Kanada’daki Waterloo Üniversitesi‘nde psikoloji alanında doktora çalışmalarını sürdüren Gord Pennycook‘a “Bana palavra (bullshit) çalışmanı anlat,” diyorum. Pennycook, “Güya-esaslı palavranın algısı ve tespiti hakkında” başlıklı çalışmayı yürütüyor. Çalışma arkadaşlarıyla birlikte bugüne kadar kimsenin sormadığı kimi sorular ortaya atıyor: Birtakım insanların palavrayı çabucak fark etmesini sağlayan nedir? Kimileri neden palavraya daha hassastır?
Pennycook’un palavraya ilgisi, “İlgi ve niyet, dışavurumun mekaniğidir.” (Attention & intention are the mechanics of manifestation) gibi özlü kelamlarıyla ünlü müellif ve guru Deepak Chopra’yı hicveden wisdomofchopra.com (Chopra’nın Bilgeliği) internet sitesini gördükten sonra başlıyor. Site, Chopra öğretilerini rastgele düzenleyerek anlamsız cümleler oluşturuyor[i].
Bu rastgele yaratılan boş cümlelerin gizemli ve merak uyandıran bir boyutu var. Birinci bakışta sağlammış üzere görünüyorlar. Pennycook bana kendisine “İnsanlar bunların sahiden hikmetli olduğunu düşünüyor olabilir mi?” diye sorduğunu söylüyor. O yüzden çalışmasının bir modülü olarak insanlardan bu rastgele yaratılmış tweetleri derecelendirmelerini istiyor. Şaşırtan bir biçimde insanların çoğunun abuk sabuk sözleri “kısmen etkili” ile “oldukça etkili” ortasında derecelendirdiğini görüyor. (Bu düzmece tweet’lere verilen yansıların Chopra’nın gerçek tweet’lerine verilen yansılardan ayırt edilmesi neredeyse olanaksız hale geliyor.)
Araştırmasını sürdürdükçe, Pennycook zırvalıkları kabul etmenin düşük zeka, paranormal olaylara duyulan inanç ve komploya inanma mümkünlüğü üzere kişilik özellikleriyle ilgili olduğunu görüyor. Şu ana kadar, bu ruhsal araştırmaların odağını oluşturmuyordu. Pennycook bu türlü olması gerektiğini düşünüyor: “Palavra her yerde karşımıza çıkıyor, bu yüzden hakkında daha fazla şey bilmeliyiz.”
Brian Resnick’in Pennycook ile yaptığı görüşme ise aşağıda.
Palavra nedir?
Palavra, saçmalıktan farklıdır. Yalnızca rastgele sözcüklerin bir ortaya gelmesinden oluşmaz. Kullandığımız sözcüklerin sözdizimsel bir yapısı vardır, yani bir manaları olması gerekir.
Palavra ile palavra ortasındaki fark, palavranın gerçek önemsenmeden oluşturulmasıdır. Bilgi vermektense etkilemek için tasarlanır. Palavra ise doğruyu çok önemser, onu altüst eder.
İnsanların palavraya inanmalarına ne yol açıyor?
Bir insanın palavrayı kabul eder olmasının altında yatan iki etken olabilir.
Birincisi reaksiyon yanlılığı (Response bias). Yani birtakım beşerler, karşılarına çıkan her şeye daha açık. En başından beri daha az kuşkucular. Bu palavraya has bir durum değil. Saflığa benziyor lakin saflık daha çok toplumsal ortamlarla ilgili.
(İkincisi) Bir meseleyle ilgili kuşku uyandıracak bir durum olduğunda beyindeki singülat korteksin ön kısmı tetiklenir ve bu, palavrayla karşılaştığımızda onu tespit etmemizi sağlar. Palavrayla bu tetiğin çekilme sıklığı azalabilir ve yalnızca belirli tip insanlarda, bilhassa analitik fikre sahip olanlarda, işlemeye başlayabilir.
Palavrayı başkalarına nazaran daha az kabul eden beşerler var mı?
Palavraya yüksek tesirlilik oranı verenler daha az çözümleyici, daha az zeki, daha dindar ve daha fazla ontolojik baş karışıklığına sahip.
Ontolojik baş karışıklığı nedir?
Ontolojik baş karışıklığı, iki ontolojik kategoriyi birbirine karıştırdığınızda olur. Örneğin: ESP (Extra Sensory Perception – Duyular Dışı Algılama ya da Altıncı His), bir şeyi zihninizle denetim edebildiğinizi düşünmeniz manasına gelir. Yani zihinsel ile fizikî olanı birbiriyle karıştırıyorsunuz.
Bazıları daha dindar insanların palavradan daha kolay etkilendiği fikrinden alınabilir. Buna nasıl karşılık verirsiniz?
Onlara derim ki “veri bu türlü söylüyor.” Dinin başlı başına palavra olduğunu ima etmiyor.
Bilişsel bakımdan meleklere inanmak hayaletlere inanmaktan çok da farklı değil. Paranormale inananların palavradan daha kolay etkilendiğini söylemekte bir sakınca yoksa dini inançlarla ilgili tıpkı şeyi söylemekte de bir sakınca olmamalı.
Diyelim ki ben daha yeterli bir palavracı olmak istiyorum. Ne yapmam lazım?
Herkesin lisanına pelesenk olmuş sözcükleri bol bol kullanmak ve muğlak konuşmak yeterli bir fikir olur.
Eğer bir şeyi direkt söylersen, fikrine katılan beşerler söylediğin şeyi sevecektir, katılmayanlar ise sevmeyecektir. Lakin şayet muğlak bir şey söylersen, beşerler ona kendi düşündükleri manası katacaktır ve şayet hakikat noktaya dokunursan herkes sevecektir.
Bulgularla ilgili sizi şaşırtan bir şey oldu mu?
Gerçek Chopra tweetleri -özellikle muğlak olduğunu düşündüklerimi seçtim- ile siteden seçtiğimiz geçersizlerin ortasındaki asıllılık oranları korelasyonunun .88 çıkmasına şaşırdım. (Tam bağıntı 1’dir. İştirakçiler gerçek Chopra tweetleri ile geçersiz olanların farkını anlayamamış.)
Baştan beri Deepak Chopra’ya karşı bir haliniz var mıydı?
Bence o bir kazazedeydi… Burada saplantılı bir formda daima Chopra hakkında düşünmüyordum.
İnsanların araştırmanızı yanlış anlayarak çıkarabilecekleri bir sonuç var mı?
Bu çeşit sonuçlardan biri Chopra’nın söylediği her şeyin palavra olduğu olabilir. Yahut (din gibi) palavrayla bağıntılı bir etken varsa, o insanların inandığı her şeyin palavra olduğunu söyleyemeyiz. Araştırma başlangıç niteliğinde. Data epey net, lakin palavra hakkında hâlâ bilmediğimiz çok şey var.
Ne üzere?
Palavrayı cümlenin içinde tespit edebiliyoruz (örneğin arkadaşımız barda palavra dolu bir hikâye anlatırken), ancak bunun nasıl gerçekleştiğiyle ilgili hiçbir fikrimiz yok. Cümlenin hangi özelliklerinin sizin tespitinize neden olduğunu bilmiyoruz.
- Bu yazı, Brian Resnick’in Vox’da yayımlanan röportaj metninden çevrilmiştir.
[i] Sitede verilen bir cümlenin gerçek bir Chopra cümlesi mi, yoksa rastgele mi olduğunu bilmeye çalıştığınız bir quiz bile var. Siteyi kuran ise Skeptic Canary (Şüpheci Kanarya) ismindeki blogun sahibi İngiliz Dr. Tom Williamson.
