Modern Türkiye’nin birinci bayan fotoğrafçısı* olarak bilinen Maryam Şahinyan, 1911’de Sivas’ın en görkemli sivil yapılarından Şahinyan Konağı’nda (Camlı Köşk) doğdu. Dedesi Agop Şahinyan Paşa 1877’de kurulan Meclis-i Mebusan’da Sivas kentini temsil ediyordu. Milletvekili torunu olmanın sınıfsal ayrıcalıklarıyla dünyaya gelen Şahinyan’ın hayatı, şimdi çocukken tanıklık ettiği tehcirin (1915) akabinde değişecekti. Sivas’ın en esaslı ailelerinden Şahinyanlar, bölgede sahip oldukları sayısız gayrimenkulü geride bırakarak İstanbul’a sığındılar. Harbiye’de mütevazı bir apartman dairesine taşınan aile için Cumhuriyet’in getirdiği yeni şartlar altında yeni bir süreç başladı.
Maryam Şahinyan, 1936 yılında okulu Sainte-Pulchérie’yi bırakmak zorunda kaldı ve fotoğrafçılık yapan babasının stüdyosunda çalışmaya başladı. 1937’den itibaren ailesinin ekonomik yükünü omuzlayarak stüdyoyu tek başına yönetim etti. Bu durum, periyodun muhafazakar şartlarında İstanbullu birçok bayan açısından tercih nedeni sayılarak stüdyoya çeşitli avantajlar sağladı. Şahinyan, yarım asırlık meslek hayatında, Galatasaray’daki stüdyosunda 1985’e dek kesintisiz çalıştı. 1996’da hayatını kaybetti ve Şişli Ermeni Mezarlığı’na gömüldü.
Maryam Şahinyan, meslek hayatı boyunca 1942 Varlık Vergisi, 6-7 Eylül 1955 pogromu, 1974 Kıbrıs Harekatı başta olmak üzere, köyden kente göçün en şiddetli yaşandığı yıllara ve sosyolojik değişimlere kamerasıyla tanıklık etti. Geride bıraktığı 200 bin imajlık arşiviyle, bize bütün bir Cumhuriyet tarihinin görsel izdüşümünü sunuyor. Maryam Şahinyan araştırmacısı Tayfun Serttaş’ın editörlüğünde hazırlanan Foto Galatasaray (Aras Yayıncılık, 2016) isimli kitapta ise İstanbul’un yakın devir klasik fotoğraf stüdyolarından bugüne ulaşabilmiş Foto Galatasaray arşivinden seçilen bine yakın fotoğraf yer alıyor.
Maryam Şahinyan’ın I. Dünya Savaşı’ndan kalma körüklü kamerasından geçenler ortasında birkaç onyılda kentin demografik haritasından silinecek Katolik din vazifelileri, Ermeni rahibeler, bar mitsva’ya giren Musevi çocuklar, vaftizlik ve sünnetlik çocuklar, kuirler, translar, hatıra fotoğrafı çektiren Rum kızlar, Bolşevik Devrimi’nden kaçıp İstanbul’a sığınan Ruslar, opera sanatkarları, müzisyenler, göçlerle İstanbul’u mesken tutan taşralılar bulunuyor.
Foto Galatasaray’ın tamamı siyah-beyaz negatif ve cam negatiflerden meydana gelen fizikî arşivi, İstanbul’un yakın devir klasik fotoğraf stüdyolarından bugüne eksiksiz halde ulaşabilmiş en ender örnekler ortasında yer alıyor. 1985’te Maryam Şahinyan’ın stüdyoyu devretmesinin akabinde el değiştiren arşiv, Aras Yayıncılık’ın sahibi Yetvart Tomasyan’ın deposuna taşındı. 25 yıllık bekleyişin akabinde arşivdeki 200 bine yakın negatif, araştırmacı Tayfun Serttaş’ın oluşturduğu bir takım tarafından iki yıllık bir müddette tasnif, paklık, sayısallaştırma, sayısal onarım ve kategorizasyon basamaklarından geçerek korunmaya alındı. Fotoğraflar, Tayfun Serttaş tarafından kitaplaştırılmadan evvel 2012’de “Açık Arşiv” projesi kapsamında Salt Galata’da sergilenmişti.
Kaynaklar: Tayfun Serttaş | Blog, Aras Yayıncılık, Vintage Everyday
- Maryam Şahinyan’dan evvel, Osmanlı periyodunda fotoğrafçılık alanında öne çıkan birinci bayan Naciye Suman’dı. Naciye Hanım, 1918’de Yıldız’da Sait Paşa Konağı’nın çatı katında “Türk Hanımlar Fotoğrafhanesi” isminde bir fotoğraf stüdyosu açmıştı. 1921’de stüdyosunu Beyazıt’a taşımış, 1930’da stüdyoyu kapatıp Ankara’ya taşınmıştı. Naciye Hanım’ın stüdyosundan geriye kalan fotoğraflar onun bilhassa bayanların mahrem dünyasını kaydettiği saklı bir paydaşlığın izlerini taşıyordu. Osmanlı bayanları, fotoğrafhanede çektirdikleri fotoğraflarını cephede savaşan eşlerine gönderiyorlardı. Hipnotize olmuş bakışlarıyla Naciye Hanım’a bakan bu portreler bir periyodun sosyoloji ve kültür tarihinin dokümanları olarak kıymetini koruyor.Naciye Hanım’ın fotoğraf arşivinin sadece bir kısmı günümüze ulaşabildi. “Türk Hanımlar Fotoğrafhanesi – Naciye” damgasını taşıyan yalnızca altı fotoğraf, Gülderen Bölük koleksiyonunda bulunuyor.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
