Sınavda sorduğu soru nedeniyle “terör örgütü propagandası yapmak” ve “suçu ve hatalıyı övmek” suçlamalarıyla 7 yıla kadar mahpus istenen Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi öğretim üyesi Barış Ünlü birinci duruşmasında beraat etti. Ünlü’nün mahkemede yaptığı etkileyici savunma mulkiyehaber.net web sitesinde yayımlandı:
Sayın Heyet,
Burada bulunma sebebimin üniversite özerkliği ve akademik özgürlük sıkıntılarıyla ilgili olduğunu düşünüyorum. Hasebiyle savunmamı bilimsel ve akademik özgürlük kavramları etrafında yapacağım. Bunu genelden özele giderek yapmayı amaçlıyorum. Bilimin ve bilimsel özgürlüğün ne olduğuyla ve bunların devlet ve toplum tarafından vakit zaman neden tehlikeli görüldüğüyle başlamak, sonra davaya bahis olan dersimin bu bağlamda ne manaya geldiğiyle devam etmek ve dersimle ilgili açılan davanın bir bilim insanı olarak beni nasıl etkilediğiyle bitirmek istiyorum.
Bilim insanlarıyla devlet ve toplum ortasında dünyanın her yerinde bir tansiyon mevcut, zira bilimin pahaları ve mefkureleri ile devlet ve toplumun pahaları ve mefkureleri ortasında uyumsuzluk ortaya çıkabiliyor. Bir ülkü olarak bilimin ulusal, etnik ve dini sonları yok. Bilimin üniversalliği derken kastedilen de bu. Bir sıkıntıyı anlamasını zorlaştıran yahut bir şeyi görmesini engelleyen her hududu aşmak istiyor. Ayrıyeten örneğin astronomi, biyoloji, tarih ve sosyoloji bilgisi bu sonların geçiciliğini ve göreliliğini de göstermektedir. Örneğin bir tabiat bilimcisi zannedildiği üzere dünyanın cihanın merkezinde olmadığını ve kainatın 5-6 bin yıllık değil, milyarlarca yıllık bir tarihi olduğunu ya da insan bedeninin bu haline evrim sürecinde geldiğini argüman edebilir. Bu hudut tanımayan fikirler doğal olarak devlet ve toplumun reaksiyonunu çekti zira bu fikirler dünyanın ve insanın cihandaki biricikliği üzere alışıldık ve konforlu niyetleri sarstı. Bu nedenle bu fikirleri ortaya atanlar cezalandırıldı ya da cezalandırılmak istendi. Ancak bu fikirler son olarak bilimsel doğrular haline gelmiş ve kabul görmüşlerdir.
Sosyal bilimler, tabiat bilimlerine kıyasla, devlet ve toplum nazarında daha da tehlikeli olabiliyorlar zira temel tahlil objeleri devlet, toplum ve bireydir. Toplumsal bilimlerin en kıymetli uğraşlarından birisi iktidar bağları ve güç eşitsizlikleridir, zira güç eşitsizliği bir sıkıntıyı görmeyi ve anlamayı zorlaştıran tahminen de en temel faktör. Bu manada toplumsal bilimler, örneğin, devlet, din, ulus, aile üzere çıkarsızlık atfedilen, yani çıkarların değil fedakârlığın ve diğerkâmlığın karar sürdüğü düşünülen kurumların ne üzere çıkarlara dayandığını; bir devletle o devletin sonları içinde yaşayan halklar ortasındaki iktidar ve baskı bağlarını ve o hudutlar içinde yaşayan halklar ortasındaki ekonomik, politik ve ruhsal eşitsizlikleri; farklı toplumsal sınıflar ortasındaki baskı ve sömürü bağlarını; farklı cinsiyetler ortasındaki baskı ve sömürü alakalarını; kişinin kabahati üzere görünen “başarısızlıkların ve sorunların” toplumsal ve tarihî nedenlerini incelerler. Bütün bunları yaparken, bu eşitsizlikleri olağan ve doğal gösteren ya da görünmez kılan telaffuzları, ideolojileri, inançları da deşifre ederler. Özetle siyasal, askeri, ekonomik, sembolik ve kültürel iktidarları ve bu iktidarların uygulanma biçimlerini tahlil ederler.
Güçlülerin toplumsal bilimleri potansiyel olarak tehlikeli bulmasının esas sebebi işte bu. Natürel bilimden yalnızca güçlüler rahatsız olmuyor; düşünsel ve duygusal konforunu bozmak istemeyen güçsüzler de rahatsız olabiliyor. Ayrıyeten bir alanda güçsüz olan ve sömürülen kişi, öbür bir alanda güçlü ve sömürücü olabilir. Örneğin fabrikada işverenine karşı güçsüz olan erkek personel konuta geldiğinde eşine ve çocuğuna karşı güçlü olabilir. Hasebiyle tıpkı kişi güçsüz olduğu alandaki iktidar ilgilerinin tahlilinden mutlu olabilirken, güçlü olduğu alandaki alakaların tahlilinden rahatsız olabilir.
Bilim insanıyla devlet ve toplum ortasındaki bu tansiyonlar nedeniyle, bilim insanları son birkaç yüzyıldır devletten ve toplumdan çeşitli formlarda baskı gördüler ve bu baskıyı aşmak için de dünyanın her yerinde gayret verdiler ve hâlâ veriyorlar. Bu çabada onlara, çıkarı bilimlerin gelişmesinden yana olan toplumsal kümeler da takviye verdi. Sonuçta, muhakkak bedeller de ödenerek, bilim insanları kendi mesleklerine dair aşikâr bir özerklik kazanabildiler. Üniversite özerkliğini, hem devletten hem de toplumdan özerk olma ve kendi çalışma kurallarını ve prosedürlerini kendisinin belirleme gücü olarak tanımlayabiliriz. Bilhassa Batı ülkelerindeki bilim dünyası bu özerkliğini büyük ölçüde kurumsallaştırmış durumda. Özerkliğin kurumsallaşması, özerkliğe devletin ve toplumun hürmet göstermesi manasına geliyor. Bu hürmet sayesinde bilim kurumları özerk kalabiliyor. Demek istediğim Batı dünyasında da bilim insanlarıyla devlet ve toplum ortasında tansiyon olabilir, ancak bu tansiyonu, üniversitelerin özerkliğine müdahale etmenin bir mazereti olarak kullanmıyorlar. Tam bilakis, üniversite özerkliği fikrinin gerisinde bu tansiyonun var olduğu tespiti var. Tansiyon olmasaydı özerkliğe de gerek olmayabilirdi. İşte bu nedenlerle, bilimsel muvaffakiyetlerin büyük çoğunluğu, hem tabiat bilimlerinde hem de toplumsal bilimlerde, bu özerkliği sağlamış ve kurumsallaştırmış ülkelerden çıkıyor. Zira bu ülkelerde, yalnızca birkaç bilim kahramanı değil, sayısız bilim insanı kendi kural ve yollarına nazaran çalışabiliyor.
Türkiye üzere akademik özgürlük ve üniversite özerkliğinin kurumsallaşmadığı, yani bu mefkurelerin devletten ve toplumun büyük kısmından gereğince hürmet görmediği ülkelerde ise, gerçek manada bilimle uğraşmak fakat belirli bir özerkliği sağlayabilmiş hudutlu sayıda akademik kurumda mümkün olabiliyor. Türkiye’de bilimsel muvaffakiyetin büyük bir kısmı de doğal olarak bu az sayıdaki üniversiteden çıkıyor. Özerkliği olmayan üniversitelerde çalışan bilim insanları, ne kadar yetenekli ve bilgili olurlarsa olsunlar, istedikleri ve gerektiği üzere çalışamıyorlar zira baskı altındalar. Hem devletten hem de toplumdan baskı görebiliyorlar. Bu baskılara direnmek için bilim insanlarının birer kahraman olması gerekmektedir, ki kahramanlar baskıcı her yerde olduğu üzere Türkiye’de de çıkıyor. Lakin birkaç kahraman beşerle bilim gereğince gelişemiyor.
Benim çalıştığım Ankara Üniversitesi Cebeci Yerleşkesi ve özel olarak Siyasal Bilgiler Fakültesi, artık detayına giremeyeceğim tarihi süreçler sonunda, devletten ve toplumdan belirli bir özerklik sağlamış yerler. Bu nedenle bu yerleşkede bilimle başarılı bir formda, yani üniversal standartlarda uğraşmak için kahraman olmaya gerek yok. Özgür bir formda kendi alanlarında çalışabildikleri için çok sayıda başarılı bilim insanı ortaya çıkabiliyor. Demek istediğim, bu yerleşkede düzgün çalışmalar yapabilmek için bahadır olmaya ve hatta çok yetenekli olmaya gerek olmadığıdır. Kurumsal teminatın ve özerkliğin sağlandığı yerde, “korkak” bir insan da başarılı olabilir, yani görünmeyenleri ve görünmesi istenmeyenleri muvaffakiyetle bulup görünür ve anlaşılır kılabilir. Cebeci Kampüsü’nde ve Türkiye’deki gibisi öteki yerleşkelerde bu türlü çok sayıda insan var, fakat bunlara benzemeyen üniversitelerde çok yok, zira oralarda kahraman olmak gerekiyor.
Şimdi davanın konusu olan dersime ve imtihan sorusuna gelmek istiyorum. “Türkiye’de Siyasal Hayat ve Kurumlar I” adlı seçmeli dersi AÜ SBF’de Memleketler arası Alakalar Bölümü’ne 5 yıldır ben veriyorum. İkinci periyot ise “Türkiye’de Siyasal Hayat ve Kurumlar II” ismiyle diğer bir öğretim üyesi veriyor. Bu ders yeniden iki periyotluk olmak üzere Siyaset Bilimi ve Kamu İdaresi Bölümü’ne de farklı öğretim üyeleri tarafından veriliyor. Ders genel olarak, isminin ima ettiği üzere, Osmanlı ve Türkiye tarihiyle ilgilidir, ancak dersin spesifik içeriği ilgili öğretim üyesinin değerli gördüğü yahut vurgulamak istediği temalar, bahisler ve problemler etrafında belirlenmektedir.
Ben kendi dersimde, son iki yüz yıllık Osmanlı-Türkiye tarihini Ermeni ve Kürt Problemleri üzerinden işliyorum. Dersi bu biçimde işlememin nedeni, bu iki sorunun çağdaş Osmanlı-Türkiye tarihini derinden etkilemiş ve şekillendirmiş sorunlar olduğuna dair sahip olduğum bilgi ve fikirdir. Ermeni ve Kürt sıkıntıları yüzbinlerce insanın vefatına ve yerinden edilmesine neden olmakla hudutlu kalmadı. Birebir vakitte Türkiye’de sınıfsal yapıyı ve mülkiyet bağlarını; toplumsal sınıflar ortası ittifakları; milliyetçilik, İslamcılık ve Marksizm üzere çağdaş ideolojileri; devletin resmi ideolojisini; kamu kurumları ve sivil toplum örgütlerinin kuruluşunu ve işleyişini ve bu oluşumların birbirlerine eklemlenme biçimlerini; entelektüel hayatı; bireylerin his ve fikir dünyalarını; bireylerin toplumsal ve kurumsal rollerini ve bireylerin belirli bahislere ait inkâr, ilgisizlik ve bilgisizlik stratejilerini; Anadolu’da yaşayan farklı halkların kolektif psikolojilerini ve bu halklar ortasındaki duygusal ve düşünsel uçurumları şekillendirmiştir ve hala de şekillendirmektedir. Hasebiyle bu iki sıkıntının farklı boyutları ve sonuçları anlaşılamadan çağdaş Osmanlı-Türkiye tarihini tahlil etmek mümkün olmadığı üzere, toplumu zıt kamplara ayıran ve sayısız insanın hayatına mal olan çatışmalarının tahlilini bulmak da mümkün değildir. İşte verdiğim dersin emeli, öğrencilere bu görüş ve tahlil yeteneğini kazandırmaktır. (Bahsedilen iki problemin Türkiye tarihinin büyük kısmında birer tabu olması, öteki bir deyişle üzerlerine özgür, eleştirel ve yaratıcı bir formda düşünülmesinin ve araştırma yapılmasının devlet ve çoğunluk tarafından güzel karşılanmaması, bu hususların öğrenilmesini ve tartışılmasını özerk üniversiteler için bir bilimsel sorumluluk haline de getirmektedir.)
Özetlediğim formda formüle edilen ve işlenen bu derste dönemsel olarak 1980’lere geldiğimizde ise, ki bu genelde vize sınavı sonrasına tekabül ediyor, dersin odağı doğal olarak Kürt sorununun kazandığı silahlı boyuta ve savaşın siyasal, toplumsal ve ruhsal sonuçlarına kayıyor. Yalnızca Kürtlerin yoğunluklu olarak yaşadığı yerleri değil, bütün Türkiye’yi çeşitli biçimlerde derinden etkileyen bu süreci tahlil edebilmek için birtakım temel metinleri bilmek kuraldır. Bu metinler ortasında Abdullah Öcalan’ın yazdığı metinler tahminen en kıymetlileridir. Bunlar okunmadan ve bilinmeden, örgütün nasıl ortaya çıktığı, başlangıçta neden silahlı bir metodu seçtiği, vakit içinde nasıl evrildiği ve bir metot olarak şiddeti gündeminden çıkartmayı neden tartışmaya başladığını anlamak mümkün değil. Münasebetiyle, Kürt Meselesi’nin son kırk yıldır Türkiye tarihini ve toplumunu nasıl etkilediğine dair sürdürülen her bilimsel ve akademik faaliyet (tez, makale, kitap, konferans, ders vb.) için, Abdullah Öcalan’ın yazdığı metinler çok değerli kaynaklardır. Bu değer, o metinlerin pahalı olup olmamasından bağımsızdır. Öbür bir deyişle, o metinleri kıymetsiz bulan bilim insanı da pahalı bulan bilim insanı da, şayet o metinler değerliyse, o metinlerden yararlanmak durumundadır. Bu kaynaklardan toplumu ve bireyleri rahatsız edebilir diye yararlanmamak ya da devlet bu kaynakları “sakıncalı” buluyor diye bunlar hakkında tartışmamak bilimsel bir tavır olamaz, zira genel olarak bilim etiğinin en değerli prensiplerinden biri ele alınan bir sıkıntıyı anlamak açısından değerli olan her bilgiyi kullanmak ve paylaşmaktır, yani o bilgiler yokmuş üzere davranmamaktır. Münasebetiyle ben o metinleri öğrencilere okutmasaydım, bu akademik etikten büyük bir ödün vermek demek olacaktı. Bir manada mesleğime ve öğrencilerime sadakatsizlik göstermiş olacaktım.
Benimle ilgili iddianamenin hukuksal detaylarına girmek istemiyorum, bunu avukatım yapacak. Lakin bir noktaya değinmeden edemeyeceğim. İddianame benim okuttuğum metinler ve sorduğum imtihan sorusuyla yerleşkede olduğu sav edilen şiddet ortamı ortasında bir ilişki kuruyor. Bu argüman olgusal olarak geçersizdir. Ancak bundan değerlisi, iddianame şunu gözden kaçırmakta yahut görmezden gelmektedir: Şiddetin nedenini öğrenmek kişiyi şiddet yanlısı yapmaz. Şiddeti ortaya çıkaran nedenleri anlamak, tam bilakis, kişiyi o nedenleri ortadan kaldırmaya yönelik bir arayışa itmektedir. Şiddetin nedeni anlaşılmadan yalnızca şiddetin kendisine odaklanılırsa, o vakit karşınızda yalnızca imha edilmesi gereken bir düşman, bir şeytani insan görürsünüz. Bu manada, bilim insanlarının, bilhassa mesleğinde kozmik standartlara uyan bilim insanlarının dünyanın her yerinde barış yanlısı beşerler olmaları tesadüf değil. Zira onlar damgalamaktan ve yargılamaktan fazla anlamaya çalışıyorlar.
Bugün yargılanıyor olmamı işte burada anlatmaya çalıştığım akademik özgürlük ve üniversite özerkliği fikirlerine, yani akademinin kendi kozmik kurallarına nazaran çalışması fikrine, hürmet duyulmamasıyla ilgili olduğunu düşünüyorum. Dersim ve imtihanda sorduğum soru birinci evvel, çok satmayan lakin toplumun çoğunluğunun dini ve ulusal hassasiyetlerini temsil ettiğini tez eden Vahdet Gazetesi tarafından manşete taşındı. Bu gazetede yayımlanan palavra ve iftira dolu yorum-haber, dersimi üniversitenin özerk ve inançlı alanından alıp çoğunluğun önüne taşıdı, beni gaye gösterdi. Sonra devleti ve kamuyu temsil eden savcılık, hakkımda birinci evvel soruşturma sonra da dava açtı. Bir öbür deyişle, savcılık basın etiğine uygun olmayan bir haberi önemseyerek ve ciddiye alarak karşınıza beni kuşkulu sıfatıyla getirdi. Böylelikle, şahsımın akademik özgürlüğüne, ancak alışılmış daha genel olarak bütün toplumsal bilimcilerin akademik özgürlüğüne müdahale etti. Bunun, bu türlü bir dersin verilebildiği, hem de özerklik olduğu için korkmadan verilebildiği Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne ve gibisi özerk kurumlara yönelik bir akın olduğunu düşünüyorum.
Son olarak, bu akının kişi olarak beni nasıl etkilediğine değinmek istiyorum. Daha evvel de ima ettiğim üzere, ben korkusuz bir insan değilim. Bilimsel faaliyette bulunmak için hamasetin gerekmediği bir kurumda çalışıyorum. Ancak hakkımdaki bu iddianame düzenlenerek, Vahdet Gazetesi’nden gelen akına karşı beni korumayıp tam aksine medya organının haber içeriği bir manada onaylanarak, muhakkak bir doğallık ve kendiliğindenlik içinde sürdürdüğüm bilimsel faaliyetlerime darbe vuruldu. Artık kendimi gereğince inançta hissetmiyorum, hatta dersimi alan öğrencilerin güvenliği için bile endişelendiğim vakitler oluyor. Yakınlarım başta olmak üzere, etrafımdan daima ihtar alıyorum, bu işleri bırakmam isteniyor. Şimdilik bırakırsam sonra devam edebileceğim söyleniyor. Bütün bunlar, yani devletten, medyadan ve yakın etrafımdan gelen farklı cinsten baskılar, üzerimde önemli bir tazyik yaratıyor. Bu basınç da oto-sansür yapmayı düşünmeme yol açıyor. Bana yapılanları gören çok sayıda genç araştırmacının da bilimsel faaliyetlerinden tahminen daha başlamadan ödün verdiklerini iddia edebiliriz.
Bu üslup baskıların bilim açısından en olumsuz sonucu bir niyetin açıklanmasını engellemesi değil, o niyetin oluşmasını engellemesidir. Yani bilim insanı muhakkak mevzulara hiç girilmemesi gerektiğini görerek ve sezerek, kendi zihninde o hususlara dair aşikâr niyetlerin oluşmasına da mahzur olur. Aksi halde, var olan bir niyetini açıklamamak kişinin kendisine dair öz hürmetini yitirmesine sebep olurdu. Öz saygıyı korumak ismine, belirli mevzularla hiç ilgilenmemek, aşikâr mevzularda hiç düşünmemek en güzelidir. Türkiye’de örneğin Ermeni ve Kürt sorunlarına ait üniversitelerde dahi bu kadar az düşünülmesinin temel nedeni kanımca budur.
Bu maksat gösterme ve yargılama sürecinin beni şahsî olarak etkilediği ikinci bir boyut var: Yaklaşık bir yıldır gazete manşetleriyle, soruşturmayla, davayla, siyasetçilerin medya üzerinden akademisyenlere yönelttikleri tehditlerle uğraşıyorum/uğraşıyoruz, bunlar birtakım günler tüm mesaimi alıyor. Bilimsel faaliyetlerin konsantrasyonla ve dış etmenler tarafından rahatsız edilmeden yalnız ve sakin vakit geçirebilmekle ne kadar ilgili olduğu düşünülürse, bütün bu sürecin akademik özgürlüğe bu manada da darbe vurduğu görülecektir. Yani benim sakin bir başla çalışabilme özgürlüğüme de müdahale edildi. Zihnim uzun vakittir tam bir kaos halinde. Sakinliğini bütünüyle yitirdi. Artık yanlışsız dürüst düşünemiyor, odaklanamıyor, okuyamıyor, yazamıyorum.
Elbette bu bahsettiklerim yalnızca benim problemlerim değil. Bugün Türkiye’de binlerce akademisyen misal sıkıntılarla boğuşuyor zira Türkiye’de akademi çok taraflı ve çok boyutlu bir hücum altında. Birtakım yerleşkelerin ahlaksızlık yahut terör yuvası olduğu söyleniyor ve bu üniversitelere orduyla bile girilebileceğinden bahsedilebiliyor. Üniversal olmaya çalışanın, yerli ve ulusal hassasiyetlere uymadığı, imha edilmesi gerektiği söyleniyor. Fikir insanları toplumuna yabancı olmakla eleştiriliyor. Hasebiyle bilim insanıyla toplum ortasında her vakit var olan tansiyon, devlet ve medya aracılığıyla güzelce kaşınıyor, böylelikle de toplumun üniversiteye duyduğu sonlu hürmet yeterlice azaltılıyor. Üniversite ve bilim insanları hatalıymış üzere, ahlaksızmış üzere, hainmiş üzere, teröristmiş üzere gösteriliyor ve böylelikle saldırıyı hak eden beşerler olarak atağa açık hale getiriliyorlar. Hakkımdaki iddianameyi de bu çerçevede değerlendiriyorum.
Savunmamı burada noktalıyorum.
Yard. Doç Dr. R. Barış Ünlü
A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi
Kaynak: mulkiyehaber.net / Nurettin Öztatar
