34. İstanbul Sinema Festivali, 4 Nisan Cumartesi günü başladı. 12 Nisan Pazar günü saat 16.00’da Atlas Sineması’nda Ertuğrul Mavioğlu ve Çayan Demirel’in yönettiği Kuzey (Bakur) sineması gösterilecekti. Toplumsal medyada PKK kamplarındaki gerillaların hayatını anlatan sinema aleyhinde huzursuz edici tabirlere rastlamak mümkündü. İKSV, pazar sabahı yayımladığı duyuruyla bu gösterimin iptal edildiğini açıkladı. Buna münasebet olarak da Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından gönderilen, Sinema Sinemalarının Kıymetlendirilmesi ve Sınıflandırılmasına Ait Adap ve Asıllar Hakkında Yönetmelik’in 15. hususunu hatırlatan yazı gösterildi. Bakanlık, İKSV’ye gönderdiği yazıda Türkiye’de üretilen ve şenliklerde gösterimi yapılacak olan sinemaların “kayıt tescil belgesi” alma zorunluluğunu vurgulamış, hukuksal müeyyideden çekindiğini belirten İKSV sinemanın gösterimini iptal etmeye karar vermişti. Devamındaki süreçte sinemacılar ortak bir bildiri yayımladı ve 20’den fazla sinema şenlikten çekildi.
SİYAD, tıpkı gün içinde sinemacıların bu kararına dayanak verdi. 12 Nisan Pazar günü saat 16.00’da Atlas Sineması’nda sinemanın gösterimi yerine bir forum gerçekleştirildi. BBC’ye konuşan Ertuğrul Mavioğlu, eser işletme dokümanına sahip olmayan sinemalardan alınan 110.000 TL’yi ödemeyi kabul ettiklerini, lakin İKSV’nin sinemanın gösterimini yapmaya tekrar de yanaşmadığını söyledi. Medyatava’nın sorularını yanıtlayan şenlik yöneticisi Azize Tan ise “parası neyse verelim, sineması gösterelim” üzere bir durumun kelam konusu olmayacağını, “kayıt tescil evrakı yoktur” dendikten sonra sinemanın aslında gösterilemeyeceğini belirtti.
13 Nisan Pazartesi günü ise artan reaksiyonların akabinde beklendiği üzere Altın Lale Ulusal ve Milletlerarası Müsabakaları ile Ulusal Belgesel Müsabakası, kapanış merasimiyle birlikte iptal edildi. Toplantıya, Ulusal Yarışma Jüri Başkanı Zeki Demirkubuz’un “Bakur sinemasına uygulanan sürecin büsbütün siyasi olduğunu düşünüyorum. İktidarla uğraşmaya aklı yetmeyen, sinema da yapmasın” sözleri damga vurdu. Aynı gün Kültür Bakanlığı, festival yönetiminin suçlamalarını kabul etmediğini ve bakanlığı sansür uygulamaya çalışan bir kurum olarak gösterme eforunun “maksatlı bir tutum” olduğunu belirten bir basın açıklaması yaptı. Mirgün Cabas’ın Her Şey programına konuk olan Azize Tan, şenliğin evvelki günlerinde kelam konusu dokümana sahip olmayan belgesel ve kısa sinema gösterimlerinin yapıldığını, bakanlığın evrak ihtarına karşı SEK’ten (Sanatsal Etkinlikler Komisyonu) aldıkları müsaade yazısını (“festivalin içeriğinden şenlik komitesi sorumludur”) gönderdiklerini açıkladı.
Yaşananların kısa bir özetinin akabinde elimizde kalanlara bir bakalım. Bahsi geçen Sinema Sinemalarının Kıymetlendirilmesi ve Sınıflandırılmasına Ait Yol ve Temeller Hakkında Yönetmelik 2005’ten beri yürürlükte. Yönetmeliğin 9. unsurunda, ülke içinde üretilen yahut ithal edilen sinemalardan Kıymetlendirme ve Sınıflandırma Kurulu’nun uygun bulmadıklarının ticari sirkülasyona ve gösterime sokulamayacağı öngörülmüş. Sinemalarda gördüğümüz “Genel izleyici kitlesi”, “+18”, “korku ve şiddet”, “cinsellik” üzere işaret ve ibareler, bu heyetin yaptığı kıymetlendirme sonucu belirleniyor. Kıymetlendirme ve sınıflandırma temellerini düzenleyen 11. unsurda, “kamu düzeni”, “genel ahlak” üzere muallâk ve keyfi kullanılması mümkün kavramlar göze çarpıyor. 5. unsurda ise Kıymetlendirme ve Sınıflandırma Kurulu’nun üyelerinin nasıl seçildiği düzenlenmiş. Kültür Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Ulusal Eğitim Bakanlığı’ndan birer üye, ilgili alan meslek birliklerince önerilen uzman şahıslar ortasından Kültür Bakanlığı’nın belirlediği üç üye ve yeniden Kültür Bakanlığı’nın belirlediği birer psikolog, sosyolog ve çocuk gelişim uzmanından oluşan 9 kişilik bir heyet. Konseyin yapısını ve kıymetlendirme temellerini bir gözden geçirelim, sonra da Lars von Trier’in Nymphomaniac sinemasının gösterime sokulmamasını ya da Onur Ünlü’nün İtirazım Var‘ına +18 yaş sonu getirilmesini hatırlayalım. Ahlâk kavramı üzerine yapılması gereken tartışmaları şimdilik bir kenara bırakalım.
Yönetmeliğin müeyyideleri düzenleyen 17. hususuna nazaran, işaret ve ibareler olmadan dağıtım ve gösterim yapanlara 10.000 TL, sinemanın yapımcılarına 50.000 TL, işaret ve ibarelere uymadan dağıtım ve gösterim yapanlara ise 50.000 TL para cezası veriliyor. Ertuğrul Mavioğlu’nun bahsettiği 110.000 TL buna dayanıyor. Tıpkı hususta “bakanlık, bu işaret ve ibarelere uyulup uyulmadığını her vakit denetleyebilir” sözü var. 11 Nisan Cumartesi sabahı doküman hassasiyetiyle uyanan bakanlık, aşikâr ki hukuksal desteğini buradan alıyor. Azize Tan, hem Mirgün Cabas’a hem de Medyatava’ya yaptığı açıklamalarda güvenlik kuvvetlerinin sinemaya gelerek doküman sorduğunu söz etti. Hasebiyle “o iş o denli cezası neyse öderiz ile bitmiyor, doküman olmayan sinema esasen gösterilemez”in gerisinde seyircilerin güvenliğiyle ilgili haklı bir tasa de yatıyor olmalı. Pekala, İKSV’nin yaptığı birinci iptal açıklamasında bunlardan kelam edilmemesinin nedeni neydi? Sinemanın toplumsal ve politik yükü gereğince analiz edilememiş olabilir mi?
İKSV’nin iptalle ilgili birinci açıklamasını okuduğumda, bakanlığın yazısı diye yönlendirdikleri kontağın 9 Ocak 2014 tarihli olması dikkatimi çekmişti. Geçen yıl Ocak ayında bakanlığın her şenliğe gönderdiği bu yazının akabinde “festival sansürü geri mi geliyor?” soruları ortaya çıkmıştı. 1988’deki İstanbul Sinema Festivali’nde Kültür Bakanlığı’nın beş sineması birden sansürlemesi üzerine festival başkanı Elia Kazan önderliğinde bir küme sinemacı Taksim Meydanı’nda bir yürüyüş düzenlemiş ve bakanlık, çıkardığı bir kararnameyle geri adım atarak sinema şenliklerini kontrolden muaf tutmuştu.
Azize Tan’ın Mirgün Cabas’la yaptığı konuşmadan anlıyoruz ki, bakanlık 11 Nisan Cumartesi günü, 9 Ocak 2014’te gönderdiği yazıyı e-posta ile tekrar göndermiş. Hatta 10 Nisan cuma günü birebir hususla ilgili bir de telefon görüşmesi olmuş. Bunlara birinci açıklamada yer verilmemesi bakanlığın, “geçen yıl gönderilen yazının bu yıl gönderilmiş üzere lanse edilmesi” işgüzarlığına başvurmasına imkan sağladı. Bunun yanı sıra Azize Tan’ın “SEK’ten aldığımız belgeyi gönderdik” demesinin hukuken mana söz etmediğini belirtmek gerek. Yönetmeliğin 15. unsurunda şenliklerin düzenleme komitelerinin, Sanatsal Etkinlikler Komisyonu’ndan olumlu görüş almaları gerekliliği düzenlenmiş. Ticari dolanım yahut gösterim konusu edilmeksizin ülke içinde düzenlenecek şenliklerde gösterilmek üzere ithal edilen sinemaların gösterimlerinden doğan her türlü sorumluluğun şenlik komitesine ilişkin olduğu ve bunun ülke içerisinde üretilen sinemaları kapsamadığı unsurda esasen belirtilmiş. Memleketler arası sinemaların muaf tutuldugu bir evrakın Türkiye’de yapılan sinemalardan beklenmesinin anlamsızlığı zati sinemacılar tarafından her fırsatta dillendiriliyor, lakin Azize Tan’ın söylediği bununla ilgili degil.
İşin hukuksal boyutunu bir kenara koyduktan sonra bu düzenlemelerin neye hizmet ettiğini aktarmakta yarar var. 11 Nisan Cumartesi günü Ağrı’da asker ve PKK ortasındaki çatışmanın akabinde HDP Eşbaşkanı Selahattin Demirtaş, olayın çatışma değil geçersiz bir kurgu olduğunu, çatışma bölgesinde ölmeye terk edilen yaralı askerlerin HDP’liler tarafından kurtarıldığını söylemişti. Davutoğlu onu yalancılıkla suçlarken internette paylaşılan fotoğraf ve görüntüler, Demirtaş’ı doğrular nitelikteydi. İçişleri Bakanlığı, bunun üzerine yaptığı açıklamada “Jandarmamız, kendilerine ilişkin uyku tulumları ile yaralılarımızı helikopterlerin bulunduğu yere nakletmeye çalışırken, bölgeye giren vatandaşlar yaralıların kendilerinin de yardımıyla tahliye edilmesini talep etmiş, ardından yaralıların taşındığı uyku tulumunun kenarından tutmak suretiyle taşıma faaliyetine katılmışlardır” dedi. Hani şu Kıymetlendirme ve Sınıflandırma Kurulu’nda bir temsilcisi olan İçişleri Bakanlığı. İktidar telaffuzunu “kesinlikle yalandır”dan “kenarından tutmuşlar işte”ye çekmeye zorlayanın Ağrı’lı bir vatandaşın çektiği alelade imajlar olmasını, medya güvenilirliği değerlendirmesinde “havuz” ve “penguen” sözcüklerinin yanına koymak lazım.
Konumuza dönelim. Herkes kendi siyasi durumuna nazaran olayın başlangıcıyla yahut gelişimiyle ilgili farklı yorumlar yapabilir. Fakat şunu görmek gerek: siyasi iktidarın vurgularını ağırlaştırdığı bir bahse -izleyemediğimiz için konusu ve fragmanından hareketle konuşuyorum- farklı bir bakış açışı, aksi bir görüş getirecek bir filmin gösterimi Kültür Bakanlığı tarafından engellendi. PKK kamplarında yaptığı çekimlerle gerillalarının gündelik hayatını anlatan sinemanın, başvursa dahi gerekli belgeyi alamayacağı zati bakanlık açıklamasındaki “filmle ilgili yapılan haberlerde ‘PKK belgeseli’ nitelemesinin kullanılmasının da işaret ettiği üzere ortada terör örgütü propagandasının kelam konusu olması hiçbir formda temel demokratik kıymetlerle ve fikir özgürlüğünün kozmik kriterleriyle bağdaşmayan bir durumdur” sözünden anlaşılıyor. Hakikaten Ertuğrul Mavioglu da bakanlığın, izlemediği bir sineması ‘propaganda filmi’ olarak nitelediğini belirtti.
Yeterince ikna edici olmadıysa geçmişte bu yönetmeliğin hangi sinemalara uygulandığına bir bakalım. Çayan Demirel’in Dersim 38 isimli belgesel sineması 2007’de, Aydın Orak’ın 1992 Cizre olaylarını anlatan Bir Başkaldırı Destanı: Berivan isimli belgesel sineması ise 2011’de, birebir yönetmeliğe takılarak ticari dolanıma ve gösterime sokulmamıştı.[i] Kazım Öz’ün Fotoğraf filmi ve Hüseyin Karabey’in Gitmek filmi de Kültür Bakanlığı tarafından sansüre uğramış ve yurtdışında yer alacakları şenliklerden gerçek düzgün bir münasebet bile gösterilmeden geri çekilmişti. Kültür ve sanat alanında sansür, sadece Kültür Bakanlığı kaynaklı da olmuyor elbette. Cumhurbaşkanı’na hakaret münasebetlerini, vali ve belediye başkanı müdahalelerini başka bir yazıya bırakarak şimdilik bu örneklerle yetinelim.
Sansür, tıpkı günlerde farklı alanlarda da tesirini gösteriyordu. TRT’nin, “iktidarı eleştirdiği” gerekçesiyle CHP’nin reklam sinemasını yayınlamayı reddettiğini belirten yazısı muhalif çevrelerin yeni alay konusu olmuşken 12 Nisan Pazar günü Bakırköy Halk Pazarı’nda yapılacak olan Küme Yorum’un konseri, İstanbul Valiliği tarafından “provokatif hareket duyumu alındığı” gerekçesiyle engellendi.
Sonuç olarak, iktidarın benimsediği söyleme aksi düşecek bir sinemaya karşı Kültür Bakanlığı’nın aniden kapıldığı doküman hassasiyetinin ismi, geçmişte de olduğu üzere sansürdür. Antalya’nın tersine, İKSV’nin sineması şenliğe alma yüreğinin yanı sıra sinemacılara dayanak veren tavrı bedelli; lakin bu süreci daha düzgün yönetebilirlerdi. Birinci açıklamada her şeyi olduğu üzere anlatmaktansa, bilgileri modül parça paylaşmayı tercih etmeleri problemin kamuoyu tarafından anlaşılmasını zorlaştırdı ve özellikle bakanlığın top çevirmesine alan tanıdı. Sonuçta olan da sinemacılara ve sinemaseverlere oldu. Ethem Sarısülük’ün ailesinin hukuk uğraşını anlatan Haziran Yangını, kentsel dönüşümler hakkındaki Komşu! Komşu! Huu! ya da Kobane direnişini anlatan Sabaha Doğru üzere belgeseller şenlikten çekilmek durumunda kalınca bu sinemaların varlık nedenleriyle bağdaşmayan bir durum ortaya çıktı. Şenlikte gösterilemeyecek belgesellerden bir adedinin de 1977 yılında sinema işçilerinin periyodun sansür tüzüğüne karşı yaptığı yürüyüşü anlatan Yollara Düştük olduğunun altını çizmek gerekiyor.
Bakur’u izlemek nasıl mümkün olacak bilmiyoruz. Sinema, şimdilik Ankara Milletlerarası Sinema Festivali’nin programında yer alıyor. Lakin bütün bu olaylar 15 gün sonrası için öngörüde bulunmanın hiç kolay olmadığı bir ülkede yaşanıyor, unutmamak gerek.
[i] Ankara 7. Yönetim Mahkemesi, Kıymetlendirme ve Sınıflandırma Kurulu’nun bu yasak kararını kaldırmış, Kültür ve Turizm Bakanlığı kararı Danıştay’a götürmüştü.
