Diri Ozanlar Derneği, 2016 yılında Kaan Koç idaresinde çıkmaya başlayan bir dergi, reklam grup başkanı var, ismi Hande Gün. Mecmua, Baş Küme Reklam Yayıncılık Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. bünyesinde çıkıyor. Yazıyla hiçbir ilgisi yok ama bahsetmeden geçmeyi görmezden gelmek sayacağım için hatırlatıyorum, şirketin sahibi Candaş Tolga Işık’ın politik kusurları yakın devirde tartışıldı, kolay bir google araması ile kendisinin fikirlerine ulaşabilirsiniz. Şirketin bünyesinde Kafa, Fitbol ve #Tarih üzere mecmualar de bulunuyor. Bunların ortasından Kafa bizim için kıymetli olabilir zira kendisi son periyotta çok tartışılmış “Ot, Baş, Fil üzere dergiler” kalıbının gururlu bir temsilcisi. Bu yazıda bu mecmualardan bahsederken piyasa mecmuaları tabirini kullanacağım.
Kaan Koç mecmuanın çıkış gayesini Artful Living’e verdiği röportajda söylediği şu kelamlardan “…bu mecmuaların içinde Türkiye’nin her noktasına ulaşabilecek, 10.000 baskı yapacak bir şiir dergisi yoktu. Geçmişten bugüne takip ettiğim edebiyat mecmuaları ise çeşitli sebeplerden ötürü daha kapalı devre yürüyordu,” anladığım kadarıyla şiiri daha geniş bir okur kitlesine ulaştırmak olarak tanımlıyor. Şiirde okursuzluğun önemli bir sorun olarak görüldüğü, 300 kişilik bir şiir okuru etrafından kelam edildiği (sanırım Ömer Şişman attı bu sayıyı ortaya) bir ortamda hayli yeterli niyetli bir dilek üzere görünüyor.
Şiirde okurun artırılması gerektiğini farklı ortamlarda birçok şairden duydum. Ekseriyetle bu gerekliliğe temel olarak pek uygun incelenmemiş ve hatta incelemekten kaçınılan “sonuçta bu şiirler okunsun diye yazılıyor” argümanı gösterilir. Kimsenin bir çırpıda yalanlayamayacağı, şiirin okunmak için yazılıyor (daha doğrusu yayımlanıyor) oluşunu bu yazıda yadsıyacak değilim. Benim ilgilendiğim kısım okur sayısındaki artışın şiire ne kazandıracağı ve bunu ne değerine kazandıracağı lakin evvel tekrar birebir röportajda Kaan Koç’un kurduğu şu cümleyi alıntılamak istiyorum: “En boş alanında, kimsenin cüret edemediği tarafında bu mecmua o mecmualar piyasasının.”
Burada mecmualar piyasası olarak bahsedilen şeyin bizim bildiğimiz edebiyat mecmualarını içermediği aşikâr zira edebiyat mecmualarını göz önüne alırsak bu alana boş falan diyemeyiz, hatta (ben bu tenkide de katılmıyor olsam da) gereksiz bir kalabalık eleştirisi çok daha kolay akla gelir. O halde Kaan Koç mecmualar piyasası lafını epeyce yanlışsız kullanarak kâr hedefi güden, merkezinde piyasa mecmualarının bulunduğu bir ortamı kastediyor. Buradan da mecmuanın, şiiri bu piyasaya sokarak geniş okur kitlesini piyasa mecmualarının hissesinden kazanmayı umduğunu söyleyebiliriz.
Bu koşullar altında adeta şair kimliğinden sıyrılarak bir teşebbüsçü kimliği kazanan Kaan Koç bu kutlu davasında muvaffakiyete ulaşabilir mi? Bunu anlayabilmek için evvel Canlı Ozanlar Derneği’ni bir kenara koyarak şiir ve piyasa ilgisine bir göz atalım.
Cemal Süreya 1973 yılında Milliyet Sanat Dergisi’ne verdiği bir röportajda şöyle söylüyor: “Kapitalist gelişimle şiirin gelişim süreci ortasında bir aksi orantı olduğu kanısındayım. Kapitalist toplumlarda, şairin önü tıkanmıştır; o denli ki en kapitalist toplumda en çok tıkanmıştır. Kapitalist üretim, sanat randımanlarının de kendi ardılı olarak gelişmesini ister. Şiir, cümbüş niteliğini hiç taşımayan bir sanat. Fotoğraf, mobilya olarak da kullanılabiliyor; roman, vakit öldürmek için de okunabiliyor. Şiir ise; kendi akışı dışında, kapitalist ölçülere nazaran yararlanılacak yanı olmayan bir sanat tipi. Asi bir sanat. Bu yüzden para-mal-para sistemine pek ayak uyduramıyor, öteki özel bir planda görünemiyor. Kapitalist sistem de kendine elverişli gelmeyen bu uğraş alanını kovuyor gerilere itiyor.”
Süreya burada iki çok kıymetli noktayı tespit ediyor. 1) Kapitalist nizamın bir sanat kısmını yaşatmak için ondan sektörleşmesini talep etmesi 2) Şiirin kendini sektörleşmekten koruyan özel niteliklerinin bulunması. Bu iki maddeyi farklı başka inceleyelim.
Sanat bölümü lafı kulağa bir distopyadan fırlamış garip bir terim üzere gelse de günümüzde pek elle tutulur bir varlığa sahip. Birçok sanat kolu bazen sanat tezinden büsbütün vazgeçerek sektörleşmesini tamamlamış durumda. İnanılmaz paraların döndüğü fotoğraf bölümünde artık yatırım tavsiyesi olarak genç ressamları pazarlayan simsarlar kol geziyor, hatta sanat gazetelerinde fotoğrafların sanatsal özelliklerini yok sayarak sırf yatırım kıymetlerinin tartışıldığı köşe yazıları yazılıyor. Sinema o denli büyük bir bölüm kurmayı başardı ki artık bacasız sanayi dediğimiz vakit turizm ile birlikte akla gelmesi gerekir. Sinema sektörel manada sanatsal argümanından vazgeçip bu iddiayı “sanat filmi” üzere komik bir alana aktararak kendini, Süreya’nın Türkçeye cümbüş olarak çevirdiği ama manasını tam karşılayamadığı, “entertainment”ın kucağına bıraktı. Müziğin halini düşünmeyi size bırakarak şiire daha yakın bir kale olması sebebiyle roman hakkında konuşmak istiyorum. Bugün edebiyatın merkez ilçesi olarak iş gören roman, ülkemizdeki sektörleşmesini gözlerimizin önünde yeni yeni tamamlıyor. Orhan Pamuk’un yayınevi transfer fiyatları, yayınevlerinin “bestseller” yakalama gururları, titizlikle organize edilmiş ve kopya kitaplarla doldurulmuş roman cinsleri (çünkü müşteri tam olarak aradığı şeyi kitapta bulmalıdır, heyecansa heyecan entrikaysa entrika) bu sektörleşmenin aşikâr işaretleridir. Burada Süreya’nın da tespit ettiği bir şeyin daha altını çizmekte yarar var, resmi bir kenara koyarsak (çünkü onda yapıtın orjinaline sahip olmak üzere bir ayrıcalık bulunur) kapitalizm, sanatı entertainment içinde istihdam etmektedir. Artık şiirin bu bölümleşme yarışının neresinde olduğuna bakalım.
Şiirin entertainment’a dahil olamadığını Süreya söylüyor ve ben de buna katılıyorum (bu noktada 160. km yayınevinin, rezil “kim demiş şiir sıkıcı diye?” sloganını da anmak istiyorum) ancak şiiri sektörleşmekten koruyan çok daha temelli bir niteliği var: Sermayeye bağımlı olmaması. Şiiri başka bütün sanatlardan ayıran özelliği sermayenin üretim sürecinde rastgele bir rol oynayamamasıdır. (Romanın sektörleşmesinin gecikmesi de sermaye bağımlılığının nispeten düşük olmasına yorulabilir.) Şairin sermayesindeki rastgele bir artış şiirin niteliği üzerinde çabucak hemen etkisizdir. Düşünebilecek minimum şartları kendine sağlayabilen şair üretim için daha fazlasına muhtaçlık duymaz. Yayıncılık masrafları (ki internet çağında yükünü yitirmeye mecburdur) şiirin üretiminden sonraki bir kademenin sorunu olduğu için kendi içinde düşünülmelidir, şiirle bağdaştırılamaz. Bu iki nitelikten daha az rol oynasa da bahsetmek istediğim bir öteki şey şairin süreklilik garanti edememesi. Şiir iniş ve çıkışlarını şairin hayatındaki gelişimlere bağlı yaşadığı için, yani şiir profesyonel bir aksiyon üzere teslim tarihlerine ve performans testlerine tabi tutulamadığı için, istikrarlı bir bölüm oluşturmakta zorlanır. Birkaç düzgün şiirden yahut kitaptan sonra kaybolan yahut yıllar sonra eski kitaplarının üstünde bir kitapla dönmeyi başaran şairler, şiir için hiç de şaşırtan değildir. Şiir bu sürekliliği kendisi de baltalar. Turgut Uyar‘ın meşhur Korkulu Ustalık ve Efendimiz Acemilik yazılarının şairler ortasında geniş bir kabul görmesi bu sebepten ileri gelir. Şiirde ustalık arzulanmayan hatta hor görülen bir şeydir zira bir şeyi söz etmekte ustalaşmak öteki şeyleri söz talihini kaçırmaya sebebiyet verir.
Cemal Süreya şiirin sektörleşmekten korunmuş olduğuna naif bir biçimde inanıyordu o denli ki bir orta şairlerin telif ödemeleri için yürüyüş düzenlemekte bir sakınca görmemişti. Halbuki Sovyetlerin yıkılışının, talep manipülasyonunun ve neoliberalizmin zaferinin ertesinde yaşayan bizler bu tertipte her şeyin lakin her şeyin bir biçimde pazarlanabileceğini biliyoruz. Pazarlama, reklamcılık ve halka münasebetler üzere kesimler objelerine nazaran ufak modifikasyonlara giderek her işin altından kalkabilecek güçte olduklarını bir çok alanda kanıtladılar. Sevgililer Günü, Anneler Günü üzere konseptlerle sevgiyi pazarlayan bu canavarlar pekâlâ şiiri de pazarlamanın bir yolunu bulabilir, yani evet Kaan Koç başarılı olabilir, tehlike kapımızda.
Peki şiir bu muvaffakiyetten ne kazanabilir? Turgut Uyar 1956 tarihli “Çoğunluğun Ozanı” yazısında şöyle diyor: “Çoğunluğun ozanı olmaya özenelim mi, dahası savaşalım mı buna? Bakalım ne kazandırır bir ozana, ne ekler çoğunluğun sevdiği, aradığı, okuduğu bir ozan olmak. Direkt doğruya ozan kişiliğine ne ekler? Durdum, aradım, ben hiçbir şey bulamadım….Olsa olsa bunun tek uygun tarafı, ozanın, toplumda biraz daha çokça kişiyi etkilemesine, şayet varsa, bilmiyorum, toplumsal vazifesinin biraz daha yaygın olması, ucundan yerini bulmasına yaramasıdır….Onu biraz daha ünlendirir, biraz daha şımartır, git git sonunda biraz daha sapıttırır.” Uyar’ın olumsuz görüşüne karşın işaret ettiği şiirin toplumsal tesirinin artışı Diri Ozanlar Derneği‘nin hedefiyle uyuşuyor üzere görünebilir ancak bunu başarmada reklamcılık, halkla münasebetler üzere siyasetle birlikte kelamın gücünü işgal ederek şiiri etkisizleştirmiş araçlara mı bel bağlayacağız? Saçmalık. Şiir tesirini lakin bu araçların gücünden çalarak başarabilir ki o vakit da bu araçlar, şiirin altına koydukları tabureyi çekmekte tereddüt etmeyeceklerdir, böylelikle şair boynuna geçirdiği iple baş başa kalacaktır. Geriye sadece iki yarar kalıyor: Şöhret ve para. Bu ikisi dünyada bugün geçerli olan iki büyük güçtür. Burada şairi bunlardan men ederek şiiri bir manastıra çevirme çabasında değilim. Kendi adıma ben, karşılığında bedel ödemeyeceğimi varsayarsak, şöhret ve parayı memnuniyetle kabul ederim ama bunları şiirin zirvesine kıstas olarak koymaya çalışırsanız tahminen kendi neslinizi eğlendirirsiniz lakin illa ki alttan yetişen nesil hızınıza tükürür. Şiir hangi duruma düşerse düşsün bunu yapacak güce ve geleneğe sahiptir. İrtibatların kaçırılmaması için tekrarlıyorum, para yahut şöhret şiirin üretim sürecine dahil değildir. Bu girdilerin rastgele bir oranı şiirin niteliğinde bir güzelleşmeye işaret edemez. Şiir bunlardan bağımsızdır.
Sektörleşmenin başarılması halinde şiirin bundan göreceği en büyük ziyan şairliğin meslekleşmesi (profesyonel bir harekete dönüşmesi) olacaktır. Bu mevzu o kadar kıymetli ve yıkıcıdır ki başka bir yazıda incelenmeyi hak ediyor. Öngörülmesi çok sıkıntı olmayan öbür bir hasar ise şiir konuta ekmek getirmeyi başardığı anda gerçekleşecektir. Özgür piyasa iktisadı gereği, kâr getirmeye başlayan şiir, şiirle alakası olmadığı halde bu pastadan hisse almaya gelen, yayıncılar, menajerler, okurun taleplerini daha âlâ karşılayabilecek “şairler” tarafından istila edilecektir ve sonunda tahminen bu durum bizi, sanat şiiri üzere abuk bir çatının altına itecektir. Zira kapitalist tertipte satılan her şey satılmak için üretilir.
Tekrar Diri Ozanlar Derneği‘ne dönersek; elimizde poetikasız (Kaan Koç Artful Living röportajında kendisi söylüyor mecmuanın bir poetikasının olmadığını); şairlerin, kanılarından soyutlanmış bir halde, sırf şair etiketiyle ambalajlanmış bireyler olarak istiflendiği; şiirin metalaştırılarak içeriğinden koparıldığı; Cihat Duman’ın, tesirini arttırabilmek için Umay Umay’ın şöhretine muhtaç göründüğü; Enis Akın’ın, reklamcılıkla suçladığı Ömer Şişman ile birlikte uzunluk gösterdiği bir reklam kataloğu, bol ışıklı bir şiir reyonu olduğunu görürüz. (Poster ikramlı oluşunu ayrıyeten beğeniyorum.) Bu düzmece aile fotoğrafında gülümseyenler, kapısı kapalı bir konuk odasında biblolar üzere dizildiklerini hissetmiyorlar demek.
Eğer şiirin şiir olması yetiyorsa, şiirin ne söylediğini önemsemeyeceksek, şairin yaptığı işi herkes yapabilir. Ahmet Oktay 1967’de okur sayısının düşüklüğü ile ilgili bir soruşturmaya verdiği yanıtta şöyle diyor: “Kelle başına demokrasiye kızanlar, neden kelle başına bir şiiri savunuyorlar? Buysa ölçü, Ümit Yaşar’ı alkışlasınlar.” Ben de ufak bir değişiklikle yinelemek istiyorum: Kelle başına demokrasiye kızanlar, neden kelle başına bir şiiri savunuyorlar? Buysa ölçü, Kahraman Tazeoğlu’nu alkışlasınlar.
Kaynak: ozancanturkmen.blogspot.com.tr
