Kurmaca edebiyat okurları daha fazla empati gösteriyor: Okumanın birçok faydasının olması çoğumuz için şaşırtan değil. Şiir, beynin hafızayla ilgili kısımlarını çalıştırıyor ve iç müşahedesi harekete geçiriyor; Harry Potter okuyan çocuklar daha güzel beşerler olma eğilimi gösteriyor. Pekala, ya sadece gazete okuyanlar? Yahut tüm gün Twitter’a göz gezdirenler? Bu okurların beyinleri, 19. yüzyıl edebiyat klasiklerini yalayıp yutan edebiyat bağımlılarınınkilerden farklı mı?
Kısa yanıt: Evet, okumak beyindeki bağlantısallığı artırıyor. Ya kurmaca edebiyat okurları? Onlar özel bir tıp teşkil ediyorlar.
Araştırma: 2013 yılında Emory Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada kurmaca edebiyat okurlarının beyinleri incelendi. Araştırmacılar, insanların okuma hareketi sonrası beyinlerini okumamış olanlarınkiyle karşılaştırdı. Okurların beyinlerinde –dokuz günlük bir mühlet boyunca geceleri Robert Harris’in Pompei isimli kitabını okudular– okumayanlara nazaran belli alanlarda daha fazla faaliyet olduğu gözlemlendi.
Daha da detaylandırırsak, araştırmacılar beynin bir lisanı manaya yetisiyle ilişkilendirilen kısmı olan sol temporal kortekste bağlantısallığın arttığını gözlemlediler. Tıpkı vakitte, beyindeki duyularla bağlı bölgelerden en değerlisi olan ve beynin hareketi görselleştirebilmesini sağlayan merkezi sulkus’ta bağlantısallığın arttığını belirlediler. Kendinizi, futbol oynadığınız sırada gol atarken hayal ettiğinizde, bir dereceye kadar bu aksiyonu sahiden yapıyor üzere hissedebilirsiniz. Benzeri bir süreç kendinizi bir kitaptaki karakter olarak hayal ettiğinizde de gerçekleşiyor: Karakterlerin hissettiği hisleri siz de edinmeye başlayabiliyorsunuz.
Size fasa fiso üzere gelebilir, ama gerçek bu: Kurmaca edebiyat okurları yeterli dostluklar kuruyor, çünkü diğerlerinin hislerine dair farkındalıkları daha yüksek.
Bu durum, 2013 yılında bir insanın başkasının hislerine karşı ne kadar hassas olduğunu gösteren duygusal özdeşimi inceleyen bir araştırmayla daha açık bir halde ortaya kondu. Araştırmacılar, iştirakçilerden bir hikâyenin onları ne kadar etkilediğini beş puanlık bir ölçekte değerlendirmelerini istediler ve böylelikle duygusal özdeşimi ölçtüler. İştirakçilere, örneğin, ana karakterin muvaffakiyetinin onlara nasıl hissettirdiği ve karakterler için ne kadar üzüldükleri soruldu.
Bu araştırmada, empatinin sırf kurmaca edebiyat okuyan ve duygusal açıdan özdeşim kuran insanlarda olduğu gözlemlendi. Öte yandan, duygusal açıdan özdeşim kurmayanların empatisinde düşüş gözlemlendi.
Daha fazla delile mı gereksiniminiz var? New School for Social Research’ten psikologlar David Comer Kidd ve Emanuele Castano tanınan kurmaca eserler yerine, edebi kurmacanın okurlar üzerindeki tesirini araştırdılar.
Deneyde iştirakçiler, ya edebi bir kurmaca ya da tanınan bir kurmaca eser okudular. Bunun ardından sadece gözlere bakarak yüzlerdeki his durumunu belirlemeye çalıştılar. Edebi kurmacayı okuyanlar devamlı olarak yüzde 10 oranında daha fazla puan elde ettiler.
Castano, Mic’e verdiği yazılı mülakatta “Kurmaca edebiyat ile tanınan edebiyat ortasındaki değerli bir farkın da karakterlerin karmaşık, bilinmeyen, tanıması sıkıntı vb. (diğer bir deyişle insan) olma düzeyleriyle, basmakalıp ve kolay olma düzeylerinde yattığına inanıyoruz.” dedi.
Kurmaca edebiyatın iştirakçilerin empatisini artırma sebebi, karakterleri bütünlüklü bir hâle getirmek için daha çok çalışmalarını gerektirmesiydi. Karakterlerin ne hissettiğini ve bunların ardındaki motivasyonu manaya uğraşını içeren süreç öbür beşerlerle olan bağlarımızla birebir işleyişe sahip.
Kidd, The Guardian’da çıkan haberde eleştirel bir gözle okurken kullandığımız yetileri gerçek hayatta da kullanmak manalı, zira “kurguyu ya da hayatımızdaki bağları değerlendirirken tıpkı ruhsal süreçlerden faydalanıyoruz. Kurgu, toplumsal tecrübesi taklit etmekle kalmıyor, toplumsal tecrübenin kendisi hâline geliyor” diye ekliyor.
Bizi çevreleyen dünya olabildiği kadar gerçek. Bu nedenle kurguya yönelmemizde bir sakınca yok. Bilim, kurmaca okumanın beşerlerle etkileşime geçerken işinize yarayacağını söylüyor.
*Bu yazı, Gabe Bergado’nun Mic’te yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
