“Toplumumuz merak uyandırıcı yeni bir evreye girerken okur kitlesini daha telaş verici ve hastalığa meyilli bir boyuta getiren Ayn Rand’in ideolojisi ahlakdışılığıyla neredeyse kusursuz.” –Gore Vidal (1961)
ABD tarihinde nadiren bir müellif toplumu daha az yahut daha çok şefkatli bir hale getirebilmiştir. 1850’lerde Harriet Beecher Stowe ABD’yi daha insancıl bir ülke yapma ismine güçlü bir kuvvetti, Afro-Amerikalıların köleliğine son vermişti. 100 yıl sonra Ayn Rand ise ABD’nin endüstrileşmiş dünyanın en umursamaz ülkelerinden birine, sıhhat hizmetlerinin sadece parası olana sağlandığı ve genç insanların iflasla ortadan kaldırılamayacak devasa öğrenci kredisi borçları ödemeye mahkum bırakıldığı, neo-Dickenscı bir topluma dönüşmesine yardımcı oldu.
Rand’in tesiri geniş kapsamlı ve derin oldu. Buzdağının görünen ucunda Rand’in tesiri altında bıraktığı, Amerikan toplumunu biçimlendirmiş kıymetli siyasi figürler yer alıyor. 1950’lerde Ayn Rand, sonradan Atlas Silkindi’yi oluşturacak taslaklarını, ironik bir biçimde “Kolektif” ismiyle anılan, genç “bireycilerden” oluşan yakın etrafına okudu. Bu toplulukta 1987-2006 yılları ortasında Federal Merkez Bankası’nın, (Federal Reserve Board) başkanlığını yapacak olan Alan Greenspan de vardı.
1966’da Ronald Reagan ferdî bir mektubunda “Ayn Rand’in bir hayranıyım” yazmıştı. Bugün, temsilci Paul Ryan (Cumhuriyetçi Parti – Wisconsin) Rand’in ona siyasete atılma ilhamını verdiğini, senatör Ron Jonhson (Cumhuriyetçi Parti – Wisconsin) ise Atlas Silkindi’nin “temel kitabı” olduğunu söylüyor. Temsilci Ron Paul (Cumhuriyetçi Parti – Texas) Ayn Rand’in üzerinde derin bir tesiri olduğunu söylerken, oğlu senatör Rand Paul (Cumhuriyetçi Parti – Kentucky) ise müellifin çok daha büyük bir hayranı. Rand hayranları listesinde yer alan öteki kimi isimler ise Büyük Divan yargıcı Clarence Thomas, G.W.Bush’un ikinci devrinde Güvenlik ve Gümrük Komisyonu Başkanı Christopher Cox ve eski Güney Kaliforniya valisi Mark Sanford. Fakat Rand’in ABD toplumuna ve kültürüne tesiri daha da derinlere uzanıyor.
Nathan Blumenthal’ın ayartılması
Ayn Rand’in Bencilliğin Erdemi üzere kitapları ve ferdi çıkarcılığı öven, altruizmi (diğerkâmlık) küçümseyen ideolojisi, Vidal’in deyişiyle,”ölümsüzlüğünde neredeyse mükemmel”. Lakin Vidal “kötü” hakkında hakikat mu? Kendisi hiç kimseyi öldürmemiş olmasına rağmen Charles Manson, genç insanların zayıflıklarını suistimal etmek ve onları cinayet işlemeye ayartmaktaki ruhsal başarısı nedeniyle birçokları için “kötü”nün beden bulmuş hali. Pekala, milyonlarca genç insanın zayıflıklarını suiistimal edip, onları kendilerinden diğerini düşünmemeye yönlendiren Ayn Rand’in ruhsal yetilerine ne demeliyiz?
Rand’in Kolektif’inden yükselmiş en ünlü isim Greenspan iken, Kolektif’ten çıkan en çok bilinen ikinci isim ise psikoterapist, müellif ve “özgüven” savunucusu Nathaniel Branden’dır. Nathaniel Branden olmadan evvel, Nathaniel Blumenthal’dı, Rand’in Hayatın Kaynağı (The Fountainhead) kitabını tekraren okumuş 14 yaşında bir çocuk. Daha sonra “Hipnotize olmuştum” diyecekti. Blumentahl, çocukken Rand’i okumanın nasıl da ona güçlü olabileceğini, bir kahraman olabileceğini hissettirdiğini anlatıyor. Çocukken idolü Rand’a bir mektup yazdığını ve daha sonra bir mektup daha yolladığını, bunun üzerine onu çok heyecanlandıracak bir biçimde Rand’in onu aradığını ve son olarak 20 yaşına geldiğinde Rand’in konutuna bir davet aldığını söylüyor.Çok vakit geçmeden Nathan Blumenthal dünyaya isminin içine “Rand”i dahil ettiğini ve yeni isminin Nathan Branden olduğunu açıkladı.
1955’te başlayıp 1964 yılında sonra eren Rand ve Branden’ın evlilik dışı alakaları, Branden’ın Rand tarafından sürgüne gönderilmesiyle sonuçlandı. Nathaniel Branden, Kolektif’in başka üyeleri tarafından suikasta uğramaktan korkuyordu. Bu nedenle New York’tan Rand’in hayranlarının daha az fanatik olduğu Los Angeles’a taşındı. Branden kârlı bir psikoterapi muayenehanesi kurdu ve yaklaşık 20 kitap yazdı, bunlardan 10 adedinin başlığında “Ben” (Self) ya da “Özsaygı” (Self-Esteem) geçiyordu. Rand ve Branden’ın ortası asla düzelmedi, fakat Branden’ın Rand’in şahsî çıkar ideolojisine olan hayranlığı 2014’ün Aralık ayında hayatını kaybedene kadar bitmedi.
Rand’in ideolojisi genç zihinleri nasıl ayarttı?
Çocukken okumalarımın ortasında çizgi romanlar ve Rand’in Hayatın Kaynağı ve Atlas Silkindi kitapları da yer alıyordu. Kahramanların kolaylığı bakımından çizgi romanlar ve Rand’in kitapları ortasında pek fark yoktu. Farklı olan tek şey Superman ve Batman’in tersine, Rand’in bencilliği kahramanlık ve diğerlerini umursamayı zayıflık olarak göstermesiydi.
Rand: “Kapitalizm ve altruizm birbirine uyumlu değildir… Ortalarındaki seçim serttir. Ya özgürlük, adalet ve gelişimle sonuçlanan, rasyonel bir ferdî çıkarcılık ahlakı – ya da kölelik, kaba kuvvet, ruhsuz terör ve fedakarlıklarla gelen ilkel bir altruist ahlak”. Birçok genç için, sırf kendini düşünmenin “ahlaki” bir davranış olduğunu duymak zehirleyici olabilir. Kimileri bu fikre hayatları boyunca bağımlı kalabilir.
Hayranlarını etkilemek için, Rand sıklıkla çok bilmiş bir kitap satıcısının, ideolojisini tek ayak üzerinde dururken açıklaması için kendisini nasıl zorladığını anlatırdı. Rand’in satıcıya verdiği yanıt şöyledir: “Metafizik – objektif gerçeklik. Epistemoloji – mantık. Etik – ferdî çıkar. Siyaset – kapitalizm.” Pekala, bu ideoloji genç zihinleri nasıl yakaladı?
Metafizik – objektif gerçeklik. Rand başı karışık genç insanlara bir “uyuşturucu” önerdi: mutlak katılık ve dertten kurtuluş. Rand objektif bir gerçekliğin varlığına inanıyordu ve objektif gerçekliğin ne olduğunu katiyetle biliyordu. Bu gerçeklikte gökdelenler, sanayi, demiryolları ve fikirler vardı – en azından onun fikirleri. Rand’in objektif gerçekliği ne tasa ve keder ne de mizah içeriyordu, en azından iğneyi kendine batıran bir mizah içermiyordu. Rand, Kollektif’ine objektif gerçekliğin Beethoven’ın, Rembrandt’ın ve Shakespeare’in gerçekliklerini içermediği konusunda teminat verdi, onlar fazla kasvetli ve fazla trajiklerdi, basitçe mızıkçıydılar. Rand, Mickey Spillane’i ve ömrünün sonlarına hakikat “Charlie’nin Melekleri”ni tercih ediyordu.
Epistemoloji – mantık. Rand usulü mantık, cihanı yönetmek için kullanılan “havalı” bir oyuncaktı. Rand Plato’yu şeytanlaştırır ve genç Kolektif üyelerine onu hor görmeyi öğretirdi. Şayet Rand, Plato tarafından kesin tariflerin keşfi ve duru niyet olarak tanımlanan Sokratik Yöntem’e nitekim inanmadıysa, neden bunu sistemli olarak Kolektif üyelerinin üzerinde denedi? Ayrıyeten, karanlık ruh halleriyle ve ümitsizlikle dalga geçerken, Kolektif üyelerini romanları karanlık ruh halleri ve ümitsizlikle dolu Dostoyevski’yi sevmeye yönlendirmesi de garip bir durumdu. Hipnotik bir akıcılıkta konuşan bir demagog, tıpkı vakitte entelektüel olarak tutarsız da olmalı, hatta bazen küstahça bir tutarsızlık. Bu durum, berrak bir zihinle düşünen genç insanları sürüden ayırarak otoritenin karşılaştığı zorlukları da ortadan kaldırıyordu.
Etik – ferdî çıkar. Rand’a nazaran, tüm alturistler maniplülatördüler. Fedakar ebeveynlerinin, Hristiyan misyonerlerin ve ABD Dış Yardım çalışanlarının emellerini ayıklamış çocuklar için daha cazibeli ne olabilir ki? Nathaniel Branden’ın o periyot hâlâ içinde bulunduğu Rand’in “şampiyonları”, Rand’in ferdî çıkar görüşünün fecî bir halde yanlış anlaşıldığını düşünüyorlardı. Onlar için ferdî çıkar, Rand’in kahramanı mimar Howard Roark’un tam olarak istediği işi çıkaramadığı için alacağı komitesi reddetmesi manasına geliyordu. Rand’in birtakım roman kahramanları “namus” sahibiydiler, yeniden de Rand için gerçek “namus” ve toy kibir ortasındaki farkı ortaya çıkarmak pek sıkıntı değildi. Rand’in “namus”u, kibri, olabildiği kadar fazla denetim ve para elde etmek için kimin ziyan görebileceğini umursamadan kiminle olursa olsun paydaşlık kurmak ve kendi daimi haklılığıydı. Bir bireyin bencilliğini, kibrini ve egoizmini onun “namus”uyla bir tutmak, onu bencillik, kibir ve egoizmle “namus” ortasındaki farkı bulma zahmetinden kurtarıyor.
Siyaset – kapitalizm. Rand her ne kadar Sovyet totaliteryen kolektivizmini kötülese de, şirketçi/kurumsal totaliteryen kolektivizm hakkında söyleyecek pek fazla şeyi yoktu. Duruşuna çok uygun bir biçimde yok saydığı şey, devasa Birleşik Devletler şirketlerinin, Sovyetler Birliği üzere, bireyselciliği, özgürlüğü ve yüreği pek de el üstünde tutmadığıydı. Rand, ABD’de icabet hakkında konuşarak güçlü olunamayacağını bilecek kadar zeki ve ikiyüzlüydü. Bunun yerine Rand “Amerika’nın Zulme Uğramış Azınlığı: Büyük Şirketler” başlıklı konferanslar verdi. Bu halde genç kariyerist “şirketçiler” Rand’in kişisel biçimli “radikal kapitalizmini” benimseyebiliyor ve kendilerini radikal hissedebiliyorlardı – risk almadan radikal.
Rand’in mirası
Görünen o ki geçtiğimiz yıllarda önde gelen siyasi figürlerin, Hristiyanlık hakkındaki görüşlerine karşın Rand’i açıkça benimsemelerinin sorun olmadığı bir evreye girdik. Ayn Rand’in ferdî çıkarı el üstünde tutan ideolojisi, %1 için özel bir haz olmasına rağmen, Rand hayatı boyunca %1 için açık bir utanç kaynağıydı. Kendi ortalarında Rand’in kitaplarını birbirlerini bencilliklerinin ahlakı üzerinden tebrik etmek için kullansalar da, göz önünde Rand’in din ve ilahla ilgili görüşleri nedeniyle ondan daima uzak durdular. Örneğin Rand, ulusal televizyonda “Tanrıya karşıyım. Dini onaylamıyorum. Din ruhsal bir zayıflıktır. Ben dini şeytani görüyorum.” Aslına bakarsanız, tekrar bir tutarsızlık kelam konusu. Rand’in bir ilahı vardı: Kendisi.
‘Biz’ sözüyle işim bitti. Köleliğin, yağmanın, sefilliğin, yanlışlığın ve utancın sözü. Artık allahın yüzünü görüyorum ve bu tanrıyı dünyanın üzerine çıkartıyorum. Bu ilah ki, insanoğlu var olageldiğinden beri onu aradı. Bu ilah ki, onlara zevk ve gurur bahşedecek. Bu ilah, tek söz: ‘Ben’
Harriet Beecher Stowe, Birleşik Devletlerin Afro-Amerikalıları canavarlaştırmaktan utanç duyması gerektiğini söylerken, Ayn Rand bencillik ve umursamazlıktan doğan bu suçluluğu ABD toplumunun üzerinden kaldırdı. Zenginlerin adil ölçüde vergi ödememelerini “ahlaklı” kılmakla kalmayıp, milyonlarca ABD’liyi acı çeken oburlarının, hatta acı çeken kendi çocuklarını bile umursama yükünden “kurtardı”.
İyi haber şu ki, kimi eski Rand hayranlarının Rand ideolojisinin ömürlerinde bıraktığı hasarı yamayıp, Rand’i zihinlerinden temizleyebildiklerini gördüm. Pekala, Birleşik Devletler ulusça bunu yapabilir mi?
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından klinik psikolog Bruce E. Levine’ın alternet.org’daki makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
