İtalyan düşünür Giorgio Agamben’in Fransa’nın ünlü gazetesi Le Monde’da “Hukuk devletinden güvenlik devletine” başlığıyla yayımlanan yazısı, Paris ataklarının akabinde Avrupa’da artan güvenlikçi siyasetleri tarihi bir perspektifle ele alıyor. 24 Aralık 2015’te yayımlanan makalenin Türkçeye çevirisini Haldun Bayrı medyascope.tv için yaptı.
Aşina olduğumuz devlet modelinde kökten bir dönüşüm bağlamına oturtulmadığı takdirde, Fransa’daki harikulâde hâlin (Şubat sonuna kadar) uzatılmasındaki gerçek gaye anlaşılmaz. Her şeyden evvel, harika halin demokrasiye kalkan olacağını ileri süren sorumsuz siyasetçilerin kelamlarını tekzip etmek gerek.
Tarihçiler bunun tam aksinin gerçek olduğunu bilir. Harikulâde hâl tam da Avrupa’daki totaliter iktidarların kurulma tertibatı olmuştur. Gerçekten, Hitler’in iktidarı alışından evvelki yıllarda Weimar’daki toplumsal demokrat hükümetler harika hale o kadar sık müracaat etmişlerdir ki, daha 1933 öncesinde Almanya’nın parlamenter bir demokrasi olmaktan çıkmış olduğu söylenebilmiştir.
Göreve geldiğinde Hitler’in birinci işi de bir daha hiç yürürlükten kaldırılmayacak olan bir harikulâde hâl ilan etmek olmuştur. Almanya’da Nazilerin fütursuzca işleyebilmiş oldukları cinayetlere şaşırıldığında, bu işlerin bütünüyle yasal oldukları unutulmaktadır; çünkü ülke harika hale tâbidir ve ferdî özgürlükler askıya alınmıştır.
Benzer bir senaryonun Fransa’da neden tekrarlanamayacağı bilinmez: Sosyalist hükümetlerin yurttaşlara artık kanıksatmış olacağı bir harika hâlin çok sağcı bir hükümet tarafından kendi gayeleri doğrultusunda kullanılacağını tahayyül etmek güç değil. Uzatmalı bir inanılmaz halde yaşayan ve polis operasyonlarının tedricen adalet erkinin yerini aldığı bir ülkede, kamu kurumlarının çabuk ve geri dönüşsüz bir biçimde bozulmalarını beklemek gerekir.
Korkuyu ayakta tutmak
Olağanüstü halin bugün, Batı demokrasilerini artık Güvenlik Devleti (Amerikalı siyasetbilimcilerin deyişiyle “security state”) diye isimlendirmek gereken bir şeye gerçek evriltmekte olan bir sürecin içinde yer alması ölçüsünde daha da doğrudur bu. “Güvenlik” sözcüğü siyasi söyleme o denli bir girmiştir ki, yanılmaktan çekinmeden, vaktiyle “hikmet-i hükümet” diye isimlendirilen şeyin yerini “güvenlik hikmetleri”nin aldığı söylenebilir. Bununla birlikte, bu yeni hükümet biçiminin bir analizi yapılmamıştır.
Güvenlik Devleti, Hukuk Devleti’ne de Michel Foucault’nun “disiplin toplumları” diye adlandırdığına da bağlı olmadığına nazaran, bir tarifi mümkün kılma hedefiyle burada birkaç ana noktayı belirlemek uygun olur.
Siyaset ideolojimizi derinlemesine etkilemiş olan Britanyalı Thomas Hobbes’un modelinde, erkleri hükümdara aktaran kontrat, herkesin birbirinden korkmasını ve herkesin birbiriyle savaşta olmasını gerektirir: Devlet de tam olarak dehşete son vermeye gelendir. Güvenlik Devleti’nde bu şema tersyüz olur: Devlet kalıcı bir biçimde endişe üzerine kurulur ve ne değerine olursa olsun onu ayakta tutmalıdır; çünkü temel fonksiyonunu ve meşruiyetini bundan alır.
Foucault “güvenlik” sözcüğünün Fransa’nın siyasi telaffuzunda birinci defa İhtilal öncesindeki fizyokrat hükümetlerle belirdiğini göstermişti; felaketleri ve kıtlıkları öngörüp önlem almak kelam konusu değildi, vuku bulmalarına ses çıkarmayıp daha sonra onları yönetim etmek ve faydalı görülen bir istikamete yöneltmek kelam konusuydu.
Hiçbir hukuksal manası yok
Aynı halde, günümüzde kelam konusu edilen güvenlik, terörist aksiyonları öngörmeyi hedeflemiyor (kaldı ki imkânsız olmasa bile son derece zordur bu, zira güvenlik tedbirleri lakin sonradan tesirini hissettirir, halbuki terörizm, tarifi itibariyle bir dizi birinci darbedir), beşerlerle genel ve sınırsız bir kontrol getiren yeni bir münasebet kurmayı hedefliyor —yurttaşların bilgisayarlarındaki ve bağlantılarındaki bilgilerin tamamının kontrol altına alınmasını mümkün kılan tertibatlar üzerinde özel bir ısrar gösterilmesi, hatta bilgisayarların içeriğinin bütünüyle alınması bundandır.
Saptadığımız risk, terörizm ile Güvenlik Devleti ortasında sistemli bir münasebetin kurulmasına yanlışsız sapmadır: Şayet Devlet’in kendini legalleştirmek için endişeye gereksinimi varsa, öyleyse eninde sonunda terör üretmesi ya da en azından terörün vuku bulmasına mani olmaması gerekir. Hakikaten içeride savaşmak zorunda oldukları terörizmi besleyici bir dış siyaset izleyen ve terörist örgütlere mali kaynak sağladığı malum devletlerle yakın bağlantılar sürdüren, hatta onlara silah satan ülkeler görülür.
Kavranması kıymetli olan ikinci bir nokta ise, egemenliğin asıl sahibi kabul edilen yurttaşların ve halkın siyasi statüsündeki değişimdir. Güvenlik Devleti’nde, siyasi yaşama iştirakleri seçim yoklamalarıyla hudutlu kalan yurttaşların tedrici apolitikleşmesi diye isimlendirmek gereken önüne geçilmez bir eğilimin yayıldığı görülür. Bu eğilimin kaygı vericiliği, halkı, Devlet’in muhafaza ve büyüme temin etmesi gereken ve özünde siyasi olmayan bir öge üzere tanımlayan Nazi hukukçuları tarafından kuramlaştırılmış olması ölçüsünde artar.
Bu hukukçulara nazaran, siyasi olmayan bu ögesi siyasi kılmanın tek bir yolu vardır: Onu yabancıdan ve düşmandan ayıracak olan köken ve ırk eşitliği. Burada Nazi Devleti’yle çağdaş Güvenlik Devleti’ni karıştırmak kelam konusu değil: Anlamak gereken, yurttaşlar apolitikleştirildiğinde, lakin kendilerine yalnızca dışsal olmayan bir yabancı düşmana karşı kaygıyla seferber edildikleri takdirde edilgenliklerinden çıkabilmeleridir (Almanya’da Museviler idi, günümüz Fransa’sında da Müslümanlardır).
Belirsizlik ve terör
“İtalyan yurttaşlığına layık olmayan yurttaşlar”ın vatandaşlıktan çıkarılmasını öngören 1926 tarihli faşist maddeyi ve Musevilerin vatandaşlıktan çıkarılmasının önünü açan Nazi maddelerini hatırlatan iki-milliyetli yurttaşların vatandaşlıktan çıkarılabilmesini öngören uğursuz tasarıyı bu çerçevede kıymetlendirmek gerekir.
Önemini küçümsememek gereken üçüncü bir nokta ise, kamusal alanda hakikati ve katılığı ortaya koyan kıstaslardaki radikal dönüşümdür. Terör cinayetlerinin raporlarını dikkatle inceleyen bir gözlemciyi her şeyden evvel sarsan şey, isimli katılığı sağlamaktan bütünüyle vazgeçilmiş olmasıdır.
Bir Hukuk Devleti’nde bir cinayetin lakin isimli bir tahkikatla açığa kavuşturulduğu konusunda herkes hemfikir ise de, güvenlikçi paradigmada, polisin ve ona bağımlı olan basının –yani daima az emniyetli olduğu düşünülen iki merciinin– dedikleriyle yetinmek zorunda kalınır. Tüm doğrulama ve çarpıtma ihtimallerini bile bile atlayan ve soruşturmadan çok dedikoduyu andıran, olayların nasıl yaşandığını telaşlı bir biçimde tekrar oluşturma denemelerindeki inanılmaz belirsizlikler ve bariz çelişkiler bundandır. Bu da kendilerini neyin tehdit ettiği konusunda yurttaşların belirsizlik içinde kalmalarının –onları muhafazası gereken– Güvenlik Devleti’nin çıkarına olduğu manasına gelmektedir; çünkü belirsizlik ve terör yan yana masraf.
20 Kasım tarihli, “davranışlarının kamu sistemi ve güvenlik için bir tehdit teşkil ettiğini düşündürecek önemli nedenler bulunan her kişi”ye atıfta bulunan, inanılmaz hal üzerine yasa metninde de birebir belirsizlik görülmektedir. “Düşündürecek önemli nedenler” formülünün hiçbir hukukî manası olmadığı büsbütün açıktır; “düşünen”in keyfiyetini referans aldığı ölçüde her an her şahsa uygulanabilir olduğu da açıktır. Meğer hukukçular tarafından ebediyen hukukun katılığına alışılmamış telakki edilen ne idüğü meçhul bu formüller düstur haline gelmektedir.
Yurttaşların apolitikleşmesi
Fransa’nın terörizme karşı savaş halinde olduğunu düşünen siyasetçilerin beyanlarında da birebir belirsizlik ve tıpkı muğlaklıklar görülüyor. Terörizme karşı savaş sözü, kendi içinde çelişir; çünkü savaş hâli tam da dövüşmek gereken düşmanın teşhisinin mümkün olmasıyla tanımlanır. Güvenlikçi bakış açısında ise düşman –aksine– bulanık kalmalıdır, böylece rastgele biri –içeride, fakat dışarıda da– bu türlü tanımlanabilecektir.
Umumi bir kaygı hâlinin ayakta tutulması, yurttaşların apolitikleştirilmesi, her cins tüzel katılıktan vazgeçilmesi: işte Güvenlik Devleti’nin başları bulandırması kaçınılmaz üç özelliği. Çünkü bunun bir manası, içine gömülmekte olduğumuz Güvenlik Devleti’nin, vaat ettiğinin tam aksini yapmasıdır; zira güvenlik, yükümlülüksüz (sine cura) olmak manasına gelir, halbuki bu devlet tam bilakis kaygıyı ve terörü ayakta tutmaktadır. Güvenlik Devleti öbür yandan da bir polis devletidir, çünkü isimli erkin sönükleştirilmesi yoluyla, olağan hale gelmiş bir fevkalâde halde git gide daha fazla başına buyruk davranan polisin hesap sorulmazlık/ketumiyet marjını umumileştirir.
Yurttaşın tedrici apolitikleşmesi ve bir nevi potansiyel terörist haline gelmesiyle, Güvenlik Devleti sonunda siyasetin bilinen alanından çıkar ve kamusal ile özelin iç içe geçtiği, hudutları belirlenemeyen müphem bir mıntıkaya yönelir.
