç yapıtını çok severim. Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza, Baba Evi, Avare Yıllar falan… Yoksul Baykurt’un Kaplumbağalar‘ını, Tırpan‘ını severim.(…) Eskilerden, Dede Korkut ve Evliya Çelebi. Batılı müelliflerden en sevdiğim William Faulkner’dır. Klasik müelliflerden da en çok Stendhal’ı ve ondan sonra Çehov’u severim. Aslında benim müelliflik hayatımda iki ustam vardır: Charlie Chaplin ve Çehov.”

TÜRKÇE
Türkçeye hakimiyet konusunda yaşayan en büyük müelliflerden biridir. Emin Özdemir, Yaşar Kemal’in Türkçe ile bağlantısını ele aldığı bir yazısında şöyle der: “Yaşar Kemal’in Türkçeyi daima bir prizmadan geçirdiğini söyledim. Sözcük düzleminde olsun, tümce ve anlatım düzleminde olsun Türkçenin soluğunu genişletmiş bir büyük yazarımızdır. Lisanımızın yüz akıdır o.” Kemal’in Türkçe’nin zenginliğini kullanmasına bir örnek de Ali Püsküllüoğlu’nun çıkardığı Yaşar Kemal Sözlüğü kitabıdır.

UHDE
Yazar, Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor kitabında 1915’ten sonra Anadolu’daki savaş ortamı, işgaller ve sürgünler nedeniyle öksüz kalmış ya da kaybolmuş yüzlerce çocuktan ve sahipleri ölmüş binlerce köpekten oluşan sürülerden bahseder. Hatta bu çocuklardan birisi, ailesinin Çukurova’ya göçü sırasında kaybolan akrabası Kotey’dir. Kotey’i yıllar sonra bir tesadüf sonucu bulan Kemal, onun kaybolduğu büyük ekin yangınını (aslında iki cephe ortasındaki çatışmanın ortasında kalan göçmenlerin yaşadığı cehennem üzere bir çatışma ortamı) annesinden ve dengbejlerden çok dinlemiştir. Birkaç defa yazmak istemiş lakin o büyük destancıların anlatım ustalığına yaklaşamadım diye vazgeçmiştir.

ÜZERİNE YÜRÜMEK
“Romanlarımda daima kaygının, korktuklarının üstüne yürüyen beşerler bulacaksınız. Ben daima endişenin, korktuklarımın üstüne yürüdüm. Bu, benim huyumdur sanıyorum. Sonra öğrendim ki bu birçok insanın huyuymuş.”

VAN
Yaşar Kemal’in ailesi Van kökenlidir. Aile, 1915’te Rus İşgali nedeniyle, yaklaşık 1.5 yıl süren bir çileli seyahatle Çukurova’ya kadar gelip Hemite Köyü’nü (Bugünkü adıyla Gökçeadam Köyü) yurt edinir. Kemal “Kimsecik” üçlemesinin birinci romanı Yağmurcuk Kuşu‘nda bu uzun ve ıstıraplı göçü anlatır.

YAZAR
Edebiyatımızın yaşayan çınarı, 91 yaşındaki müellifin 20 romanı, dört destan romanı, bir çocuk romanı, 11 deneme ve derlemesi, altı röportaj kitabı ve bir de şiir kitabı bulunuyor. Yapıtları Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanıyor.

ZİLLİ KURT
Yaşar Kemal’in Türkiye’deki yazarlarla devlet ortasındaki ilgiyi anlattığı bir metafor. Bir konuşmasında Anadolu’da kuzular için köylere inen kurtlarla ilgili kıssayı anlatan Kemal “Köylüler kurdun peşine düşer, onu canlı yakalar ve boynuna bir zil takıp salar. Zilli kurt, hiçbir canlıya yaklaşamaz. Bozkırlar, dağlar boyunca koşar durur ve bir gün açlıktan ölür. İşte Türkiye’de pek çok müellif, arbedesinin bedelini zilli kurt olarak ödemiştir. Ben de bu zilli kurtlardan biriydim” demişti.