Ermeniyim. O denli gururla filan değil. Hasbelkader Ermeni… Kainatın vâkıf olmadığım birtakım sırları sonucu Hagopcan’dan ve Maritsa’dan doğmuşum. Hasan ve Melike’den de doğabilirdim ya da Hans ve Marta’dan ya da Haim ile Maia’dan… O vakit hikâyem herhalde biraz farklı olurdu fakat o denli olmadı. Beni Hagopcan ve Maritsa dünyaya getirdi. Türkiye’de, İstanbul’da… Ermeniyim. O denli gururla filan değil. Hasbelkader.
Ermeniyim. Yani kimine nazaran ne istesem “çok”, ne istesem “ne haddime!”, ne istesem “Hadi oradan!”, ne istesem “Ben kim oluyorum ki!”…
Bunları biliyorum, yaşadım, gördüm. Lakin işte, insan evladı çiğ süt emmiş, istedi mi istiyor. Ben de o hesap… Bir şeyler istiyorum. Hayal ediyorum. Hayal etmek istiyorum.
Bu, ferdî bir yazı. 24 Nisan 2015’in, yani yüz yıl evvelki o “Gide, bir daha gelmeye” denilen kara günlerin yüzyıldönümünün bir gün öncesinde, ondan, bundan, şundan, kendimden, ne istediğimi yazmak istedim. Aslında yalnızca yükten –Ermeni olmanın yükünden– biraz sıyrılabilmek, biraz ferahlayabilmek, önümdeki geleceğe biraz daha hafifleyerek bakabilmek için.
Bu, ferdî bir yazı. Ne kimseyi temsil etmek, ne de müellifi dışındaki Ermenilerin kanılarını, hislerini yansıtmak üzere bir argümanı var. İstanbul’da, Kurtuluş’ta, kökleri Anadolu’da olan bir Ermeni ailede doğup büyümüş bir fani olarak yaşadıklarımdan, içinde bulunduğum ortamlardan, yaptığım işlerin penceresinden, kendi hayat deneyimimden süzülmüş bir fikir özeti bu.
Yazının hareket noktasını başlığı belirtiyor. Bir Ermeni olarak, olduğum kişi olarak, 1915’te yaşanan felaket bağlamında gelecekten ne bekliyorum? Bu sorunun taraflarından ne istiyorum?
Bu soruların cevaplarını, olabildiğince net ve sade bir halde vermeye çalışacağım. Biraz uzun olacak, kusuruma bakmayın.
Başlarken, 1915’te ve takip eden birkaç yılda bu topraklarda yaşayan Ermenilerin başına gelenin, uğranan insan kaybının ve bununla irtibatlı her türlü kaybın, “geri döndürülemez bir şekilde” yitip gittiğini düşündüğümü söylemek isterim.
Ölenler öldü, zahmet çekenler zahmetlerini çektiler, sahip oldukları her şeyden yoksun kaldılar. Hayatları, yurtları, meskenleri, meslekleri, müzikleri, okulları, kiliseleri, sesleri, emekleri, yemekleri, tarihleri, bellekleri, aklımıza gelebilecek her şeyleri ellerinden alındı. Yok oldular, kayboldular, yeryüzünden silindiler.
Bu yok oluş, bu kayıp, yarın her ne yaşanırsa yaşansın, ister olan biten tüm boyutlarıyla kabul edilsin, ister dilenebilecek en gerçek özür dilensin, ister milyarlarca liralık tazminat ödensin, ister en hoş barış günleri gelsin, ister yaşamaya devam eden her Ermeni’nin önüne kırmızı halılar serilsin, ortadan kaldırılamaz, geri döndürülemez.
Şunu demek istiyorum: Bu yazıda “şöyle olmasını istiyorum” diye lisana getireceğim her şey yerine gelse bile, geçmişe dair hiçbir şeyi telafi etmesi mümkün değil. 1915’te yaşanan, bu topraklarda yeri doldurulması asla mümkün olmayan kayıplara neden oldu. Siz, biz, onlar, bugün ve yarın ne yaparsak yapalım bu gerçek değişmeyecek. Nokta.
Bu nokta, herhalde yeryüzüne dağılmış her Ermeni’nin benliğinde taşıdığı, bizleri biraz hüzünlendiren, ancak çokça çıldırtan, anlatılması ve tanımlanması herhalde imkânsız bir genetik bilgi. Ben de daha fazla anlatmaya çalışmayacağım. Yalnızca, Ermeniler kelam konusu olduğunda, bu cinsten anlatılamayan ve elle tutulamayacak bir deliliğin, gücünü derin bir hüzünden alan bir deliliğin bir yerlerde olduğunu hatırda tutmak gerekir diye yazıyorum. (Ve bu hali, bu halleri, elbette ki 1915’te yaşananlar, ancak ondan da çok, o gün yaşananların 100 yıldır inkâr edilmesi yarattı diye iddia ediyorum. Ancak bu meczupluk sorunu farklı bir tartışma, burada girmeyeceğim.)
Geçmişe dair bir telafi mümkün değil, evet, lakin sonuçta hayat, 1915’te hayatta kalabilenler için nasıl devam ettiyse, bugün de bir formda devam ediyor ve bilhassa Türkiye’nin bu tarihi hakkıyla hatırlayabilmesi, onunla yüzleşebilmesi, bugün ve yarın nasıl bir hayat yaşayacağımızı belirlemek açısından hayati kıymet taşıyor. İşte bu yüzden, 1915, salt geçmişin değil, birebir vakitte geleceğin sorunu.
Bu şuurla, Türkiye’den, her şeyden çok, bu tarihi, insani kaybı, acıları kabul eden; bunları çarpıtmayan, meşrulaştırmayan, mazeret bulmayan, mağdurun kendisini suçlamayan, pazarlık yapmayan bir yeni duruş istiyorum. Bugüne kadar yapılanın tam zıddını yani… Samimi bir yüzleşme, gerçeklere uygun bir tarih yazımı ve bunların sonucu olacak bir cins hüzün, bir çeşit mahcubiyet; suçluluk değil lakin bir çeşit sorumluluk hissi ve bu cinsten hislerin devamı olan birtakım somut adımlar.
Kısaca, şuna misal bir cümle dizisini duymak istiyorum (bunu çok istiyorum): “1915’te bu topraklarda Ermeniler (ve Süryaniler), vatandaşı oldukları devlet, onu yönetenler ve komşuları olan beşerler tarafından öldürüldü. Stop. Tek cürümleri etnik ve dini kimlikleriydi. Stop. Bu büyük bir insanlık hatasıydı. Stop. Bu cürmü mahkûm ediyoruz. Stop. Tekrarlanmaması ve gelecekte bir ortada barış içinde yaşayabilmek için üzerimize düşenleri yapma kelamı veriyoruz. Stop. Bundan bu türlü, cinayetlerin faillerini değil, kurbanları ve onları kurtarmaya çalışan atalarımızın anısını yücelteceğiz. Full stop. ”
Bu kadar. İşte ben, şu cümleleri hiçbir ‘ama’ya yer bırakmadan sarf edebilecek bir aklı, vicdanı ve siyasi duruşu hayal ediyorum. (Ve garip bir formda, 37 yıldır yaşadığım hayat tam aksisini gösteriyor olsa da, bir gün bu cümlelerin işaret ettiği bedellerin hâkim olacağı bir Türkiye’ye ulaşacağımıza inanıyorum.)
Biliyorum, yazıyı okuyan kimilerinin aklına çabucak, son iki yılın nisan ayında Erdoğan ve Davutoğlu’nun yayımladığı taziye bildirileri gelecek, “Ama aslında Türkiye artık ölenlerin anısına taziye diliyor ve hüzün beyan ediyor? Daha ne istiyorsun?” sorusu sorulacak. Bu sorunun sorulmasını anlayabiliyorum fakat kast ettiğim tam olarak bu değil.
Evet, son iki yıldaki açıklamalar, Türkiye’nin, İttihatçılardan bugüne kadar gelen “Hiçbir şey olmadı. Olduysa da Ermeniler yaptı. Savaş tedbiriydi. Mukateleydi. Kimse öldürülmedi. Ölenler hastalıktan öldü” cümleleriyle özetlenebilecek resmi durumunda kıymetli bir değişikliği tabir ediyor. Ediyor, zira resmi ağızda birinci defa Ermenilerin kayıpları ve acıları hakkında saygılı bir lisan geliştiriliyor. Bu saygılı lisan, yeniden geçmişten beri hayal ettiğim bir gelişmeydi ve bunun kıymetsiz olduğunu argüman edemem.
Ancak, eksik olan bir şeyler var. Aslına bakarsanız, bir şey değil, çok şey var eksik olan. Koskoca şeyler var.
Anlatayım…
Evet, kelam konusu taziye iletileri bugüne kadarki telaffuzda temel ve kıymetli bir değişiklik yapıyor, ölenler hakkında saygılı bir lisan kullanıyor. Lakin, kimi şeyleri de hiç değiştirmiyor. Mesela hâlâ, Ermenilerin başına geleni I. Dünya Savaşı’nın başka kayıpları ortasına sıkıştırıyor. Bu kayıplara, hâkim bir devletin kendi vatandaşlarına karşı işlediği hata olarak yaklaşmıyor. Ermenilerden, onlar adeta bir doğal felaket sırasında ölmüşler üzere kelam ediyor. Bu türlü yaptığı için de gerçeği muğlaklaştırıyor. Muğlaklaştırdığı ölçüde de, geçmişte resmi tarih yazıcıları tarafından üst üste dizilmiş palavralardan ayrışmıyor.
Mesela, bu açıklamalarda, Ermenilerin başına gelen şeyin ne olduğu açık seçik tasvir edilmiyor, şu ya da bu halde tanımlanmıyor. “Ne oldu?” sorusu yeniden muğlak sözlerle geçiştiriliyor.
Mesela, faillerin kim olduğu belirtilmiyor. “Kim yaptı” sorusunun cevabına hiç değinilmiyor. Mesela, yapılanlar ve yapanlar mahkûm edilmiyor, lanetlenmiyor.
Mesela, taziyenin doğal sonucu olması gereken kimi adımlar konusunda hiçbir taahhüde girilmiyor.
Bu üzere konuları çoğaltabilirim ancak demek istediğim şu: 2014 ve 2015 taziyeleri, bana, geçmişe dair gerçek bir yüzleşmeden çok, “Ne yapalım da şu lanet sorundan en hafif ziyanla çıkalım?” mantığından doğmuş üzere görünüyor.
Oysa, gerçek bir taziye, üstten bir lisana hiç yeltenmeden, ölenlerden ötürü ıstırap beyan etmenin yanı sıra, bu taziyeye yol açan tarihi aktörlerin kınanmasını ve onların aksiyonlarından ötürü mağdur olan insanların anısına gelecekte yapılması planlananları da içerirdi.
Ve elbette ki, bu, çok derin, çok çetrefil, çok boyutlu bir sorun olduğu için de, geliştirilecek yeni yaklaşım, yılda bir kere yayımlanacak taziye beyanlarına sığmayacak kadar geniş, uzun vadeli, titiz, ölçülü bir programın eseri olabilirdi. Bugün ortada bu cinsten bir program olmadığını ise hepimiz yaşıyor ve görüyor olmalıyız. Yalnızca şu son on günde, 1915’le ilgili olarak Türkiye’yi yüzleşmeye davet ettiği için Batı kamuoyuna gösterilen yansıdaki şiddete bakarsanız, ortada bu türlü düzgün niyetli ve bütüncül bir yaklaşım olmadığını, aslında “yeni” denebilecek pek bir şey de olmadığını görürsünüz.
Peki, olsaydı, bu türlü bir programın içinde neler olurdu?
Misal, en kolayından, ders kitaplarındaki her tipten ırkçı ve milliyetçi tabirin kaldırılması olurdu herhalde. Misal, orada, bundan bu türlü her yerde Ermenilerle ilgili gerçek bir tarihi anlatıya yer verileceği beyan edilirdi herhalde. Misal, İttihatçı başkanların isimlerinin resmi bina, yapı ve yer isimlerinden kaldırılacağı üzere birtakım somut adımlardan bahsedilirdi herhalde. Bunlar üzere şeyler işte… Aklınıza ne gelirse buraya koyabilirsiniz.
Bunun yanı sıra, Ermenilerin bugüne kadar yok edilen ve yok sayılan kültürel varlıklarının görünür kılınması ve yaşatılması için bir irade beyan edilirdi herhalde. İbadethanelerin tekrar ihyası, her birinin kuruluş gayelerine uygun kullanımı için gerekenin yapılacağı taahhüt edilirdi herhalde. Gasp edilen tüm mallarla ilgili bir iade ve tazmin düzeneğinin oluşturulacağı duyurulurdu herhalde…
Burada anlatmaya çalıştığım, 1915’e ve Ermenilere dair, savunmacı olmayan, gerçekçi, her türlü milliyetçi kompleksten arınmış, kökten bir bakış açısı değişikliği gerekliliği… İşte lakin bunun sonucunda, Ermenistan’a ve tüm dünyadan Ermenilere, “Biz bu acıyla sahiden yüzleşmek istiyoruz ve bunun için yapılması gerekenleri görüşmek üzere Ermenilerle bir masa etrafında dostça bir biçimde yan yana gelmeye hazırız” denilebilir. Yani, denilecekse, şayet denilmek hakikaten isteniyorsa, bu biçimde denilmeli. Yani, “Biz zati size neler neler lütfettik, siz hâlâ anlamıyorsunuz namertler!” tutumuyla yüzleşme de, barış da olmaz, demek istiyorum.
Ancak bu cins adımlar atıldığında Ermeniler ve tüm dünya Türkiye’nin bu bahisteki ciddiyetine inanabilir. (Bakın, özellikle samimiyet demiyorum, ciddiyet diyorum.)
Ancak bu cins adımlar atıldığında Ermeniler ve Türkler, daha doğrusu Ermenilerin ve Türklerin temsilcileri, optimist bir ruhla bir ortaya gelip, nasıl bir ortak gelecek inşa edeceklerine karar verebilirler.
Şunu da söyleyeyim: Ermeniler demek Ermenistan demek değildir. Ermenistan elbette ki Ermeni gerçekliğinde büyük bir role ve değere sahiptir. Fakat, hele hele 1915’le ilgili, barışla, uzlaşmayla ilgili tartışmalarda, onyıllardır tu kaka edilen diaspora en az Ermenistan kadar taraftır, kelam sahibidir. Bugün diasporada, dünyanın dört bir tarafında, Ermenistan’da yaşayan Ermenilerin üç katı kadar Ermeni yaşıyor ve diasporayı dışlayarak, onları şeytanlaştırarak Türk-Ermeni barışı inşa edilemez.
Burada açılan Diaspora kanalından devam edip Ermenilerden ne istediğime geleceğim, lakin bir parantez açıp, üçüncü taraflardan, bilhassa de Batı’dan ne istediğimi anlatayım.
Batı’nın Türkiye’yi 1915 konusunda yüzleşmeye çağıran açıklamalarını elbet ki önemsiyorum. Lakin bu davetlerin birçok vakit riyakâr ve hesapçı olduğunu, dürüstlükten uzak olduğunu düşünüyorum. Büyük Batı devletlerinin pek birçoklarının, I. Dünya Savaşı’nda akan kana dair büyük bir vebali var. Bugün de dünyanın dört bir yanında oluk oluk akan kanın müsebbibi olan emperyalizm olgusu bir palavradan ibaret değil ve periyodun büyük devletlerinin her biri, Fransasından Britanyasına, Rus Çarlığı’ndan Osmanlılara, Almanya’dan Avusturya-Macaristan’a tüm güçler, bu emperyal çabanın bir kesimiydi. Bugün Türklere geçmişle yüzleşme daveti yapanlar, bu çağrıyı, kendi benzeri cürümleri ve hata iştirakleri için yapmadıkları sürece, Türkiye ve Türkler tarafında yaratmayı arzuladıkları olumlu etkiyi yaratamazlar. Halbuki, Türklerle Ermeniler ortasında barış daveti yapan rastgele bir aktörün sorumluluğu, elbette ki Ermenilerde, lakin elbet ki Türklerde de olumlu bir değişime yol açabilecek gerçek bir tavır içinde olmaktır. Bu tavrın yolu da, en başta, Türklere sorumluluk daveti yaparken, kendi sorumluluğunu halının altına süpürmemekten geçer.
Almanya genelkurmayı İttihatçıların silah arkadaşıydı. Genç Alman subaylarının birçok Holokost öncesinde stajlarını 1915’te, Anadolu’da yapmıştı. Almanlar, tehcir ve katliamların düzenlenmesinde kıymetli bir rol oynamış, bu kabahatin ortağı olmuşlardı. Fransa, İngiltere, Rusya, tıpkı savaşa tutuştukları ters cephedeki Almanlar ve Osmanlılar üzere, kendilerinin olmayan topraklar üzerinde hak argüman etmiş, buralara dair paylaşım planları yapmış ve bunun için de milyonlarca insanın vefatına sebep olmuşlardı. Ermeniler Anadolu’da öldürülürken, elbet ki bir avuç vicdanlı Alman, Amerikalı, Danimarkalı, Norveçli ve diğer halklardan beşerler bu büyük cinayetin önlenmesi için çalışmıştı; pekala ya onların devletleri ve öteki Batı ülkeleri ne yapmıştı? II. Dünya Savaşı sonrasında, bölgeyi bir ateş topuna çevirmek kıymetine İsrail’in kurulmasını sağlayan Batı, daha otuz yıl evvel Ermenilere neden sırt çevirmişti? Pekala ya o devletlerin askerlerinin, savaştan sonra Antep’te, Urfa’da, Maraş’ta, İstanbul’da ne işi vardı? O vakit da mı bir yerlere demokrasi götürülüyordu?
Bu soruların karşılıklarına ve bu karşılıkların ruhuna, bu ruhun gerektirdiği sorumluluğa sahip olmayan “yüzleşmeye çağrı” bildirileri, parlamento kararları, yüksek perdeden tiratlar, dürüst, gerçek, samimi olabilir mi? Batı, bu kabahatlerin yükünden, yalnızca tanıma kararları ve Türkiye’ye yaptığı davetlerle kurtulabilir mi?
Benim gördüğüm o ki, İslam ve göçmen aykırılığının ve diğer kimi siyasi ihtirasların ortasında Ermenilerin acısı, pek çok Batılı devlet için, Türkiye’ye karşı kullanabilecekleri bir koz olarak kıymet taşıyor birçok vakit. Uygun niyetli, dürüst ve sorumluluk sahibi beşerler, aktivistler, siyasetçiler elbet ki var; lakin Batı’nın Ermeni problemindeki bugüne kadarki genel tutumunun, şanlı birtakım bedeller ve hakikate ulaşma isteğinden değil, o kerameti kendinden menkul “ulusal çıkar” arayışından kaynaklandığına inanıyorum. İnanıyor değil, yaşıyor ve bunun bu türlü olduğunu görüyorum. Şayet Türkiye’den gelecek bir askeri ihaleden dışarıda bırakılmak tehdidi karşılığında Fransa, Mersin’de bir Rus askeri üssü açılabileceği salvosu karşısında ABD Ermenilerle ilgili adalet davetlerinden geri adım atıyorlarsa, hangi dürüstlükten, hangi hakikatten bahsedilebilir?
Dünyaya dağılmış olan ve bugün kültürlerini, lisanlarını, benliklerini ve siyasi davalarını yaşatmaya çalışan Ermenilerden de isteklerim var elbet. Bunların en zirvesinde ise, çok düzgün bildikleri, beşiğinde kavruldukları acılarının, aile tarihlerinin, nine ve dedelerinin anılarının üzerine titrerken, geleceği inşa edecek bir perspektifi gözden kaçırmamaları geliyor. Öbürleri öbür türlü düşünüyor olabilir, lakin ben bunun yolunun, her türlü milliyetçi tuzaktan uzak durmaktan geçtiğine inanıyorum. Türk devletiyle Türkleri birbirinden ayırabilmek bu açıdan hayati. 1915’te olandan ve sonrasındaki inkârdan insanların ve halkların değil, devletlerin ve onların temsilcilerinin sorumlu olduğu görebilmek gerek. Türkleri, her bir Türk’ü, Türk devletinin kabahatlerinin, palavralarla örülen tarihinin mağduru olarak tahayyül etmek gerek. Tahminen Hıristiyanca bir yaklaşımı hiç akıldan çıkmamak, “Bilmiyorlardı. Bilseler hiç o denli (ve bugün de böyle) yaparlar mıydı?” diye düşünmek gerek. Anlatabilmenin yollarını, barışçı ve yaratıcı yollarını aramak gerek.
Geçmişte yaşanana ve bugün dayatılana duyulan öfke orada, her Ermeni’nin yüreğinde. Fakat bu öfkenin bizi çürütmesine, bizi kötücülleştirmesine, bizi, kültürümüze yuva olan topraklara ve asırlarca birlikte yaşadığımız insanlara düşmanlaştırmasına müsaade vermemek değerli. Acımız kabul görecek, tanınacak diye, birtakım çıkarcı siyasalların hesaplarıyla tıpkı dalga uzunluğunda buluşmamak değerli. Her birimizin ailesinde kesinlikle var olan kurbanların anısına hürmetin gereği olarak, acıyı ve belleği olumsuz bedellerle yan yana getirmemek kıymetli.
Pek çok Ermeni için kabul etmesi çok sıkıntı, biliyorum, fakat ben, Türkler için düzgün olanın, Ermeniler için de güzel olduğuna inanıyorum. Türkiye’de daha fazla demokrasi Türkler için yeterlidir, Ermeniler için de düzgündür. Lakin demokratik bir Türkiye’yle 1915 üzerine konuşabilirsiniz. Fakat halkların bir ortada barış içinde yaşadığı bir Türkiye’de Ermeniler için bir gelecek ihtimali vardır. Fakat müreffeh bir Türkiye Ermenilerle barış yapmayı düşünebilir. Münasebetiyle, Türkiye’nin kötülüğünü değil düzgünlüğünü istemek Ermeniler için iyidir. Bu, Türklere ve Türkiye’ye teslim olmak, geçmişi unutmak değildir. Türkiye’de var olan demokrasi çabasını yakından takip etmek, onun açtığı kanallarda ilerleyerek hem Türklere hem Ermenilere yarayacak bir dönüşümün güç kazanmasını sağlamaya çalışmak, hem geçmişe saygılı, hem de geleceği inşa eden bir haldir. Bu da, misal, Türkiye’yi AB’nin dışında tutmaya çalışmakla olmaz; Türkiye’yi boykot etmekle olmaz; Türklerin hiçbir formda değişmeyeceği üzere ırkçı bir inanca bağlanmakla olmaz.
Ermeniler Türkiye’den son yüz yılda neredeyse yalnızca zulüm, baskı, şiddet gördüler. Saygısızlık, iftira, hakaret gördüler. Bu tavrın Ermenilerde yarattığı öfkeyi anlamamak, insanı anlamamaktır. Fakat, öfkenin benliği ele geçirmesine müsaade vermek ya da vermemek, eninde sonunda bir tercihtir. Öfkeyi çaba azmine dönüştürmek, bu gayret azmini olumlu bedellerle taşımak, gelecek hayalini, eninde sonunda kendi ulusal çıkarını düşünecek olan birtakım devletlerin birtakım hesaplarına bağlamamak ve kendi göbek bağını kesmek, hem Ermenilerin hem de Türklerin birlikte onur kazanacağı bir gelecek için uğraşmaktan kelam ediyorum. Cezalandırmak değil, birlikte yüzleşmek, birlikte arınmak, yola birlikte devam edebilmekten…
Benim Ermenilerden beklentim ve isteğim kabaca bu. Mevcut resme baktığımızda bu görünümden uzak olduğumuzu ise biliyor ve görüyorum. Fakat Ermenistan ve diasporada insanların bu çeşitten bir zihinsel dönüşüme yanlışsız –en çok da Hrant Dink sayesinde– günden güne ilerlediklerini de görüyorum ve bu mevzuda umutluyum.
Bizler, biz Ermeniler, tarihin gördüğü en büyük cürümlerden birinin muhatabı olduk. Bu cürmün kabul edilmediğini, ret ve inkâr edildiğini, suçlularının yüceltildiğini gördük. Ölülerimizi hakkıyla gömemedik. Gömemediklerimizin yasını tutamadık. Tutulamayan yas benliğimize büyük bir yük yükledi. Görüp geçirdiklerini anlatmaya çalışmanın lanetiyle lanetlendik. Öldüğümüzü, acı çektiğimizi ispatlama gaddarlığıyla yaşamak zorunda bırakıldık. Bu, bir halka layık görülebilecek en ağır varoluş haliydi. Çıldırmışlığımız, deliliğimiz bundan.
Ama yaşadık, devam ettik, var olduk. Acımızla ve bize layık görülen lanetle, bize has deliliğimizle yol yürüdük. Kaybetmiştik lakin bir şeyleri de başardık. Ermeniceyi o denli yahut bu türlü koruduk. Alfabemizi, müziklerimizi, okullarımızı, kiliselerimizi, edebiyatımızı koruduk. Ermeni olmaktan vazgeçmedik. Olabildiğimiz kadar dünyalı da olduk. Büyük bir uğraş azmi gösterdik. Kafkasya’da, taşlardan ibaret bir coğrafyada küçük de olsa bir yurt yarattık. Türkiye’de her cinsten baskıya karşı Ermeni kaldık; Ermeni olmayanlara “Hepimiz Ermeniyiz” dedirttik. Diasporada lisanını hiç bilmediğimiz ülkelerde yeni hayatlar kurduk; yok olmadık; ürettik, yaşadığımız ülkelerin kültürüne katkıda bulunduk. Yaşadık.
Yani, plan başarısız oldu.
Yani Enver, Talat ve Cemal; yani onların adamları yanıldı.
Bir halkı ortadan kaldırabileceklerini ve bunun yanlarına kâr kalacağını sananlar yanıldı. Katledilenler yitip gittiler lakin onların anısını yaşatmak isteyenlerin uğraşı son bulmadı. Ermeniler, bundan birkaç yıl evvel edebiyat âşığı Halepli bir ihtiyar Ermeni’nin kulağıma fısıldadığı üzere, “Türk devletinin boğazında bir kılçık olarak kaldılar.” Üstelik, adalet arayışlarında onlara Türkler, Kürtler ve öbür halklardan beşerler da katıldı.
Onlar başaramadı. Bizler ve bizim gibiler başardı.
İhtiyar dostum, “Boğazlarında kılçık olduk, koskoca ülke onların oldu fakat huzur bulamıyorlar” demişti. Haklıydı. Fakat ben artık boğazdaki kılçık olmak istemiyorum.
Tüm dünyadan, Türklerden, Ermenilerden, Kürtlerden, herkesten isteğim işte budur: Beni boğazımdaki kılçıktan, birilerinin boğazındaki kılçık olmaktan kurtarın.
*
Yazı aslında burada bitti, lakin şunu da söylemem gerek. Fark edenler olmuştur, şu kadar sayfa boyunca soykırım sözünü kullanmadım. Yaşananların bir soykırım olmadığını düşündüğümden değil. Tersine, şayet soykırım diye bir tarif varsa, Ermenilerin başına gelenler, o tarifin birebir örneğidir. Bunda tartışmaya açık bir taraf yok. Lakin benim için problem, olan bitenin soykırım olarak tanımlanıp tanımlanmayacağı değil. Olanın ne olduğunu, adımın Rober olduğunu bildiğim kadar yeterli biliyorum ve şu üstte anlatmaya çalıştıklarım bir gerçekleşsin, soykırım sözünü sonsuza dek unutmaya hazırım.
Evimizde bu problemler hiç konuşulmazdı. Lakin 7-8 yaşlarında bir çocukken, Sivas’ta doğmuş, Ermenice bilmeyen babamdan tek bir söz duydum. “Çart” dedi. Sonradan öğrendim, “Kesim” demekmiş. Bir insanın boğazına hançeri dayayıp kesmek manasında. Daha geniş bir manada da “Kırım” demekmiş. Soykırım kavramını reddedenlere sormak isterim, “Çart” sizce daha mı hafif soykırımdan?
Kaynak: Yeni Fikir Sokağı
