Metin Erksan’ın 1963 üretimi sineması Susuz Yaz çekildiği devirde ve sonrasında başına gelenlerle Yeşilçam sinemalarına bahis olabilecek, yer yer macera sinemalarına de benzeyen bir öyküye sahip.
Hikaye, Susuz Yaz’ın Türkiye’yi dışarıya makûs gösterdiği gerekçesiyle sansüre uğraması ve vizyona girememesiyle başlıyor. O dönemki sansür şurasının, Mussolini İtalyası’nın sansür nizamnamesini uygulamakta olduğu tez ediliyor.
Metin Erksan ve sinemanın hem ortak imalcisi hem de başrol oyuncusu olan Ulvi Doğan, Susuz Yaz’ı Berlin Sinema Festivali’ne göndermek istediklerinde ise karşılarına Turizm ve Tanıtım Bakanlığı Tanıtma Dairesi çıkıyor ve Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin de katıldığı bir inceleme sonucunda sinemanın Türkiye’yi temsil edemeyeceğine karar veriliyor. Doğan’ın, bu karara karşın sinemanın bir kopyasını yurtdışına kaçırması sonucu sinema, Berlin Sinema Festivali’nde Altın Ayı (En Yeterli Film) mükafatını alıyor. Sidney Lumet’nin The Pawnbroker filmi üzere ağır topların ortasından bu mükafatı Susuz Yaz‘ın alması Berlin’de büyük bir sürpriz olarak görülüyor.
Ödülün akabinde Turizm ve Tanıtım Bakanlığı, Türkiye’de bir tören düzenliyor ve Susuz Yaz’ı “başarıya susayan Türk filmciliği için tertemiz, pırıl pırıl bir kaynak” olarak nitelendiriyor. Metin Erksan, alınan ödül sonrası Türkiye’de sinemaya yönelik yaklaşımın nasıl değiştiğini şöyle anlatıyor: “Devlet ve Türk sineması bağları Susuz Yaz’dan sonra gündeme geldi. Türk entelijansiyası Susuz Yaz ile Türk sinemasıyla ilgilenmeye başladı ve akılları başlarına geldi, büyük bir endişe içinde. Arttan devlet ve Türk sineması münasebetleri ile ikinci bir sefer sansür sorunu gündeme geldi.” Sinema lakin muvaffakiyetini kanıtladıktan sonra Türkiye’de gösterime girebiliyor ve oyuncuları, yönetmeni devlet tarafından ödüllendiriliyor. O yıllarda ulusal gurur problemi haline getirilen Susuz Yaz, evrensel bir sinema olarak yorumlanmak yerine tek devlet, tek millet telaffuzlarının bir aracı haline getiriliyor. Sinemanın ne anlatmak istediğinden çok, ne kazandırdığına odaklanılıyor.
Ulvi Doğan sineması bir müddet daha yurtdışında şenliklerde gösterdikten sonra Türkiye’ye dönüyor ve sineması yurtdışına kaçırmak zorunda kalma kıssasını Türkiye kamuoyu önünde ifşa ediyor. Bunun akabinde ibre bir anda tekrar zıdda dönüyor ve Susuz Yaz’a karşı bir anda bir karalama kampanyası başlıyor. Tarık Dursun K., Milliyet gazetesinde Susuz Yaz’ın aslında mükafatı muhakkak hak etmediğini, mükafatı Doğan’ın kulis faaliyetleri ve sinemanın şenliklere iştirakinin yasaklanmış olmasının Berlin’de yarattığı reaksiyon sayesinde kazandığını argüman ediyor.
Metin Erksan, sinemanın akabinde Türkiye’de suların mülkiyetini değiştiren bir kanundan bahsediyor: “Filmi çektiğim vakit su kaynakları hariç bütün sular devletindi. Yalnız kaynaklar kimin tapulu yerinde çıkıyorsa ona aitti. Ancak sinemadan sonra kanun çıktı, kaynaklar devlete geçti. Dünyada sanki kaç sinema kanun çıkarmıştır?”
Aynı günlerde Ulvi Doğan hakkında döviz kaçakçılığı savıyla dava açılıyor ve Doğan, Susuz Yaz’ı yasadışı olarak yurtdışına çıkarıp satmak ve elde ettiği geliri yurda getirmemekle suçlanıyor. Beraat etmesinin akabinde Doğan, sineması ABD’de göstermek istiyor ve İngilizce altyazıları hazırlaması için başvurduğu düşük bütçeli B-tipi film yönetmeni David Durston, sinemanın Amerikalı seyircilere fazla “yavan” geleceği gerekçesiyle birtakım tekliflerde bulunuyor. Bu halde sinema, adeta “kötü yola düşüyor”. Sinemaya duşta çıplak sahneler ile Hasan’ın (Ulvi Doğan) mahpustan çıktıktan sonra Bahar (Hülya Koçyiğit) karakteriyle sevişme sahneleri ekleniyor ve sinemanın ismi Reflections (Yansımalar) olarak değiştiriliyor. Bu biçimde gösterime giren sinema, ABD’li seyirci tarafından pek tutulmuyor.
Uzun müddet kayıp olduğu düşünülen sinema, 2008 yılında Martin Scorsese’nin Fatih Akın aracılığıyla yaptığı bir teşebbüs sayesinde restore ediliyor ve Cannes’da gösteriliyor. Metin Erksan, bu durumu şöyle anlatıyor: “Çok trajikomik bir kıssa bu (…) Başında Martin Scorsese’nin olduğu Dünya Sinema Vakfı diye bir kurum var. Vakfın ödevi eski sinemaları restore edip gün ışığına çıkarmak. Scorsese Fatih’e demiş ki; sen de Türk sineması hakkında sinemalar bul. Fatih de birinci Susuz Yaz‘ı seçmiş. (…) Fatih geldi bana ‘Film nerede?’ dedi. Ben de dedim ki, ‘Negatif yurtdışına kaçırıldı, yok.’ Türkiye’de yalnızca dubbing negatiften berbat bir kopyası var. Fatih esasen oradan seyretti. Ancak yepyeni negatifin peşine düştü, ne yaptı etti Ulvi Doğan’ı buldu ve sineması ortaya çıkardı. Ben de bilmiyordum negatiflerin İstanbul’da olduğunu. Üstelik de en son bobin kayıp. Almanya’dan Berlin Sinema Festivali’nden kalma bir kopyadan tamamladılar. Bir mucize yarattı Fatih.”
Bu kıssa sinemaya uyarlansa bir Altın Ayı da o denli kazanılır mı bilinmez, lakin bu memnun sonu öteki kıssalar için de görmeyi dilemeye devam edeceğiz.
Kaynak: “Susuz Yaz’ın Başına Gelenler” (Kaya Özkaracalar, Altyazı Dergisi, Eylül 2012)
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
