Bazen okunacak tüm kitaplar bitmiş üzere, evvelden okuduğunuz bir kitabın sayfalarını karıştırdığınız yahut baştan sona okuduğunuz oluyor mu? Müzik, kitap yahut sinema, fark etmez. Güzelimize giden ve yineleme bahtımız olan yapıtlarla müsabakalarımızı tekrarladıkça öğrendiklerimiz güya daha bir yerleşiyor, büyüyor, hatta değişime uğruyor.
Müzik biraz daha başka bir mevzu. Bir albümü yalnızca bir kez dinleyip bir daha yüzüne bakmıyorsak, muhtemelen bizde uyandırdığı kayda bedel bir his olmamıştır. Fakat sinemalar ve kitaplar için birebir şey geçerli olmayabilir. Birçokları çok sevdiği bir sinemaya yahut kitaba dönmeyi ortada keşfedilmeyi bekleyen bu kadar yeni eser varken vakit kaybı olarak görebiliyor. Pekala, sahiden o denli mi?
Bazen hayalimizdeki seyahatin tadını tekrar yakalamak için dönüyoruz yapıtlara. Bazen de hatırlamak istiyoruz, birinci sefer karşı karşıya geldiğimizde neler düşündüğümüzü, neler hissettiğimizi. O vakit bizde uyandırdıklarıyla şimdikileri karşılaştırmak, farklı hislerle tekrar deneyim etmek ve yeni bir lezzet bulmak istiyoruz tahminen.
2012’de yapılan bir araştırmaya nazaran (Cristel Russell ve Sydney Levy, 2012), insanların okudukları kitapların, izledikleri sinemaların ve daha evvel gezdiği yerlerin kapısını tekrar aralamalarındaki en büyük etken kendine ve yapıta dair şuurlu bir arayışa ve seyahate çıkma isteği.
Farklı çevrelerden ve yaş kümelerinden bireylerle yapılan ve yinelenen, hedonist deneyimlere odaklanan detaylı görüşmeler sonucunda araştırmacılar şu karara varmış: “Tekrar deneyim etmek insanın kendine birebir lensten ancak farklı gözlerle bakmasını sağlamak için bir araç ve terapötik yararlar sunuyor.” Elbette, kişi bunu şuurlu bir biçimde yapıyorsa.
Russell ve Levy, tekrarlamaların kıymetli bir fonksiyonunun sanat aracılığıyla hem izleyicinin geçmiş deneyimlerini çağrıştırmak hem de geleceğe yanlışsız yineleme ve devamlılık beklentilerini tespit etmek olduğunu hatırlatıyor.
Çalışmada, tekrar tecrübelenen nesne aracılığıyla insanın duygusal algısını geliştirdiği ve geçmiş, artık ve gelecek ortasındaki bağlar ile vakte ve kendi niyet sistemlerine dair etkin bir algı yaratabilmesine imkan bulduğu vurgulanıyor. Tüketiciler, bir eser ile ilgili hem daha varlıklı ve derin bir anlayışa sahip olurken birebir vakitte kendilerine ve kendi gelişimlerine, büyümelerine dair de bir farkındalık kazanıyorlar. Bunu da tekrar deneyim ederken kendimize yansıttığımız bir kitap, sinema ya da mekân aracılığıyla yapabiliyoruz.
Araştırmada yüzyıldan fazla vakit evvel “saf tecrübe” konusunda yazan William James’in (1906) bulgusuna da değiniliyor: “Aslında hem geleceğe yönelik hem de geriye dönük yaşıyoruz”. Bu bağlamda tekrarlanan tüketim deneyimleri bireylere geçmiş deneyimleriyle şu anki ve geleceğe dair yönelimleri ortasında bir köprü kurma talihi veriyor. Araştırmacılar buldukları sonucun Deleuze’ün tekrarın bedeline dair vurguladığıyla da örtüştüğünü düşünüyor: “Tekrarlamanın paradoksu onu deneyim eden akla sunduğu bir değişiklik yahut fark”tan ileri geliyor.
Bu, Heraklitos’un “aynı ırmakta iki sefer yıkanamazsın” kelamıyla kastettiğinden pek farklı değil üzere. Ne ırmak ne de biz birebir kalıyoruz, değişiyoruz. Deneyim ettiklerimizi yinelediğimizde de aslında ikinci, üçüncü tecrübelerle evvelkiler ortasında farklılıklar yakalamak kaçınılmaz. Birinci sefer göremediklerimizi görebiliyor ve bazen bir yapıttan daha fazla büyülendiğimizi fark edebiliyoruz.
Russell ve Levy’e nazaran, çalışmanın sonuçları Heidegger’in görüşünü de dayanaklar nitelikte. Tekrarlamak kişinin geçmişini anlamasına imkan veriyor.
Yani bu çalışmaya nazaran bu denli yenilik ortasında bir vakit sonra dönüp tıpkı kitapları karıştıranların ya da birebir sinemaları izleyenlerin içini ferahlatalım: Bu geri dönüş garip değil, hatta belleğimiz ve benliğimiz için sağlıklı görülen bir seyahat ve arayış. Araştırmacılar tarafından da bir geri dönüşten çok, yeni bir “olma” hali üzere yorumlanıyor.
Bana o denli görünüyor ki, tekrarlamayı seçtiklerimiz tesirlerini tekrar hissetmek ya da hatırlamak istediğimiz deneyimler. Bu bir roman, sinema ya da müzik albümü yahut tek bir modül olsun, ya da tekrar tekrar ziyaret ettiğimiz bir kent; yinelemek tahminen de bir yapıtın yahut yerin hayatımızda bıraktığı etkiyi tek bir seferden daha kalıcı bir hâle getirmek eforu.
Kimi vakit da seyrederken ya da okurken güzelimize gittiğini hatırladığımız fakat sahi sonunda ne oluyordu üzere saf bir merakla, neredeyse sıfırdan gözlerimizi açıp izlemek yahut okumak için sinemalar ve kitaplarla tekrar buluşabiliyoruz. Ya da David Lynch sinemalarının birçoğunda lakin bilhassa Kayıp Otoban’da olduğu üzere “bak, bu sefer çözeceğim ne olduğunu” uğraşıyla başına oturuyoruz kimi sinemaların. Yahut birebir kısımlarını tekraren ve hâlâ gülerek izlediğimiz Seinfeld yahut Friends dizileri tekrar tekrar izleyebiliyoruz.
Algılarımız açık olduğunda aslında kitaplar, sinemalar, diziler beşere ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve kendini manaya imkanı tanıyor. Yazarların bazıları kitabı yazma sürecinin de onlara kendi hislerini ve kanılarını keşfetme konusunda misal biçimde yol gösterdiğini söylüyor.
Mesela, ünlü romanı Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği‘nin art yüzünde Milan Kundera şöyle bir yorumda bulunur: ”Romanlarımdaki şahıslar kendime ait gerçekleşmemiş olabilirliklerdir… Her biri benim fakat kenarında dolaştığım bir sonu aşmıştır… Zira romanın sorguladığı sır o sonun ötesinde başlar. Roman muharririn itirafları değildir, bir tuzak haline gelmiş dünyamızda yaşanan insan hayatının araştırılmasıdır…”
Kundera’nın romanında, üstte bahsettiğim araştırmanın konusuna paralel farklı bir yaklaşım da yakalamak mümkün. Kitapta kıymetli bir yeri olan “Bir defa olan hiç olmamış sayılır,” manasına gelen ünlü Alman deyişi “Einmal ist keinmal” tam da bu “yineleme” konusunda bir şeyler söylüyor. Bu ifadeyi kitaplara uyarlarsak, aslında bir kere okuduğumuz kitabı okumuş da sayılamayız. Kundera, biraz daha öteye gidip romanında bu deyişten yola çıkarak hayata dair bir paradoks gördüğünü düşündürür bize:
Einmal ist keinmal, diyor Tomas kendi kendine. Yalnızca bir sefer olan şey, diyor Alman özdeyişi, hiç olmamış sayılır. Yaşanacak bir tek hayatımız varsa şayet, onu hiç yaşamamış da olabiliriz, çok fark etmez.
Sadece bir tek hayat yaşadığımız için bu hayatı öncekilerle karşılaştıramaz ya da kusurlarımızı gelecekteki hayatlarımızda gideremeyiz; bu nedenle de ne istediğimizi bilemeyiz.
Kaynaklar
– Cristel Antonia Russell and Sidney J. Levy: “The Temporal and Focal Dynamics of Volitional Reconsumption: A Phenomenological Investigation of Repeated Hedonic Experiences, Journal of Consumer Research, Vol. 39, No. 2 (August 2012), pp. 341-359
– Milan Kundera, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği, Bağlantı Yayınları (2012)
