66. Berlin Sinema Festivali, 11-21 Şubat tarihleri ortasında gerçekleşti. 10 gün boyunca 30’a yakın sinema izleyince kimi manzaralar ve hikâyeler insanın aklından silinmeye başlıyor. Üstelik son birkaç yıla bakıldığında görece zayıf kalan yarış sinemalarının neredeyse hiçbirinden vaat ettiği tecrübesi yaşayarak ayrılmadığınızda, elde neyin kaldığını düşünmeye başlıyorsunuz. Hâliyle, Aslı Özge‘nin “Panorama” kısmında yer alan yeni sineması Ansızın (Auf Einmal) üzere sinemaların ortadan sıyrılması pek güç olmuyor.
Aslı Özge, sinema için düzenlenen basın toplantısında yaptığı açıklamada söylediğine nazaran İstanbul’da okuduğu bir gazete haberinden esinlenmiş. Evli bir genç bayanın bir yabancının konutunda meyyit bulunması üzerinden gelen (öngörülmesi sıkıntı olmayan bir sığlık içerdiği muhtemel) reaksiyonlara sonlanarak sineması yapmaya karar vermiş. Ne anlatmak istediğine hakim ve üniversal sıkıntısını ufak hikâyesinin içine ustalıkla yerleştiren bir direktörün elinden çıkan sinema hem sert ve direkt hem de şok edici sürprizlerle dolu. Konutunda verdiği partinin sonunda Anna isimli bir Rus göçmeniyle yalnız kaldığında bahtsız bir kazaya şahit olan Karsten isminde Alman orta-üst sınıfına mensup bir adamın, bu kaza sonucu içinde yaşadığı toplumu ve kendi küçük etrafını sorgulamaya başlamasını bahis alıyor. Bütün bunları kuvvetli oyunculuklar ve beşere nefes alanı bırakmayan melankolik görsellerle destekleyerek aktaran Ansızın yalnızca Berlinale’de gösterilen en düzgün sinemalardan biri değildi, tıpkı vakitte önümüzdeki dönemin da en çok konuşulan sinemalarından olacak üzere görünüyor. Avrupa sinemalarının bilinirliğini artırıp dağıtımlarına katkıda bulunmak maksadıyla ortaya çıkmış Europa Cinemas Label’ın “Özel Mansiyon” mükafatını verdiği iki sinemadan biri olduğunu da hatırlatalım.
Aslı Özge’yle tanışmam, 2010 yılında Ankara Sinema Festivali’nde Pelin Esmer’in 11’e 10 Kala‘sı ve o yılki favorim Kara Köpekler Havlarken üzere sinemaların ortasından sıyrılarak “En Yeterli Film” mükafatını alan Köprüdekiler ile olmuştu. 2013 yılında çektiği Hayatboyu ile merceğine Nişantaşı’ndaki orta-üst sınıf bir çifti alan Aslı Özge’nin, Ansızın‘da evvelki iki sinemasındaki birikimlerinden hem hikâyede hem de üslûp olarak faydalandığı görülüyor.
Aslı Özge’yle şenliğin üçüncü sabahı, basın gösterimlerinin yapıldığı Berlinale Palast’ın salonunda buluştuk, sineması izledikten çabucak sonra merak ettiklerimi sorma bahtını yakaladım.
Filmin ortalarına doğru ciddi bir ton değişimi var. Temel fikir o muydu yoksa senaryo bir yerden sonra farklı bir istikamet mü almaya başladı?
Filmin protagonisti Karsten’ın pasiften etkine geçmesini, intikam alırken bir değişim geçirmesini ve güçlünün, güçsüzün yerini almasını istiyordum. Yaptığı bir yanılgı yüzünden Karsten etrafındakiler tarafından dışlanıyor ve bu durum onu agresifleştiriyor. Agresifleştikçe etrafa dehşet salıyor ve korkutarak tahlile ulaşmada başarılı olduğunu fark ediyor, kendisini böylelikle daha güçlü hissediyor. Karsten’ı yazarken siyasetçileri sık sık düşündüm. Birçok siyasetçinin agresifleştikçe insanların dikkatini daha yeterli çekebildiği görüyoruz. Karsten da bir gün ülkeyi yönetebilir diye düşünüyorum (gülüyor).
Anna’nın düştüğü anı görmüyoruz, öncesi ve sonrası üzere görüyoruz. Bu baştan beri planlı mıydı yoksa kurguda mı çıkarıldı?
Senaryonun birinci versiyonunda da öyleydi, ancak ben tekrar de tüm olanları çektim. Böylelikle Karsten’ı oynayacak oyuncu bütün bunları yaşama fırsatı edinmiş oldu. Bunun oyunculuğuna katkısının olduğunu düşünüyorum. Kurgunun birinci versiyonunda natürel tüm çektiklerimi bağladım lakin olup biteni göstermeyerek seyircinin de tıpkı Karsten’ın etrafındakiler üzere onun hakkında birtakım soru işaretlerine kapılmalarını istediğim için senaryodaki halini korudum.
Bu intikam alma durumunu hukuk ve ahlak ortasındaki ilgiyle açıklayabilir miyiz? Karsten başta ahlaki olarak doğruyu yaptığını savunmakla ilgili, lakin hukukla kazanabildiğini görmesiyle ahlaki olanla ilgilenmemeye başlıyor.
Aslında Karsten’dan çok babası Karsten’ı savunuyor. Onun ağzından doğruyu yaptım dediğini hiç duymuyoruz. Aslında sinemadaki tüm karakterler toplumdaki statülerini müdafaaya çalışıyorlar. Karsten’ın içine bu o kadar işlemiş ki kendisi bile prestijini müdafaa uğruna yaptığı yanlışın getirdiği sonuçlar vasıtasıyla bu durumu fark ediyor. Sinemada aslında sistemi oluşturan birçok toplumsal kurumu yanyana koymaya ya da karşı karşıya bırakmaya çalıştım, polis, mahkeme, hastane, kilise, banka gibi…
Anna Rus bir göçmen, eşi de o denli. Karsten ve babasının da biraz zenofobik olduğunu söyleyebiliriz. Bu Almanya’daki genel bir sorun mu?
Almanya’dan Rusya’ya göç etmiş ve çok uzun vakittir orada yaşamış ve Ruslaşmış olanlara ve onların Rusya’da doğup büyüyen çocuklarına Almanya, pasaport vererek siz Alman’sınız demiş. Lakin toplum içinde bir kusur yaptıklarında onlara bakış açısı çabucak değişiyor ve Rus olarak çağrılıyorlar birden. Bu durum ilgimi çekti. Almanya’da doğup büyüyen Türkler için de misal bir durum kelam konusu. Bunun altını çizmek istedim, lakin olağan bu yalnızca Almanya’ya mahsus bir durum değil. Türkiye’de bu ayrımcılık en üst safhada, farklı etnik kökenden gelenlere, göçmenlere, farklı mezheplere karşı biz ve onlar diyen ayrımcı bir yaklaşım var. Ben de İstanbul’dan geldim Berlin’e ve sinemada çok soru soran Karsten’a Andrej’in “göçmen ofisinden mı geliyorsun?” diye sorması raslantı değil. Vize almakla ne kadar uğraştığımı hatırlıyorum, yabancılar polisine gitmek her keresinde kabus üzereydi.
Köprüdekiler’de (2009) Türkiye toplumunun alt sınıfından insanların hikâyesini anlattığınızı söyleyebiliriz. Hayatboyu‘nda (2013) ise İstanbul’lu orta-üst sınıf bir aile vardı. Bu sinemada de Almanya’nın orta-üst sınıfından bir aileye yer verdiniz.
Bir de personel sınıfından gelen Rus bir aileye. Bu sefer iki farklı sınıf çatışıyor.
Filmin başında Hamlet‘ten bir alıntı görüyoruz. Ayrıyeten müzik söyleyen bir mezarcı var. Orada da mı Hamlet‘ten esinlendiniz?
Evet o denli. Orada direkt bir gönderme var, Karsten’ın durumuna da çok uyuyor. Hamlet‘in o kısmını çok seviyorum. Mezarcı çok acı bir iş yaparken, müzik söylüyor ve Hamlet onu gördüğünde hayatın acımasızlığını sorguluyor. Karsten da Hamlet üzere konformist bir hayat sürmüş, Altena ismindeki küçük kasabanın adeta hükümdarının oğlu, prensi yani ve hayatın acı gerçekliğiyle ve ikiyüzlülüğüyle acı bir formda geç tanışıyor.
Diğer karakterlerin ölüyle kurdukları bağ de dikkate bedel. Herkesin kaygısı farklı, kimse bir insanın ölmüş olmasıyla ilgilenmiyor.
Ne olursa olsun, sistem asla aksamamalı! Bu olayın tertiplerini bozmasına müsaade vermemeye çalışıyorlar. Bu çok korkutucu geliyor bana. Bir yandan da birinci etapta herkes kendi prestijini korumakla ilgileniyor. Karsten’in babasına söylediği üzere aslında hepsi egoist.
Bu Almanca çektiğiniz birinci sinema. Bu manada evvelki filmlerinizden farklı mıydı, daha kolay ve güç yanları nelerdi?
Hem Alman Hukuku hem de bu çeşit bir hikâyenin nerede çekilebileceği, nasıl bir toplumsal sınıfa uyacağı üzerine çok araştırma yaptım. Ben Alman değilim, “sen yabancısın, bilmiyorsun” dedirtmek istemedim (gülüyor). Hukuksal mevzular için bir danışmanım vardı, ayrıyeten sinemada hakim rolünde gerçek bir hakimi oynuyor. Tabirleri yanlışsız kullanmaya dikkat ettim, yanılgı yapmak istemedim.
Türkiye’de çalışma saatleri çok fazla. Hayatboyu‘nu çekerken iki ay boyunca günde 18 saat çalıştık, bittiğinde çöktük. Almanya’da ise sistem çalışanları koruyor. Lakin çok bir sertlik mevcut. Hiç esneklik yok. Bu da sinemaya ziyan verebilir. İkisinin ortasında bir şeyler olmalı!
Oyuncularla nasıl çalıştınız?
Onlardan mümkün olduğunca gerçekçi yansılar almak için oyunculara senaryonun tümünü vermem genelde. Burada da o denli yaptım. Herkese kendi sahnesini verdim ve hepsi karakterlerinin bildiği kadarını biliyordu. Bu durum oyunculara ‘o anda’ olmalarını sağladı, karşı tarafın ne diyeceğini bilmedikleri için çok dikkatli olmaları gerekiyordu, bunun getirdiği gerçekliği seviyorum. Bazen de bu odaklanmanın sonucu olarak ortaya senaryoda yazılandan daha güzeli çıkıyordu, asıl peşinde olduğum bu aslında.
Filmi sinemaskop çekmeyi tercih etmenizin nedeni neydi?
Karsten’ın kendisini olduğu yere ne kadar sıkışmış hissettiğini en güzel nasıl hissettirebileceğimizi görüntü yönetmeni Emre Erkmen ile uzun uzun konuştuk. Etrafı dağlarla kaplı bir yer aradık öncelikle. Bir yandan da tabiatın gücünü de göstermek istiyorduk. Sonuç olarak sinemada gökyüzünü olabildiğince göstermemeye ve dağların ve ormanların uçsuz bucaksız uzanmasıyla uzağın görülmesini engelleyen bir görsel anlayışa karar kıldık. Ayrıyeten sonbaharda çekmek istiyorduk, yitirme hissini en uygun biçimde yansıtabilmek için. Almanya’da sonbahar çok etkileyici geçiyor, yapraklar renkten renge giriyor. Sarı, kırmızı ve kahverenginin her tonu mevcut. O yüzden Altena’da bu mevsimde çekmeyi tercih ettik.
