Beyoncé’den ne öğrendim?

Yazı ile dans ortasındaki temas bir müddettir aklımı kurcalıyor: Bu, açık tutmak istediğim bir kanal. Tahminen de sezgisel olmayan bir yanı olduğu için bana -mesela müzik ve nesir ortasındaki alakaya kıyasla- biraz ihmal ediliyor üzere geliyor. Fakat bana nazaran bu iki form birbirine yakın, dansın yaptığım işle ilgili bana söyleyecek bir şeyleri olduğunu hissediyorum.

Bildiğim en âlâ müelliflik tavsiyelerinden biri aslında dansçılara söylenmiş – koreograf Martha Graham’ın biyografisinde[i] bulabilirsiniz. Ancak bilgisayarımın başında beni de tıpkı genç bir dansçının derin bir nefes aldıktan sonra el ve ayak parmaklarını oynatmaya teşvik etmesi üzere rahatlatıyor. Graham şunu söylüyor: “Senin içinden geçerek aksiyona dönüşen bir canlılık, dirilik, ivedilik var ve senden sadece bir tane olduğu için bunun sözü eşsiz. Şayet bunu engellersen, diğer bir mecrayla var olması mümkün olmayacak ve kaybolup gidecek. Dünya bunu kabul edemez. Onun yeterliliğini yahut pahasını, ya da öteki sözlere kıyasla nasıl olduğunu belirlemek senin işin değil. Senin işin, kendininkine duru ve direkt erişim sağlayan kanalı açık tutmak.”

Sözcüklerin sanatı, hiç sözcük gerektirmeyen bir sanattan nasıl bir ders çıkarabilir? Yeniden de sıklıkla dansçıları izlerken okurken öğrendiğim kadar çok şeyi öğrendiğimi düşünüyorum. Müellifler için dans dersleri: Duruş, hal, ritm ve şekil üzerine, kimileri bariz, kimileri dolaylı yoldan alınan dersler. Sırada bu kanıdan hareketle alınan birkaç not var.

Fred Astaire ve Tekrar Kelly

“Fred Astaire dans ederken aristokrasiyi temsil eder” demişti Yine Kelly yaşlandığında, “ben de proletaryayı.” Bu ayrımın insanı anında tatmin eden bir yanı var, lakin nedenini bulmak o kadar kolay değil. Uzun, ince ve zarife karşı kaslı ve atletik – bu kadar mı? Silindir şapka ve fraka karşılık tişört ve kumaş pantolon problemi bariz. Fakat Fred de bazen tişört ve frak giyerdi, üstelik o kadar uzun da değildi, sadece o denli görünürdü, hareket ederken de yerden yükselmiş üzere, güya her yüzeyde kayıyormuş üzereydi: Yerde, tavanda, buz pistinde, sahnede. Gene’in yük merkezi çok daha aşağıdaydı: Dizlerini büker, adeta çömelirdi. Kelly’nin ayakları sertçe yere basmaktaydı, Astaire ise zincirlerinden kurtulmuş, boşlukta salınmaktaydı.

Benzer formda aristokrat ve proleterin de altlarındaki yerle kurduğu münasebet birbirinden farklı, bir tanesi dünyanın yüzeyinden akarcasına geçip giderken başkası bir noktaya bağlanmış durumda: Bir mahalleye, bir fabrikaya yahut bir tarla sonuna. Cyd Charisse kocasının günün sonunda vücudunu gördüğünde bu iki dansçıdan hangisiyle çalıştığını anlayabildiğini tez ediyordu: Kelly’leyse her yeri yara bere içinde, Astaire’leyse çizik bile yok. Astaire sırf yerle değil, diğer insanların vücutlarıyla de ortasına ara koyardı. 15 yıl ve 10 sinema boyunca Fred ve Ginger’ın ortasında gerçek bir cinsel tansiyon anı yakalamak sıkıntı. Ortalarında çok âlâ bir ahenk var, lakin tutku yok. Artık de Singin’ in the Rain‘in (Stanley Donen & Yine Kelly, 1952) düş sahnesinde Cyd Charisse’in yanındaki Yeniden Kelly’yi düşünün. Tahminen de ayağını yere basmanın, metanetin avantajlarından biri budur: Seks.

Yazarken ekseriyetle ayaklarını yere basmak ile süzülmek ortasında yapılması gereken bir seçim olduğunu hissediyorum. Bu örnekte ayakları basabileceğimi kast ettiğim yer, “aklıselim” olarak karşımıza çıkan lisan. Televizyonun, süpermarketin, reklamın, gazetenin, devletin, günlük konuşmanın lisanı. Birtakım müellifler bu tabanda yürümeyi, onu yine canlandırmayı, ufak ufak koparıp lehine kullanmayı sever, öbürleri ise neredeyse varlığını büsbütün reddeder. Nabokov -gerçekte olduğu kadar estetik açıdan da bir aristokrat olduğu için- buraya ayak parmağını dahi sürmedi. Onun lisanı “edebi”, ortak dilbilimsel konutumuz olarak düşündüğümüz yerden çok uzakta.

Bu kadar edebi bir lisanı savunmak için söylenebilecek bir şey, onun kendi yapaylığını itiraf etme biçimi olabilir. Aklıselimin lisanı sade ve doğal, “konuşmaya özgü”, olduğunu tez eder, lakin çoğunlukla asfalt kadar sert/yapaydır (constructed), reklam ajanslarında ya da devletin kalbinde -bazen tıpkı anda ikisinde de- uydurulmuştur. Birebir vakitte hislere hitap eder ve zorlayıcıdır (Halkın prensesi[ii]. Büyük toplum[iii]. Amerika’yı tekrar mükemmel yapalım[iv]). Aklıselimin lisanı insanların olağanda konuşma biçiminden yola çıktığını sav eder, lakin insanların konuşma biçimiyle nitekim ilgilenen her muharrir kendisinin kısa mühlet içinde biçemci, hicivci ya da deneyselci olarak kategorize edildiğini görecektir. Beckett böyleydi, Amerikalı muharrir George Saunders da çağdaş muharrirler ortasından uygun bir örnek (Dansta akla gelen örnek, alametifarikası merdivenden aşağı ve üst ayaklarını yavaşça vurarak gitmek olan Bill ‘Bojangles’ Robinson. Birkaç merdivenden aşağı ve üst ayaklarını yavaşça vurmaktan daha olağan, daha teklifsiz, daha oturaklı ve gündelik ne olabilir? Fakat onunla özdeşleşen hareket, bir merdivene sıkıştırılmış bir öteki merdiven -kendine yanlışsız bir merdiven- içeriyordu, ve aşağıdan üste, üstten aşağıya hareket edişi büsbütün gerçeküstü, güya bir Escher fotoğrafının canlanmış hali gibiydi).

Astaire natürel ki Twyla Tharp ya da Pina Bausch üzere deneysel bir dansçı değil, ancak gerçeği aşma manasında gerçeküstü. Aziz biri. O dans ederken kendisini ortaya atan bir soru var: bir vücut dünyada bu türlü hareket etse nasıl olurdu? Ancak bu retorik, hayali bir soru, zira hiçbir vücut Astaire üzere hareket etmez, hayır, sadece hayallerimizde onun üzere hareket ederiz.

Buna rağmen, görüntünün fotoğrafını çekmek için New York’taki High Line Parkı’na gidip vücutlarını tıpkı On the Town‘daki (Stanley Donen & Yeniden Kelly, 1949) Tekrar Kelly üzere hareket ettiren Fransız çocuklar, A treninin kapanan kapılarından çıkmak için direğin etrafından sallanarak dönen siyahi çocuklar görmüşlüğüm de var -yine o ölümsüz elektrik direğinden sarkan Kelly üzere. Kelly dans ederken bayağı olanı yineliyor, ve bize de bazen sahip olduğumuz zarafetimizi hatırlatıyor. Vücutlarımızın gençliğinin cisimleşmiş hali o, en akıcı halde ve güçlüyken, ya da sıkıntı kazanılmış marifetlerimiz doğal yeteneklerimizle ne vakit ülkü bir biçimde birleşiyorsa. Gereğince çalıştığımız takdirde yavan olanın nasıl şiirsele dönüşebileceğinin ispatı o. Fakat Astaire’in dansının çok çalışmakla hiçbir ilgisi yok (gerçi biyografilerden perde gerisinde çok çalıştığını da biliyoruz). O “hareketli şiir”. Hareketleri bizimkinden o kadar uzakta ki hırslarımıza bir hudut koyuyor. Kimse Astaire üzere dans etmeyi ummaz ya da beklemez, tıpkı kimsenin Nabokov üzere yazmayı beklemeyeceği üzere.

Harold ve Fayard Nicholas

Yazmak, dans etmek üzere, hiçbir şeyi olmayan insanların buyruğuna amade sanatlardan biri. “Bir 10’luk ve altı peni yeter”[v] demişti Virginia Woolf, “birinin Shakespeare’in bütün oyunlarını yazacak kadar kağıt almasına”. Dansta gerekli tek ekipman kendi vücudunuz. En büyük dansçıların bir kısmı en düşük görülen geçmişlerden geliyor. Pek çok siyahi dansçı için bu durum, “ırkını temsil etme” karmaşasını da beraberinde getiriyor. Sahnedesin, kendi insanlarının ve öbür insanların önünde. Onlara hangi yüzünü göstereceksin? Kendin mi olacaksın? “En yeterli halin” mi? Onun bir temsili mi? Simgesi mi?

Nicholas Kardeşler sokak çocuğu değildi – üniversite eğitimi almış müzisyenlerin çocuğuydular – fakat dansta hiç resmi bir eğitim almamışlardı. Ebeveynleri ve onların arkadaşlarının Chitlin’ Circuit’taki[vi] performanslarını izleyerek öğrendiler. Sonradan sinemalarda yer almaya başladıklarında performansları kıssada değersiz olacak biçimde çekiliyordu, böylece güneyde gösterilirken onların sahneleri olay örgüsünü etkilemeden kırpılabiliyordu. Dehanın zaptı, dehanın önüne çit örülmesi. Fakat tıpkı vakitte dehanın inkar edilememesi.

“Yeteneğim silahımdı” demişti Sammy Davis Jr., “Savaşmak için gücüm, yolum. Bir insanın niyet üslubunu etkilemek için yapabileceğim tek şeydi.” Davis aslında chitlin’in bir öbür tap dansçısıydı[vii] ve oraya güç şartlardan gelmişti. Burada kurduğu mantık çok tanıdık: diğer pek bir şeyi olmayan ailelerin inanç nesnelerine benziyor. Bir anne çocuklarına “iki kat daha iyi” olmalarını telkin eder, “inkar edilemez” olmalarını. Benim annem de bana buna emsal bir şey söylerdi. Ve Nicholas kardeşleri izlerken o gerilim yaratan komutu düşünüyorum: iki kat daha âlâ ol.

Nicholas kardeşler başkalarından birkaç gömlek üstündü. Rastgele birinin hakkı ya da muhtaçlığı olandan daha güzeldiler. Fred Astaire Stormy Weather‘daki (Andrew L. Stone, 1943) danslarını sinemadaki dansın en güzel örneği olarak nitelendirmişti. Dev bir merdivenden aşağı tam split yaparak, güya bacakları 180 derece açmak bir yere gitmenin aklıselime uygun yoluymuş üzere iniyorlardı. Giysileri kusursuzdu. Temsil etmekten fazlasını yapıyorlardı – mükemmelleştiriyorlardı.

Yine de Harold ve Fayard ortasında daima bir fark yakaladığımı düşünürüm ve bu ilgimi çeker, bunu kendime ders edinirim. Bana nazaran Fayard dans ederken bu temsilin sorumluluğuyla daha ilgili üzere görünür: role benzeri, rolün kendisi olur, edepliliği tartışma götürmez. Resmi, hislerine hakim, teknik açıdan inkar edilemez: ırkın medar-ı iftiharıdır. Lakin Harold kendisini hazza teslim eder. Saçları onu ele verir: dans ederken üzerine boca edilmiş Brylcreem’den[viii] kurtulur ve bastırılamayan Afro kıvırcığı ortaya çıkıverir, o da geri taramayı denemez dahi. Edeplilik ve haz ortasından hazzı seçer.

Michael Jackson ve Prince

Onları YouTube’da birçok kurgulanmış dans müsabakası görüntüsüne hapsolmuş halde görebilirsiniz, yani size sert bir seçim sunulmuşken. Ancak bu, yeteneklerinin derecesiyle ya da kimin daha uygun dansçı olduğuyla ilgili bir soru değil. Seçim, birbirinden büsbütün zıt iki kıymet ortasında: bir yanda okunabilirlik (legibility), başka yanda dünyevilik (temporality). Bir abide (Jackson) ve bir nevi serap (Prince) ortasında.

İkisi de eksiksiz dansçılardı. Uzunlukları ortasındaki farkı bir kenara koyacak olursak fizikî açıdan pek çok benzerlikleri vardı. Feci derecede zayıf, uzun boyunlu, ince bacaklı, aşağıdan fazla ikisi için de imkan dışı bir biçimde küçük olan gövdelerinden takviyeli. İlham açısından ise natürel ki ikisi de eşit derecede James Brown’a borçluydu. Splitler, splitlerden yükselmeleri, dönüşleri, süzülmeleri, dizlerini kırmaları, baş silkmeleri – hepsi birebir kaynaktan çalınmıştı.

Buna karşın Prince ve Jackson dans ederken birbirlerine hiç benzemiyor, Prince’i dans ederken akla getirmek çok zorken Jackson’ı unutmak çabucak hemen imkansız. Saçma duyuluyor ancak siz de bir deneyin. Prince’in hareketlerinin, onları ne kadar gözlemlemiş olursanız olun, hafızada sağlam bir kaydı yok, pek sabit ya da korunmuş üzere görünmüyorlar. Biri sizden Prince üzere dans etmenizi istese ne yaparsınız? Dönersiniz muhtemelen, ya da yapabiliyorsanız split yaparsınız. Fakat bunda Prince’e mahsus görünen bir şey olmayacaktır. Gizemli bir şey. Yıllarca milyonlarca insanın önünde tekraren dans edip nasıl tekrar de sırf benim bildiğim bir sır üzere görünebilirsiniz? (Nitekim Prince hayranı olmak, Prince sırf sizin bildiğiniz bir sırmış üzere hissetmek değil midir?)

Michael Jackson’ı hiç izlemedim, fakat Prince’i altı kez izledim. Binlerce insanın olduğu stadyumlarda da izledim, o yüzden mantıken sırf bana ilişkin bir sır olmadığını, aslında bir süperstar olduğunu biliyorum. Lakin tekrar de onun şovlarının okunaksız (illegible), özel, güya bir konut partisinde dans eden bir adamın performansına benzediğini söylerim. Gördüğünüz en mükemmel şeydir, fakat o süperliği gerçekleştiği anla sonludur.

Jackson bunun tam karşıtıydı. Her hareketi katiyetle okunabilir, genel, tekraren kopyalanmış ve kopyalanabilir, o sözcük var olmadan evvelki bir “meme”[ix] üzere. O imgelerle düşünürdü ve vakitten münezzehti. Bir vücudun etrafına tebeşirle çizgi çeken bir polis üzere her hareketin şuurlu biçimde altını çizer ve etrafını işaretlerdi. Şayet geriye gerçek hareket ediyorsa boynunu ileri çıkarırdı. Pantolonlarını kısa keserdi ki ayak bilekleri görünsün. Hareketini daha düzgün anlayın diye kasıklarını tutardı. Bir eline eldiven takardı ki onun ritmik dehasıyla, bir ünlem işareti üzere her şeyi vurgulamasıyla meşgul olun.

Sonlara hakikat farklı sahne kostümü gitgide daha da bu ana sınırlarını belirleme ve dikkat dağıtma vazifesini üstlendi. Hiçbir hareketin gözden kaçmaması için vücudunun her ögesini tanımlamayı amaçlayan bir zırh üzere görünüyordu. Çokça bağlanmış kolları ve bacakları -esnek eklemlerinin görselleşmiş hali- ile omuzlarının istikametinin bu doğrultuda değiştirdiğini vurgulayan, göğüs zırhı boyunca soldan sağa hareket eden metalik bir nesil. Bir ağır sikletin kemeri narin kalçalarının altını çiziyor ve gövdesini bacaklarından ayırıyor, böylece bedenin üst ve alt kısmının zıt taraflara hareket etmesini fark edebiliyorsunuz. Son olarak belagatli kasıklarını TAMAMIMI BÜYÜK HARFLİYMİŞÇESİNE netleştiren gümüşten bir tanga. İncelikli değil, rastgele bir bağlamı yok, lakin net bir biçimde okunaklı. Beşerler vaktin sonuna kadar Michael Jackson üzere dans edecek.

Fakat Prince, değerli, anlaşılması güç Prince, şey, işte size ismi suya yazılmış biri. Ve bir müellif, Prince’ten anlaşılması sıkıntı olanın okunaklı olandan daha derin bir hoşluğa sahip olabileceğini öğrenebilir. Sözcüklerin dünyasında bunu bize hatırlatan ve anlaşılması sıkıntı olan bir sanatkarın, Lord Byron üzere netlikle çizili bir figürün yanına konulduğunda dahi vefattan sonra ne kadar uzun bir hayatı olabileceğini gösteren bir Keats’e sahibiz. Prince anın verdiği ilhamı temsil ediyor, gelip süreksiz bir duyumu yakalamak için bestelenen bir lirik şiir üzere. Ve ruh hali değiştiğinde o da onunla birlikte değişiyor: alınacak güzel bir ders daha.

Anıt olmanın özgürleştirici bir yanı yok. Mesken partisinin ilerleyen saatlerinde hala takılmaya devam eden ve herkes telefonuyla görüntüsünü çekse dahi kimsenin özünü tam olarak yakaladığını kanıtlayamadığı adam olmak daha yeterli. Ve o artık gitti, bizden bir kere daha kaçarak. Prince imgesinin Jackson’ınki kadar uzun sürmeyeceğini sav etmiyorum. Sırf zihinlerimizde hiçbir vakit o kadar ayırt edici olmayacağını söylüyorum.

Janet Jackson / Madonna / Beyoncé

Bu üçlü kopyalamaya sadece kapılarını açmıyor – bunu talep ediyorlar. Okunabilirlikten öteye giderek yasaklamaya varıyorlar. Ordulara önderlik ediyorlar, biz de onlara katılıyoruz. Artlarında asker dizilimiyle hareket eden üniformalı dansçılar üzereyiz, generalin jestlerini motamot kopyalamakla vazifeli anonim bir müfreze.

Bu yakın vakitte Beyoncé’nin Formation turnesinde, general sağ elini bir pompalı tüfek üzere kaldırıp sol eliyle tetiği çektiğinde silah sesi gelince gerçekleşti. Bu çeşitten bir dansın mahrem bir tarafı yok: dünya geneline yayılan birçok hücrenin hakim bir fikir -“Amerika”, “Beyoncé”- tarafından yönetildiği ordu üzere bir imtiyaz/üyelik biçimiyle işliyor. Tahminen de bu yüzden Wembley’de gördüğüm kitlenin büyük bir kısmı, uzunca bir mühlet boyunca sahneye yanlışsız değil arkadaşları ya da eşlerine gerçek dönmüş haldeydi. Misyonunu icra eden askerlerin sabit olarak bayrağa ne kadar müddetle bakmaları gerekiyorsa onların da Beyoncé’yi o kadar izlemeleri gerekiyordu. Kraliçemiz oralarda bir yerde dans ediyordu – lakin onun fikri çoktan içselleştirilmişti. Spor salonundan arkadaşlar yuvarlaklar oluşturmuş halde duruyor ve sevinçle yumruklarını sıkıyor, bekarlığa veda partilerinden[x] kız arkadaşlar birbirine “Beyoncé” yapıyor, Beyhive’dan[xi] çocuklar her kelamı birbirine haykırıyordu. Birebirini meskende de yapabilirlerdi lakin bu, biatın kamusal bir teşhiriydi.

Bu tuhaf olayı Janet Jackson başlattı, Madonna devam ettirdi, Beyoncé ise zirve noktası. Burada dansın niyeti bayan iradesinin nümayişi, ulaşabileceklerinin ve olasılıklarının somut bir sözü. Bildiri son derece net. Vücudum bana itaat eder. Dansçılarım bana itaat eder. Artık de sen bana itaat edeceksin. Sonra da herkes Bey üzere itaat edilmeyi düşler – nefis bir hayal.

(Çok daha küçük bir kitlede) benzeri bir teslimiyet aşılayan bayan muharrirler: Muriel Spark, Joan Didien, Jane Austen. Bu çeşit muharrirler birebir temel nitelikleri (ya da illüzyonları) sunuyor: (biçimleri üzerinde) mutlak denetim ve (okur için) özgürlüğün yokluğu. Jean Rhys ya da Octavia Butler’la karşılaştıralım mesela, çok sevilen lakin nadiren kopyalanan müellifler. Onlarda çok fazla özgürlük var. O sırada Didion’ın her cümlesi şunu söylüyor: bana itaat et! Dünyayı kim yönetiyor? Kızlar![xii]

David Byrne ve David Bowie

Dans etmeme sanatı – hayati bir ders. Bazen hantal, zarafetsiz, sarsak, ne şairane ne alelade, olumlu bir biçimde makus olmak değerli. Vücutlar için öbür ihtimaller söz etmek, alternatif kıymetler, manalı olmayı bırakmak. Bu sanatkarların en “kötü” danslarını en düz kesim pantolonlarıyla yapmalarını çok farklı buluyorum. Byrne “Take me to the river” diye müzik söylerken kendisine 20 kat büyük gelen bir kare pantolon giymiş, sarsak kalçalarına güya öbür birine aitmiş üzere bakıyor. Bu müzik bana ilişkin değil diyor pantolonu, ve hareketleri bunu bir adım ileri taşıyor: tahminen bu vücut de benim değildir. Bu mantığın sonunda bizi özgürleştirici bir fikir bekliyor: tahminen kimse hiçbir şeyin sahibi değildir.

İnsanlar “mirası”, “geleneği” ile ilgili çok muhafazacı davranabiliyor – bilhassa muharrirler. Muhafaza ve koruma etmenin bir yeri var fakat özgürlüğü de hırsızlığı da engellememeliler. Mümkün olan her estetik söz her insanın erişimine açık – aşkın imzasıyla. Bowie ve Byrne’nin “onların olmayan”a duyduğu bariz sevgi, emsal seslerin içindeki yeni açıları ortaya çıkarıyor. Bu adamların dans edişini görene kadar bir insanın, örneğin bir davul sesini, onunla ahenk ve tutkuyla eşleşen vücut hareketinden öbür bir halde karşılayabileceği aklıma gelmemişti. Ancak görünen o ki karşı da koyabiliyorsunuz: Bowie üzere tuhaf bir açıyı yüzeysel bir biçimde oluşturup birden kasılarak, ya da Byrne üzere onun nitekim sizin kendi kolunuz olup olmadığını düşünerek.

Genç Luther Vandross’u düşünüyorum, Young Americans sırasında Bowie’nin birkaç metre ardında vokal yapıyor, Bowie’nin sağa sola sallanıp kıvranmasını izliyor. Onun bütün bunları nasıl yorumladığını merak ediyorum. Hiç “Acaba ne yapıyor yahu?” diye düşünmüş müdür? Lakin birkaç performanstan sonra, artık herkes için netti. Burada farklı bir şey vardı. Eski, lakin birebir vakitte yeni bir şey.

Rudolf Nureyev ve Mikhail Baryshnikov

Karşınızda seyirci varken ne tarafa döneceksiniz? İçeriye mi dışarıya mı? Ya da ikisinin bir kombinasyonu mu? O kadar yabanî ve nevrotik, o kadar kırılgan, o kadar hoş -sanki birden farlarımıza yakalanmış bir geyik gibi- olan Nureyev, azimle içe dönük. İnsanların söylediği üzere “gözlerinizi ondan alamıyorsunuz”, lakin birebir vakitte onu izlemek neredeyse acı veriyor. Onu kırmaktan, ufalanmasından -ya da patlamasından- korkuyoruz. Hiç bu türlü bir şey olmuyor, lakin yeniden de o her sıçradığında, birtakım sonları gergin atletler ne kadar çok koşsa ya da zıplasa ya da dalsa dahi hissettiğiniz üzere, bir felaketin ihtimal dahilinde olduğunu hissediyorsunuz. Nureyev’leyken sadece bir seyircisiniz, Nureyev dans ederken izleme onuruna nail olmuş bir insan. Bunu alay ederek söylemiyorum: Nureyev’i izlemek bir onur, YouTube’daki o grenli görüntülerde bile. O bir çeşit mucize, ve dans ederken bunun tamamiyle şuurunda, pekala ya siz bugün seyirciye bir mucize garantisi vermek için ne yaptınız? (Ayrıca bkz: Dostoyevski)

Baryshnikov’la felaketten korkmuyorum. O dışa dönük bir sanatçı, beni mutlu etmeye çalışıyor ve bunda çok başarılı. Kolları ve bacakları kadar yüzü de dans ediyor (Nureyev’in yüzü ise ulu bir histe temelli kaybolmuş durumda). Baryshnikov kimi vakit beni o kadar çok şad etmeye çalışıyor ki Liza Minnelli’yle tap dansı bile deniyor, tasfiyeciler tarafından aşağılanma riskini göze alarak (Ben tasfiyeci değilim. Ben zevkten dört köşeyim!). O sempatik, cazibesi yüksek bir şovmen, komik, dramatik, zeki, bir palyaço – ondan ne olmasını istiyorsanız o. Baryshnikov hem sevecen hem de seviliyor. Yüksek ve düşük modları, sert ve yumuşak pozları var, lakin daima dışarıya dönük, bize, seyircisine. (Ayrıca bkz: Tolstoy).

Baryshnikov’la New York’ta bir akşam yemeği masasında tanışmıştım: Heyecandan kendimi o denli bir kaybettim[xiii] ki zar güç konuşabildim. Sonunda ona şunu sormayı başardım: “Fred Astaire’le hiç tanıştınız mı?” Gülümsedi. “Evet, bir defa, bir akşam yemeğinde. Heyecandan kendimi kaybetmiştim, pek konuşmadım. Ancak daima ellerini izledim, başlı başına ders gibilerdi – o kadar zariflerdi ki!”

---

*Bu yazı, Can Koçak tarafından, Zadie Smith’in “Swing Time” isimli kitabının The Guardian’da yayımlanan bölümünden çevrilmiştir.

[i] Agnes De Mille tarafından yazılan Martha: The Life and Work of Martha Graham (Martha Graham’ın Hayatı ve Çalışmaları). Kitap Türkçeye çevrilmedi.
[ii] Prenses Diana’nın vefatının akabinde birinci kez periyodun başbakanı Tony Blair tarafından kullanılan tabir.
[iii] David Cameron ve Muhafazakar Parti’nin Thatcher’ın meşhur “toplum yoktur” kelamına karşıymış üzere ileri sürdüğü, kaynağını birebir neoliberal eğilimden alan ideoloji.
[iv] Donald Trump’ın 2016 ABD başkanlık seçimleri adaylık sürecinde kullandığı slogan.
[v] “10 and a sixpence.” 10 şilin (1 şilin = 12 peni, pound’un 20’de 1’i) ve 6 peni (şu an pound’un 1/100’ü olsa da o devir 1/240’ı).
[vi] Devrin ABD’sinde siyahi müzisyenlerin ve komedyenlerin sahne almalarına müsaade verilen yerler.
[vii] Yazının özgününde görece argo bir sözcük olan “hoofer” kullanılmış.
[viii] Saç şekillendirme eseri.
[ix] İsmi eski Yunancadaki “kopyalanan” manasına gelen mimeme sözcüğünden türetilen internet kültürü.
[x] Burada Smith’in kullandığı sözcük “bachelor(ette) party” değil, “hen night”.
[xi] Beyoncé’nin fan kulübü.
[xii] Beyoncé’nin “Who run the world? Girls!” diye giden müzik kelamına atıf var.
[xiii] Smith burada ünlü biriyle karşılaşınca o kişinin star persona’sını da vurgulamak için kullanılan “starstruck” sözcüğünü tercih etmiş.