Alfonso Cuarón: “Umut bugünü değiştirme çabasıdır”

Alfonso Cuarón, ortadan kaybolma konusunda özel bir yeteneğe sahip. Meksika doğumlu yazar-yönetmen, seks ve toplumsal gerçeklik üzerine manevî bir seyahat olan Y Tu Mamá También ve dünyaca ünlü serinin 2004 imali inanılmaz sineması Harry Potter and the Prisoner of Azkaban’ı çekerek 21. yüzyılın en başarılı filmcilerinden biri hâline gelmişti. Lakin 2006 üretimi distopyası Children of Men’in güç üretim süreci ve mali başarısızlığının akabinde Hollywood’dan büyük ölçüde çekilmişti, 2013’te intikamını “En Güzel Yönetmen” de dahil olmak üzere 7 Oscar Mükafatı kazanan Gravity’yle alana kadar. Lakin ondan sonra tekrar ortadan kayboldu ve son yıllarda neredeyse her röportajdan kaçındı.

Her şeye karşın onun ismi bugünlerde Children of Men’in günümüz jeopolitik ikliminde korkutucu bir kehanet üzere yankılanmasından ötürü pek çok sinefilin lisanında. Neredeyse bir yıl süren bir arama sürecinin akabinde Vulture, Cuarón’u doğduğu kent Mexico City’de, 1970’lerde geçen ve şimdi bir ismi olmayan gizemli bir sinema üzerine çalışırken buldu. Vulture grubundan Abraham Riesman, Children of Men’in ortadan geçen yıllardan sonra bıraktığı miras üzerine hazırlanan evrak için direktörle “La Condesa” isimli beğenilen mahalledeki aydınlık bir restoranda konuştu.

Ana husus Children of Men’di, lakin sinema hayatın manası ve toplumların başarısız olma nedenlerini aramak üzere argümanlı bir teşebbüste bulunduğu için sohbetin geniş bir mevzu yelpazesine yayılması şaşırtan değildi. Öğlen yemeği, tatlı ve birçok bardak “chia fresca”[i] boyunca Cuarón, iklim değişikliğinden Picasso’nun Guernica’sına, Universal Pictures’tan bıkmışlığından sağ popülizmin yükselişine kadar her şeye değindi.

Children of Men’i 2007’nin yılbaşı günü izlemiştim. Hakkında hiçbir şey bilmiyordum. Öylesine girdim zira izlemek istediğim sinemaya bilet kalmamıştı.

Aynen o denli. [Gülüyor.]

Yani, sonuçta tanıtımı o kadar güzel yapılmamıştı, o yüzden sineması o formda gören tek kişi olmadığımı eminim. Ancak günümüzde, Brexit ve Trump’ın zaferinin akabinde sinemanın muvaffakiyetinin ağızdan ağıza yayıldığını görüyorum. Artık Children of Men’le ilgili konuşacak çok şeyimiz var.

Çok fazla şey var be dostum. İnsanların halihazırda olan şeylerle ilgili konuşuyor olması çok üzücü bir gerçek. Beşerler onları bununla ilgili uyarıyordu. Şu an şaşkınız, ancak temelinde hakkında konuşulan şeylerdi bunlar. Children of Men de bunun bir eseri. Children of Men kehanet üzere bir iş değil. Sadece o sıralar yapılan çalışmalar ve yazılan makalelerden oluşan bir bileşim.

O periyot kimi okuyordun? Slavoj Žižek‘i biliyorum. Öbür?

Naomi Klein ve [siyaset felsefecisi] John Gray. Tıpkı vakitte nüfus çalışmaları üzere mevzular için [sosyolog] Saskia Sassen. Bütün bu insanların -buna Chomsky de dahil- teşhiş koyma konusunda inanılmaz olduklarını gördüm. Bir tahlil bulmaya çalışmaktan bahsetmiyorum. Durumun, işlerin formunun teşhisini yapıyorlar. Etraftan ötürü konuşmaya başladıkları bir mevzu, [coğrafyacı] Fabrizio Eva’ydı. Eva bununla birlikte gelen doğal bir şeyden bahsediyor, yani göçten. Doğal olan göçü keşfetmekti. Gidip beşerlerle konuşarak ya da tesirleriyle ilgili araştırmalar yaparak. Şu an şaşkınız zira paradigma birden değişiyormuş üzere görünüyor. Değişmiyor. Son birkaç yıldır olanların doğal evrimi bu.

Son birkaç aydır Children of Men’de Theo’nun, Avrupa’nın bedelli sanat yapıtlarını kurtarıp koruyan Nigel’la konuştuğu kısım üzerine çok düşünüyorum. Theo ona “Yüz yıl içinde bunlara bakacak kimse kalmayacak. Devam etmeni sağlayan şey ne?” diye sorduğunda Nigel şunu söylüyor: “Ne biliyor musun Theo? Bu bahis hakkında düşünmüyorum.” Evvelce bunun dünyaya yönelik vahim bir yaklaşım olduğunu düşünürdüm fakat son vakitlerde haklı olabileceğini düşünmeye başladım. Sonuçta yaklaşmakta olan kıyamete odaklanırsan mukadderatçı birine, hatta bir nihiliste dönüşebilirsin. O yüzden tahminen de bu mevzu hakkında düşünmemek en uygunudur.

Komikmiş, zira ben onu hiç bu kadar hayırsever biri olarak görmedim. O karakter için kelam konusu olanın hayırseverlik olduğunu düşünmüyorum. Bu sırf onun geceleri atlatmasını sağlayan şey. Sanat koleksiyonunu bir ortaya getirecek güce sahip ve evet, herkesin yaptığının insanlığın düzgünlüğüne olduğunu argüman etmesi üzere o da yaptığının insanlığın düzgünlüğüne olduğunu argüman edebilir. Lakin sonuçta o nesneleri dekor olarak kullanıyor. [Michelangelo’nun eseri] David’in bir bağlamı var. Etnik, manevî, dini ve estetik bir kullanımla ilgilenen kültürel bir bağlam. Bu kısmını ondan alıp onu oturma odana dekor olarak koyamazsın. Guernica’yı kahyaların servis yaptığı süslü yemek masana fon yapacaksın o denli mi? O vakit artık ne manası var ki? Duvarkağıdı haline geliyor. Ayrıyeten Nigel’ın bütün o kentlerde yaşananların ve faciaların sanata nasıl bir darbe indirdiğinden bahsettiği bir replik var.

Evet, Theo da diyor ki: “İnsanlar da eforu.”

Nigel insanlardan bahsetmiyor. Fakat insanları sanattan ya da kültürden ayıramazsınız. Öbür türlü o sırf bir obje haline gelir. Bir gün bir uzaylı uygarlığı gelirse, David biçimindeki bir mermeri tabiattaki rastgele bir mermerden ayırt edebileceklerinden emin değilim. Sanat kültürle alakalı. Ondan ayrıldığın vakit geriye hiçbir şey kalmıyor. Ve Nigel, sanatı beşerden ayırıyor. Artık o noktada bu ya bir dekor, ya da bir güç gösterisi.

O vakit biraz Children of Men’in üretim sürecinden bahsedelim. Proje eline birinci 2001’de geldi, değil mi?

Doğru, o sırada Y Tu Mamá También’in tanıtımını yapıyordum. Menajerime senaryo okumak istemediğimi söylemiştim. Şu “değerlendirmenize arz ederim” işlerini okumak istemiyorum. Bana sırf özetini gönderin. Ve özet dediğin iki sayfa bir şey. 120 sayfa okumak… Bak, Hollywood senaryoları okumak çok acıklı bir şey. Ve sorun şu, sen çalıştığını sanıyor olabilirsin lakin sırf vaktini boşa harcıyorsun. Üretmiyorsun da. O periyot bilgisayarım yoktu, senaryoları hâlâ kağıttan okuyordum. Uçuşlarda yanıma bir tane alır ve orada okurdum. Ve Children of Men’in birinci taslaklarından birini bir Los Angeles seyahati sırasında okuduğumu hatırlıyorum.

Özeti okuduğumda, neden bilmiyorum, o başlar başlamaz her şeyiyle gördüğünüz durumlardan biri oldu. Okumaya başladım ve her şey adeta bir anda çözülmeye başladı. Ancak kitap ya da öykü ilgimi çekmemişti ve senaryoyu okumak istemiyordum zira romanın uyarlamasıydı, özetin kimi ögelerini beğenmiştim. Sonra Y Tu Mamá También’le Toronto Sinema Festivali’ne gittiğimizde bir mühlet dönemedik zira 11 Eylül oldu. Gael García Bernal ve Diego Luna’yla 3-4 gün mahsur kaldık. Çok tuhaf bir atmosfer vardı. Sokaklar sessizdi ve herkes kaygı içindeydi. Güçlü beşerler bile özel uçaklarını uçuracak kadar güçlü değildi. Bunu görmek enteresandı.

Gael’le konuştuğumu ve ne olacağını düşündüğümü hatırlıyorum. İşte o andı. Zira işleri değiştirecek bir şeyin yaşandığı netti, ve tam da yüzyılın başında gerçekleşmişti. Bu yeni yüzyılı şekillendirecek şeyin ne olduğunu anlamak için çalışmaya başladım. Birçok şey okumaya başladığım devir oydu.

Özeti okur okumaz bu fikirlere kapıldıysan neden çabucak işe koyulmak istemedin?

Çünkü senaryoyla ilgili değildim. O sırada faşist bir ülkede üst sınıfı anlatan bir bilimkurguyla ilgilenmiyordum. O periyot, 11 Eylül’dü. Değişim oydu. Sonra o kış, [ortak yazarlardan] Tim Sexton’la Londra’ya gittim. Tim kitabı okudu. Ona dedim ki: “Kullanabileceğimiz, hususla ilgili bir şey varsa bana söyle.” Okudu ve bir-iki şeyden bahsetti. Taslağı yazdık. Universal yeşil ışık yakmadı. O ortada Harry Potter işi oldu.

Neden yeşil ışık yakmadıklarını biliyor musun?

Beğenmediler.

Bu hayli yeterli bir neden sanırım.

Hı-hı. Harry Potter‘ı çekerken beni aradılar. Üretimciler beni aradılar ve bu projeyi canlı tutmak istediklerini söylediler. “Başka bir muharrir daha getireceğiz.” dediler [Bu müellif David Arata’ydı.] Rapor üzere bir şey hazırladılar. Bizim yaptığımız rastgele bir şey değişmeyecekti.

Harry Potter’ı çekerken Children of Men üzerine sık düşünüyor muydun?

Her an. Daha bile çok düşünüyordum. Daima Londra’daydım. Londra’nın pek güzel olmayan kısımlarına bakıyordum. Harry Potter müddetince araştırma için çok vaktim vardı. Zira Harry Potter dünyasına birinci girdiğiniz birkaç ay entelektüel açıdan o kadar ağır geçiyor ki her şeyinizi vermek zorunda kalıyorsunuz. Lakin sonra, uzunca bir müddet her şey saat üzere tıkır tıkır işlemeye başlıyor. Belirli saatler boyunca işe gidiyorsunuz. Bu da bana vakit kazandırdı. Meczup üzere araştırma yapıyordum. Mecnun üzere okuyordum. Beşerlerle konuşuyordum. Etrafa bakıyordum. Fotoğraf çekiyordum. Müşahede yapıyordum yani… Çok okuyor ve onları hazmetmeye çalışıyordum. Okumakla ilgili şahane olan şey, mevzuyla ilgili olan bir şeyi okuduktan sonra onun bahisle ilgili olan diğer bir şeye bağlanması. Güya merkezinde Children of Men olan bir bilgi dokumasıydı bu. Chivo [görüntü yönetmeni Emmanuel Lubezki] da bana çok ilham verdi.

Children of Men kesinleşmeden evvel dahi proje gerçekleşecek olursa manzara direktörünün Chivo olmasına karar vermiş miydin?

Elbette. Elbette.

O sırada nasıl fikirlerle katkıda bulunuyordu?

“Bu sinemanın tek bir karesinin dahi gelinen noktaya dair bir yorumda bulunmadan geçmesine müsaade veremeyiz.” dedi. Ben de dedim ki: “Evet. Motamot o denli.” İşin ne olduğunu tane tane anlatmayı çok âlâ başarıyordu. Ben sonsuz sayıda ayrıntıdan bahsedebilirim ve bunu sadece Chivo deşifre edebilir. “Tamam. Problem şununla ilgili.” der. Bu çok yardımcı oluyor. Chivo’yla birlikte Londra’nın daha çok Mexico City üzere görünmesini istedik. Ayrıyeten neredeyse hiç yakın çekim yok. Her şey çok geniş zira atmosfer de karakter kadar değerli.

Daha evvel Y Tu Mamá También‘de yaptığın üzere.

Evet. Biri oburunu bilgilendiriyor. Ana anlatıya baktığınız vakit öyküyü takip edebilirsiniz. Bir direktör olarak takip edebilmeyi umarsınız. Ba-ba-ba-ba-ba-ba-ba, sayarak aşağı üst meblağ. Pek çok açıdan asıl problem, artta neyin anlatıldığı. Karakterler, karakterlerin misyonu, hatta diyalogu kelam konusu olduğunda bile. Kadrajda olan ufak bilgi parçacıkları.

Yani Chivo’yla birlikte düşünüp konuşuyordunuz ve Harry Potter‘ı bitirdiniz. Children of Men‘e çabucak başladınız mı?

O büyülü anlardan biri gerçekleşti. Gittim Harry Potter‘ı çektim ve birden daha evvel hayır diyenler bu sefer sinemaya yeşil ışık yakmak istedi. Universal’ın başında Stacey Snider vardı. Şahane biriydi. Ofisine gittim ve bana şunu dedi: “Bu sineması anlamıyorum, ne yapmak istediğin hakkında hiçbir fikrim yok, lakin haydi yap şunu.” Sonra başladı, lakin fecî bir sürecin başlangıcıydı bu. Çok zordu. Düşünceli bir imal olduğunu söylemek zorundayım.

Yapım basamağında düşünceli olan neydi?

Tatsız-tuzsuz Hollywood saçmalıkları. Stüdyoyu şad etmek isteyen yapımcıların bütçeyi gizlemesi üzere.

Yapım evresine geçmeden evvel Clive Owen’dan bahsedelim. Takıma nasıl dahil oldu? Yetkili ağabeylerin en başta Amerikalı birini istediğini duymuştum.

İşi sadece o devir ismi anılan beş bireyden birini seçersek onaylayacaklardı. Clive ya o yıl, ya da ondan evvelki yıl Closer‘da (Mike Nichols, 2004) oynadığı için şanslıydım. Herkes ondan bahsediyordu. Bu beni çok keyifli ediyordu zira ona Croupier‘de (Mike Hodges, 1998) bayılmıştım. Sonra tanıştık. Başta neyden bahsettiğimi anlamadı. Sonra ona The Battle of Algiers‘ı (Gillo Pontecorvo, 1966) izlemesini söyledim. The Battle of Algiers‘a bayıldı. Theo’nun olağanda kalın gözlükler takması gerekiyordu fakat o savaşı kaybettik. Kalın da değil, daha çok Alfie‘de (Lewis Gilbert, 1966) Michael Caine’inki üzere. İstemediler zira onu daha az güzel göstereceğini düşündüler.

Bu rol için neden Clive’ın doğru seçim olduğunu düşündün?

Clive’la konuştuğun anda onda etkileyici bir şeyler olduğunu görüyorsun.

Alaycılık da olduğunu iddia ediyorum.

Tam da o. Bir an inanılmaz aralıklı olabilir. Sonra ısınıverir. Ona anında kanım kaynadı. Hakikaten çok sevdim. Sanırım o devir kanlı elmaslarla ilgili bir sinemadan teklif almıştı.

Blood Diamond (Edward Zwick, 2006) mı? Sonuç olarak Leonardo DiCaprio’nun oynadığı film?

Hı-hı.

İlginç. Clive için hakikat tercih olmuş.

Yoo, aslında o denli değil, zira Leo o sinemayla Oscar’a aday oldu.

Mantıklı.

Benim sinemamda oynamaya karar verdiği için çok memnunum. İşin başından sonuna kadar ortağımdı.

Yazmaya da yardımcı oldu, değil mi? Sen, o ve Tim?

Clive’la oturup tekrar tekrar çalışırdık. Palavranın kokusunu o kadar uygun alırdı ki. Ayrıyeten yaptığımız şeyi yapmanın nasıl bir his olduğunu anlaması çok kıymetliydi. Sahnelerin ritmi onun omuzlarındaydı zira her şey onun etrafında dönüyordu. Sahnenin merkezinde o vardı, geliyordu ve bir şeyler oluyordu, o yüzden pek çok açıdan kusursuz bir filmciydi. Uzun bir planın akabinde “Aslında bunu biraz hızlandırabiliriz” üzere şeyler söylerdi. Bu çeşit şeyleri kurgu odasında yapamazsınız, o an sahnede yapmanız lazım. Sinema Chivo, Clive ve benden oluşan bir üçlünün elinden çıktı.

Peki Julianne Moore’u takıma nasıl dahil ettiniz?

Ne büyük talih. Stüdyonun elinde birkaç isim vardı, diğer birileri daha vardı, ancak Julianne… Benim için Theo ya da Julian’dan birinin İngiliz olmaması önemliydi…

Neden?

Filmdeki göçmenlik sıkıntısından ötürü. Birtakım Fransız ve diğer milletlerden oyuncuları da düşündük. Lakin iş o denli bir noktaya geldiğinde stüdyo aksanla ilgili endişelenmeye başlıyor. O yıl çok para yapan bir sinemayla Oscar’a aday olmuş bir yabancı oyuncu yoksa onu takıma almaya pek yanaşmıyorlar.

Julianne neden bu rol için yanlışsız seçimdi?

Herhangi bir Amerikalı bayan kadar cool ve rahat, bu da karakteri için çok değerliydi. Çok rahat, lakin bir anda parlayabiliyor, birebir vakitte acayip zeki.

Michael Caine’i hippie rolünde oynamaya ikna etmek güç oldu mu? Epey muhafazakar biri.

Onun muhafazakar olduğunu bilmiyordum. Tanıştığımızda sanırım âlâ anlaştık zira John Lennon’la tanışmıştı ve bana “John’muş üzere oynayabilir miyim?” dedi, ben de “Bu mükemmel olur.” dedim. Fakat ot içme sahnesine geldiğimizde bir noktada Michael benim pek de muhafazakar olmadığımı anladı. Bir an Michael’ın neden burada oturuyorum? diye düşündüğünü gördüm. Şunu söylemem lazım, o adam inanılmaz bir profesyonel. Çok teknik bir oyuncu. Kameranın nerede olacağını, kendisinin nerede duracağını, repliğini burada nasıl söyleyeceğini ve orada nasıl söyleyeceğini çok yeterli biliyor.

Hazır birlikte çalıştığın isimlerden bahsederken, duyduğum kadarıyla bir orta Banksy’le çalışma ihtimaliniz varmış. Yanlışsız mu bu?

O komik bir hikâye.

Tahmin edebiliyorum.

Banksy şimdi bugünkü Banksy değildi. O periyot daha çok bir Doğu Londra fenomeni üzereydi ve ondan, onun yaptığı işlerden hoşlanıyordum. Onun çizimlerini kullanmanın şahane olacağını düşündüm. Damien Hirst’ün bütün işlerini satın aldığı birinci gösterisini yaptığında ben de davetliydim. Banksy’yle görüşmek istiyordum, o yüzden menajeriyle görüştüm. Bir kafeye gittik ve çok garipti. Menajer içeri girdi ve benim ardıma oturdu. Bana sorular sormaya başladı… Bir röportaj üzereydi. Senaryosu evvelce yazılmış bir röportaj, ya da ideolojik bir röportaj üzere.

Londra’dan kelam etmişken, çekimlere 7 Temmuz ataklarından çabucak sonra başladınız. Stüdyo durmanıza yönelik bir baskıda bulundu mu?

Hayır. Hayır, Londra bu. Öbür bir ülke olsaydı, Meksika olsaydı boşverip gitmek zorunda kalırdık. Amerikalılar niyeyse Birleşik Krallık’ta kendilerini çok inançta hissediyor. Enteresan olan şey bu durumun o devir düşündüğüm bir şeye, yeşil alanlara ziyadesiyle benzemesiydi. Bu Meksika’yı görüyorsun. [Eliyle restoranın geri kalanını göstererek] Şu kokteyllerini içen hoş insanlara bak. Arkadaş, on dakikalık uzaklıkta bunun tam öteki ucunu görüyorsun. Fakat biz korunaklı yeşil alanlarda yaşıyoruz. Birleşik Krallık da dünyanın yeşil alanına benziyor.

Sularla çevrili olduğu için.

Yeşil alanın içinde diğer yeşil alanlar da var. Pall Mall’daki[ii] mega zenginleri koruyan duvarlar var, Buckingham’ın içinden filan geçiyor. Fakat yeşil alanların etrafındaki o duvarlar var ya, onlar bir işe yaramıyor.

İşe yaramayana kadar yarıyor.

Yalnızca görünürde inançlı. Sonuç olarak kitleler bir formda gelecek.

Bu sinemanın de anlatmak istediği şeylerden biri aslında, mülteci krizinin nasıl rahatlıkla Birleşik Krallık’a nüfuz edebileceğini gösteriyor.

Bu o devir bile [2000’lerin başı] çok açıktı. Lakin medyanın bunu fark etmesi için çok dehşetli bir barizliğe kavuşması gerekti. Medya nezdinde berbat olana kadar her şey ne kadar uzun müddettir berbattı bir düşünsene.

Yani o periyot kimsenin konuşmadığı mülteci krizi hakkında bir şeyler okuyordun?

Bununla ilgili konuşan çok fazla insan vardı, lakin alakasız geliyordu. Durum dünyanın ilgisini çekene kadar kaç bin insanın boğulduğunu bilmiyorum.

Sonuç olarak neden ilgilerini çekti sence?

Muazzam bir büyüklüğe ulaştı, o yüzden. Evvelden şöyleydi: “Tamam, bugün sadece sekiz kişi boğuldu.” “Bugün sırf 20 kişi. Hiç kötü bir gün değil!” Bir anda bir gün İtalya kıyılarındaki sayı 200’e ulaştı. Sonunda haber oldu bu. Yani evet, göç bizim endişelendiğimiz bir husustu. Kadroyu oluştururken demografik ziyadesiyle muhakkaktı. Figüranları seçme hali şöyleydi: X sayıda Alman, X sayıda Macar, X sayıda Cezayirli olsun. Yüzdeye dayanıyordu. Bu formda mümkün olduğunca belirlemeye çalıştık.

Filmin en ince ve mükemmel kısımlarından biri o: Mülteci kamplarında bir sürü beyaz ciltli insan var. Beşerler mültecilerin sırf esmer ciltli ya da siyahi beşerler olmayabileceğini unutuyor.

Çok çabuk unutuyoruz. O yüzden kafeslerdeki beyaz insanlardan bahsetmek istedim. Mesela bir noktada Alman bir bayan görüyoruz. Yardım isteyen Alman bir bayan ve yanından geçen giden birinin akabinde askere bağırıyor: Bana bunu nasıl yaparlar? Beni nasıl bu zencilerle birlikte meblağlar?

Bilinçli yapılmış olsa da olmasa da kısırlığın daima iklim değişikliği ve onun global sola karşı meydan okuması için sahiden olağanüstü bir metafor olduğunu düşünmüşümdür. Elinde bir dolu solcu karakter var, en güzel örneği Fishes[iii], kendilerini ilerlemenin ve adaletin vekili kabul ediyorlar lakin ortada insanlık için varoluşsal bir tehdit var ve ona odaklanmıyorlar. Odaklandıkları şeylere de hürmet duymak gerekiyor elbette: baskılanan beşerler için özgürlük. Fakat bir yandan bütün davalarımızı ilgisiz hale getirecek bir şeyler de var.

Evet, Amerika solunun iki partili seçime sıkışması üzere. Ehvenişeri seçme zaruriliği. Pekala senin tekliflerini yapabileceğin platform nerede? Bütün vaktini ve enerjini tam inanmadığın ancak başka adamdan düzgün olan birini savunmak için harcamak – mecnunluk bu. “Bir alternatif var” demelisin.

Var mı pekala?

Olduğuna eminim. Tahminen her şey Darvincidir ve daima o denli olacaktır, lakin şayet bir değişikliğin gerçekleştirilebileceğine inanmıyorsan bu ne kadar üzücü bir ömür biçimi.

Bu bana 2006’da bir röportajda söylediğin bir şeyi hatırlatıyor: “Temkin için vakit yok, sadece dönüşüm için vakit var.”

Yalnızca dönüşüm için vakit var ve dönüşüm kendinde başlar dostum.

Film çıktığından beri bir dönüşüm geçirdiğini düşünüyor musun?

Buna zorlandım. Evet, geçirdim. Of be abi, bir sıkıntı de yaş. Vakitle sana bir şeyler yapıyor. Children of Men‘in akabinde hayatımın en ağır ve sıkıntı beş yılını geçirdim.

Bir mühlet ortadan kayboldun.

Evet ortadan kayboldum. Motamot o denli. Muhakkak bir tesiri oldu. Dönüşmeye gereksinimim vardı.

Nasıl umudunu hala koruyup hayatın bütün buna değmeyeceğini hissetmemeyi başarıyorsun?

Çünkü değiyor. Her gün buna değiyor. Her santim dostum. Buna bedel. Tahminen mesih üzere dünyayı değiştirerek değil lakin çocuklarınla, içinde bulunduğun toplulukla, irtibat biçimlerinle ilgili bir şeyleri değiştirerek.

İklim değişikliğiyle ilgili ne kadar endişelisin?

Bir sorun daha. Sıkıntı şu: Endişeliysem endişeliyimdir. Evet, kendim için endişelenmiyorum. Yeterli bir hayat yaşadım. Hala ormanlara gidiyor ve kıyısı görebiliyorum. Çocuklarımı düşündüğüm vakit ise tasa verici bir şey. Çok müthiş. Bunu durduracak bir etken varmış üzere görünmüyor. Rastgele birinin umrunda üzere de görünmüyor. Tekrar bir kişinin seçilmesi bütün bundan daha önemli… Medyanın, solun, liberallerin tamamı Sankritçede maya denen şeye, yani bir illüzyona odaklanmış durumda. Sonra bu güç dinamiğinin değişimi gerçekleşince de şok oluyoruz. Şok olmamamız lazım. Bütün bunlar esasen oluyordu.

Sence iklim değişikliğinin tesirlerini çevirebilecek miyiz? Ya da hayatta kalmayı başarabilecek miyiz?

Bak, burada kelam konusu olan dünya değil. Dünyaya bir şey olmayacak. Tabiat bunu atlatacak. Tahminen tabiatın tahayyül bile edemediğimiz farklı bir versiyonu, fakat tekrar de o denli olacak. Yeniden dünyanın farklı yerlerine yayılan kesitler olacak. Kelam konusu olan bildiğimiz haliyle kültür.

Filmin birkaç meşhur sahnesinden bahsedelim. Julian’ın vurulduğu otomobil sahnesini nasıl çektiniz?

Çok fazla planlamayla. Yazarken yaşadığım bir sorun, bir yandan nasıl çekeceğimi hayal ediyorum. Bunun plan sekans olacağını çok evvelden biliyordum. Karakterlerle o an orada olmak ve şiddete şahit olmakla ilgili bir fikirdi. Görkemli bir şiddet istemiyorduk. Tekrar tekrar kesip farklı planlardan gösterdiğinde şiddetin olağanda gerçekleşme biçiminin bilakis bir otomobil kazasının havalı biçimlerini sunmuş oluyorsun. O yüzden ne olacağı aşağı üst yazılıydı. Lakin pekala bunu nasıl bir ortaya getireceğiniz basitliğindeki soruya geldiğinizde?

Chivo’yla ben o çekimle ilgili haftalık toplantılar düzenliyorduk. Tamam dediği haftayı hatırlıyorum. Evvel Chivo bunun imkansız olduğunu söyledi. Ben de dedim ki: “Bunu yeşil ekranda nasıl çekeceğimi biliyorum.” Bunu söyledim, zira çabucak akabinde Chivo’nun “Bu sahneyi yeşil ekranla çekersen ben yokum!” diyeceğini biliyordum. Sonraki gün geldi ve dedi ki: “Tamamdır, arkadaşımla konuştum. Bunu yapabiliriz.”

Diğer büyük plan sekansta da Theo mülteci kampı boyunca koşuyor. Kamp için hangi görsel referanslardan faydalandınız?

Balkanlardaki kamplar, Kürt mülteci kampları, bir de Calais.

O çekimde Theo oyuk bir otobüsün içine yanlışsız koştuğunda kameranın lensine kan sıçrıyor. Bunun nasıl olduğunu bana anlatabilir misin?

Aslında en başta lense kan Julianne Moore’u öldürdüklerinde sıçrayacaktı. Onu dijital olarak ekleyecektik. Lakin uzun lafın kısası -ya da uzun lafın uzunu- o çekim [mülteci kampı] için 14 günümüz vardı fakat 12. günde daha kameraları çalıştırmamıştık. İddia edebileceğiniz üzere kamerayı çalıştırmadığınız üçüncü gün stüdyo üretimden birini gönderiyor. Altıncı gün kreatif yönetici geliyor. Eh, 11. güne geldiğinizde de stüdyonun işvereni geliyor. O cins bir şey.

Sorun da bu şeyi yapabilmek için günde sırf iki talihimizin olmasıydı. Sabah bir sefer, sonra patlamaları, çığlıkları, her şeyi bir daha ayarlamanız gerekiyor. Yine kurmak beş saat. O yüzden ışık gitmeden sadece bir defa daha çekme bahtınız var. Sorun şu ki 15. güne uzatamıyorduk zira orduyla yapılan bir muahede mı ne vardı, o denli bir şey.

On üçüncü gündeydik ve öğlenden sonra birinci çekimimizi yaptık. Ve bir buçuk dakika sonra basitçe olmadı. Sonraki gün için tekrar kurmamız gerekiyordu. Sonraki sabah birinci çekimi yaptık ve her şey harikaydı, bitirmek üzereydik. Binanın içine girmek üzere koşuyorduk ki [kamera operatörü] George [Richardson] takıldı ve kamera düştü. Geriye bir tek talihimiz kalmıştı, sonra gitmemiz gerekiyordu. Mesleğimin sonu gelmek üzereydi.

O an panikliyor muydun?

Biliyor musun, o denli anlarda sadece odaklanıyorsun.

Peki, çekim için son bahtınızı kullanıyorsunuz.

Otobüse geldiğimizde kamera içeri girdi ve lense kan sıçradı. Küçük monitörümden hiçbir şey göremediğimi görüyordum. “Kestik!” diye bağırdım. Ancak tam o sırada bir patlama oldu ve kimse beni duymadı. Bu da bana düşünme bahtı verdi: “Neyse, sonuna kadar kaydı devam ettirmem lazım.” Ve devam ettik. “Kestik” dediğimizde Chivo çılgınlar üzere dans etmeye başladı. Ben “Hayır, olmadı! Kamerada kan vardı!” diyordum. Chivo dönüp bana şunu söyledi: “Salak! Bu bir mucize! Kan burada olacak, Julianne Moore’lu sahnede değil!” Evet, aslında başka sahnede olması gerekiyordu lakin burada oldu.

Theo ve Kee’nin sandalda Human Project’in[iv] gemisini beklediği son sahneden bahsedelim.

Orada değerli olan bot metaforuydu.

Neydi bu metafor?

Biz doğal göçmenleriz. Yani bu konuşmayı yapıyor olmamızın nedeni, göç etmenin insanların tabiatında yer alması. Aksi takdirde burada olmazdık. Burada beşerler olmazdı, hala Afrika’da olurlardı.

Ayrıca inançsız bir dünyada sürükleniyoruz, o yüzden Theo ve Kee üzere birbirimize güzel davranmalıyız.

Mesele bu işte. İnançlı bir mahallede mi yaşamak istiyorsun? Mahallenin etrafında gerekli toplumsal altyapıyı kur ki mahallendeki komşuların daha güzel durumda olsun. Bu türlü daha inançlı olacaktır.

O noktada Theo, Kee ve bebek bir nevi harmanlanmış bir aile gibiler. Sinema güya bize aileyi genetik bağların ötesinde aramamızı öneriyor.

Bu da öbür sorun. Aile, soy denen ataerkil şeyin ötesinde.

Ayrıcalığın ve mülkiyetin babadan oğla geçtiği ataerkillikten mi bahsediyoruz?

Erkekten erkeğe geçiyor, bağlılıklar da o denli. Bu türlü bir kimlik tespiti var: Şayet aşikâr bir ismin varsa, şanslı sınıfın bir parçasısın.

Cinsiyetlerden bahsetmişken, P.D. James’in özgün romanında kısırlık erkeklerden kaynaklanıyor, lakin sinemada çocuk sahibi olamayan bayanlar. Bunu niçin değiştirdin?

Biri bize bunun [bilimsel olarak] daha muhtemel olduğunu söyledi. Erkeğin olması çok daha düşük ihtimal. Lakin bu daha manevî bir kısırlık. İnsanlık olarak tabiattaki çok kolay bir şeyden büsbütün saptık. Darvinci tabiat üremekten yanadır ve yaptığımız her şey topluluğun faydasınadır. Şayet bir karıncaysan, karınca kolonisi içindir. Var olmanın tek nedeni bir sonraki jenerasyon için yeri oluşturmaktır. İnsanlık daima bu olmuştur. Fakat 20. yüzyılda liberal kapitalizmin şahlanmasıyla bu tipten bir manevî kısırlılığa yol açan bir hedonizme düştük.

Hedonizm derken insanların sadece kendilerini kollamasını mı kastediyorsun?

Evet. Arabam var, bu haftasonu partiye gidiyorum, maaşıma artırım yapılacak, bu kış Maldivlerdeyim, bunu yapacağım şunu yapacağım ve herkes çok keyif alacak. Burada olmamızın nedeni keyif almakmış üzere. 90’lardan beri olan biten aşağı üst bu. Sol bile arkadaşlarıyla yabancı sinema izlemeye çekildi. Fakat hala hakkında olumlu düşündüğüm kimi örgütler var. Bağlantı kurma biçimleri bakımından paradigmaları alt üst edenler ilgimi çekiyor.

Ne demek istediğini anlamadım.

Sosyal medya ve internetten çıkan şeyler. İşe yaramayacağını düşündüğün şeyler… Ki “işe yaramak” derken ihtiyatla yaklaşıyorum. Sırf derinlemesine araştırmak ve nasıl bir potansiyeli olduğunu görmek için enteresan bir adım olduğunu düşünüyorum. Birçok insanın dikkatini çekip onları davalarına dahil ettiler. Bu davalara katılmakla ilgili kimi vakit yaşanan bir sorun, solun yapması gerekenin bir yere tıklayıp ya da imzanı atıp vazifesini yerine getirdiğini düşünmek olmaması. Fakat benim ilgimi çeken, toplumsal medyanın toplumsal hareketlerin paradigmasını nasıl değiştirdiği. Arap Baharı ve ABD seçimlerinde gördüğünüz gibi.

Evet ama ABD seçimlerinde toplumsal medyanın rolü biraz müthiş ve zararlıydı.

Ama o denli ya da bu türlü işleri değiştirdi. Ana akım medya bahisten büsbütün ilgisiz kaldığı için elendi. Amerika solu kendinden utanmalı. Amerika’da sol kurumsallaşıp ana akımlaşırken sağ bunu yapmadı.

Sağ radikal kaldı.

Siperlere gittiler ve radikal kaldılar, sonra bak ne oldu. Artık ana akım medyanın dayanağına gereksinimleri yok zira öteki bir paradigma kelam konusu, görüyor musun ne olduğunu? Yani, Obama idaresine yanaştığı için sol kendini biraz salak üzere hissediyor olmalı. Evet, diyebilirsiniz ki “Trump geliyor, artık Obama’yı takdir edeceksin.” Lakin bu saçma bir karşılaştırma. Obama ülküleri karşılayamadı, lakin sol buna karşın onu destekliyor üzereydi.

Hangi ideali karşılayamadı?

Temel şeylerden bahsedelim. Bir, Guantánamo. Orayı kapatmadı. Kolay bir şey. İki, Amerika’nın dünyanın kalanına karşı benimseyeceği yeni yaklaşım. George W. Bush’la büsbütün birebirdi. Hiçbir şey değişmedi. Irak’taki savaşı sona erdirecekti ancak artık savaş tekrar başladı. Yok edeceğini söylediği Afganistan’daki savaşı yaydı. İnsansız hava araçlarından bahsetmiyorum bile. Ya da Obama’nın göçmenlik karnesinin Bush’unkinden çok daha makus olduğundan.

Artık daha mı az umuda sahip olduğumuzu düşünüyorsun?

Şık bir Meksika restoranında iki beyaz ve eğitimli insanın umuttan bahsetmesi çok semptomatik. Çok şanslıyız. Fakat şayet dünyanın çok şanslı insanlarından biri değilsen çoğunlukla umutsuz şartlarda yaşıyorsun. 1944 kışında Rusya’nın kuzeyinde yaşadığını düşün. Veba salgını esnasında Avrupa’da olduğunu düşün. Tıpkı soruyu sorabilirsin: Umut var mı, yok mu? Umut senin yarattığın bir şey. Seni bugünden alıkoymadığı sürece. Umut ederek yaşarsın, o değişimi yaratırsın. Umut, daha yeterli bir dünya için bugününü değiştirme gayretidir. Büyük ölçüde sana kalmış bir şey.

Sanırım umut sözcüğü, kabaca konuşacak olursak, mülteciysen ve yiyecek hiçbir şeyin yoksa geçerli. O vakit tek umudun sana hakikat bir helikopterin gelmesi ve iniş esnasında savaş ağalarının onu vurmaması. O vakit umut var mı yok mu düşünebilirsin. Bu helikopterin ne vakit geldiğine ve savaş ağalarının onu vurup vurmamasına nazaran değişir.

Anladığımdan emin değilim. Umudun sadece güç şartlar altında kazanıldığı takdirde mi geçerli olacağını söylüyorsun?

Söylediğim şey şayet öbür bir seçeneğin yoksa tahminen umudun bir seçenek olabileceği. Bir mucize. Bu diğer tipten bir umut, dünyayı görüyorsun ve değişik bir yer olabileceğine hâlâ inanıyorsun. Felsefi bir bakış açısından kelam ediyorum. Ölümcül bir hastalığın var ve hayat için tek umudun garip bir kimyasal yansımanın gerçekleşmesi. İşte bu gerçek umut.

Children of Men o sıkıntı kazanılan umudu aramakla mı ilgili?

Children of Men her şeyden çok devrin ahvaliyle ilgili bir teşhis, bir makaleydi. İnsanlığın devam etme dürtüsüyle ilgili bir tematik ögeye sahipti. İnsanlara -doğadaki rastgele bir şey gibi- devam etme hissi veren hayat içgüdüsü. Fakat insanlarda şuur denen bir özellik var. Bu şuur de ideolojiye dönüşüyor. İdeolojiler de sonuçta bölünmenin zihinsel araçları.

İdeoloji öncesi zihniyete mi dönmemiz gerektiğini düşünüyorsun?

Bence bugün kendimizi ideolojiden arındırmayı hayal etmek dahi çok sıkıntı. Kendimizi çağdaş dünyadan arındırmamız gerekir. Benim jenerasyonumdan ya da şu an iktidardaki kuşaktan birinin içinde yaşadığımız dünyayla yüzleşmek için yanlışsız kararlar verebileceğini düşünmüyorum. Bizim bilgimizin kâfi olmadığı bir noktadayız. Geldiğim yer nedeniyle daha ideolojik bir üretim var, ayrıyeten Marksist fikirlere sahibim. Tarihi anlamlandırma açısından Marx’tan bahsediyorum. Tarihî değişim, diyalektik, o çeşit şeyler. Genç jenerasyonların bunlardan gitgide daha da uzaklaştığını görüyorum ve bu onların şuurlarının ya da toplumsal farkındalıklarının olmadığını göstermiyor. Sırf benim üzere ideolojiyle lekelenmemişler. [Yaşlı nesiller] meseleleri çözmeye çalışmak yerine gelecek jenerasyonların daha az lekelenmiş kavramları bulmaları için gerekli platformları sağlamalı.

Platform derken neyi kastediyorsun? İnsanların konuştuğu yerler mı?

Evet, yerler. Sanal mekânlar da gerçek yerler da olabilir. Bunlar politik değişimi tetikliyor. Artık bile yeni liderinizi tetikleyen büyük ölçüde toplumsal medya oldu. Oradaki gücü görüyorsun, o denli ya da bu türlü daha demokratik bir yetki veriyor. Bu ortada demokrasiye kuşkuyla yaklaşıyorum.

Neden?

Demokrasiyle ilgili sorun, demokrasinin bir süreçken doktrine dönüşmesi. Ortasından seçmeniz için iki şey olması fikri. Bu türlü olunca süreç, ideolojiye dönüşüyor. Demokrasi, gayeye ulaştıran atak olmalı.

Şu an Children of Men‘i yaptığın periyoda nazaran daha çok mu az mı iyimsersin?

Bak, ben günümüzle ilgili katiyetle karamsarım. Fakat gelecekle ilgili çok optimistim. Günümüzle ilgili karamsarım zira kendi kuşağımı biliyorum. Lakin daha genç kuşakları gördükçe umutlanıyorum. Aradığım sözcük bu. Umut. Al bakalım.

Genç biri olarak kendi kuşağımla ilgili umutlanmakta zorlanıyorum. Tahminen de o kadar genç değilimdir.

Evet fakat senin jenerasyonun sırf Brooklyn’de de değil. Ben bilhassa de Y neslinden çok umutluyum zira yeni bir dünya görüşüyle doğan tarihteki tek jenerasyon onlar. Yesyeni araçlarla doğdular. Evvelden tahlilin bir biçimde benim bildiğim paradigmalardan geleceğini düşünürdüm. Artık yapmak gerekenin tahayyül edilemeyen hakkında düşünmek olduğunu düşünüyorum. Tahayyül edilemeyen, yeni jenerasyon için o kadar da tahayyül edilemez bir şey değil. Ne demek istediğimi anladın mı?

Bu yüzden de sinemanın sonu umutlu bitiyor. Bugün denen rezaletten fazla yaşayacak en az bir kişi olacağını söylüyor.

Sonra daha fazlası da olacak. Yarınla ilgili bu ihtimal hâlâ var. Bugün değerli olan rehavete kapılmayı bırakmak. Rehavete kapılmayı bıraktığınızda bütün bunlar olduğunda daha büyük hayal kırıklığına uğruyorsunuz, evet, lakin diyorsunuz ki “Evet! Bu geliyordu.” Rehavete kapılarak eleştirel kaslarınızı kullanmamayı seçiyorsunuz. Aksine, şu an olan biten her şey ortada. Irkçıların ırkçılığı kurumsallaşacak. Artık adabı muhaşeretin gerisine saklanmıyorlar. Bu kusursuz, zira artık herkesin nerede durduğunu biliyorsunuz.

Kıyamet sonrasıyla ilgili kurmacanın sevdiğim yanlarından biri de bu. Kıyamet sözcüğünün Yunanca çevirisinde ortaya çıkaran anlamı var. İnsanların rehavetten kurtulmaları için doğrunun ortaya çıkmasını istiyorsun.

Bu çok kıymetli. Kız arkadaşım bu Trump işiyle ilgili çok telaşlıydı. Birinci gün depresyondaydı. Buraya, Meksika’ya beni ziyarete gelmişti. Ağlıyordu. İkinci gün konuşabildik. Çok mutsuzdu ve dedi ki: “Herkesin çiçekler dağıttığı, birbiriyle çok yeterli anlaştığı ve liberalizm düşü olarak isimlendirilen bir şeyi yaşıyormuşuz. Ancak artık işlerin bu türlü yürümediğini anlayabiliyorum.” Bence askere çağırmanın yeterli bir yolu. O kaba insanların yorgun olduğunu düşünüyor musunuz? Hayır. Korkuyorlar, bir de onları manipüle eden piçler var.

İşlerin ne kadar kötüleşebileceğini hayal etmek konusunda birden fazla beşerden evvel davrandın.

Hayal etmedim. Bu hayal değildi. Beşerler bundan bahsediyordu, sırf ana akımda değil! Öbür şeylerle meşguldük, lakin şimdiki ve kıymetli meseleler bunlar. Başkanlık seçimleri o denli değil.

Bilmiyorum dostum, başkanlık seçimleri de oldukça kıymetli.

Ama bu bir süreç olmalı. Amerikan aklının bir yılını gasp etmemeli. Amerikan aklının hayal gücü, her dört yılın birini kapsayan bu geçit merasiminde büsbütün gidiyor. İki beşere odaklanmanın bir yolu da bu. Bunu biraz müthiş buluyorum. Dünyayla, orada olan bitenle ilgilenmeli ve “Arkadaşlar, ne yapmayı öneriyorsunuz?” sorusunun yanıtını çözmeliyiz. Yoksa iş “Hayır, o bayan daha kötü!”, “Hayır, o adam daha kötü!”, “Hayır, o adam daha kötü!”, “Hayır, o bayan daha kötü!”ye dönüyor.

Bugünlerde izlediğinde Children of Men‘le ilgili ne düşünüyorsun?

Bir sineması bitirdiğimde bir daha asla izlemediğimi bilmeni isterim.

Yani sineması 10 yıldır görmedin?

Aslında bu tam olarak gerçek değil zira İtalya’da bir şenlikte bana bir ödül verilmişti ve çocuklarım da oradaydı. Bana mükafatı verdiler sonra da sinema gösterimi oldu. Çocuklarımı almaya gittim, onlar da salondan çıkmak istemedi. “İyi” dedim, “Ben sizi dışarıda bekliyorum.” Kabul etmediler. Beni sineması onlarla birlikte izlemeye zorladılar. Bu bir buçuk yıl önceydi.

Tekrar izlerken ne düşündün?

İlginçti. Öteki birinin sinemasını izliyormuş üzere izledim. Biraz tuhaf olduğunu düşündüm.

En yeterli çalışan yeri neresiydi? En gurur duyduğun kısmı neydi?

Onu ben bilemem. Her sinemamda sevdiğim ve nefret ettiğim şeyler var. Lakin o sinemayla ilgili şöyle bir durum da vardı, yayınlandığı tarihte izleyen tek seyirci öbür bir sinemaya bilet kalmadığı için gelen bir adamdı [Gülüyor].

Tamam tamam, benimle dalga geçmene gerek yok.

Doğru söylüyorum, inan bana yanlışsız söylüyorum. Bu türlü bir şeyin olduğunu söylemişlerdi bana. Battığın vakit battığını bilirsin. Tenkitleri pek okumam, fakat tatsız tenkitler olduğunu öğrenmiştim. Çok güç bir süreç olmuştu. Sinemadan büsbütün kopuyordum. Sonra bir şeylere aday oldu, arkadaşlarım da aday oldu. Ben de dedim ki: “Peki.” Arkadaşlarımla partiye katıldım. Sonra sinemadan çok arkadaşlarım ve partiyle ilgilenmeye başladım.

Bir zafer çeşidi atmadığını duymak üzücü.

Yalnızca bitirmek ve yoluma devam etmek istiyordum. Sineması izleyen üç şahısla de gerçek irtibat kuramadığım için üzülüyordum zira “Hmm evet, şu bilim kurgu işi pek benlik değil” üzere tenkitler vardı. Lakin sonra yola devam ediyorsun. Cehennem üzere yıllarımı atlattım. Sonra arkadaşlarım ve ajansımdan yazılar gelmeye başladı. “İkinci izlemede çok daha iyiydi” üzere şeyler söyleyen yazılar. Children of Men‘le gurur duydum. Her şeyden çok da yapılan araştırmayla gurur duydum.

Başka hiçbir şey olmasa bile bir şeyler öğrendiniz.

İşte onu çok yeterli yaptık.

---

[i] Chia tohumu ve hindistan cevizi suyuyla yapılan alkolsüz bir kokteyl.
[ii] Londra’nın Westminster ilçesinde bir sokak.
[iii] Children of Men‘de yer alan, mülteci haklarını savunan militan küme.
[iv] Children of Men‘de yer alan, kısırlığı tedavi etmeye adanmış bir küme.

---

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Abraham Riesman’ın Vulture için Alfonso Cuarón ile yaptığı röportajdan çevrilmiştir.