Modern romanın öncüsü kabul edilen Miguel de Cervantes Saavedra’nın hayatına ait efsaneler ve gerçekler, muharririn vefatının üzerinden 400 yıl geçmesine karşın birbirine karıştırılmaya devam ediyor. Don Kişot’un usta müellifinin İstanbul’a esir olarak geldiği ve 1578 -1580 yılları ortasında Tophane’deki Kılıç Ali Paşa Camisi’nin inşaatında çalıştırıldığı rivayet edilir. Rasih Nuri İleri tarafından ortaya atılan bu sav, bugüne dek hiçbir akademik yayınla desteklenmedi lakin kimi kısımlarda şimdi geçerliliğini yitirmemiş görünüyor. Meğer Cervantes’in hayat öyküsü bu iddiayı alenen yalanlıyor.
Cervantes (1547-1616) Madrid’in Alcalá de Henares bölgesinde dünyaya geldi. Çocukluğundan itibaren edebiyat ve tiyatroya özel bir ilgi duydu. 23 yaşındayken de klasik sanatları öğrenmek üzere İtalya’ya taşındı. Fakat 1571 yılında İspanyol donanmasına katılmaya karar verdi, İnebahtı Deniz Muharebesi’nde Haçlı donanmalarının safında (Kutsal İttifak) Osmanlı’ya karşı savaştı. Muharebe sırasında kolundan yaralandı. İtalya’da tedavi gördükten sonra 1575’te kardeşiyle birlikte İspanya’ya dönerken Arnavut Mehmet kumandasındaki bir küme Cezayirli korsan tarafından esir alındı, birkaç kaçma teşebbüsünde bulunduysa da başarılı olamadı ve beş yılını Cezayir’de geçirmek zorunda kaldı. Dördüncü kaçış denemesinden sonra Cervantes’in öbür esirlerle birlikte İstanbul’a götürülmesine karar verildi. Lakin o sırada Cezayir’de bulunan Teslis tarikatına bağlı Fray Juan Gil ve Antón de la Bella isimli keşişler, Cervantes için belirlenen fidyeyi ödeyerek müellifi kurtardılar. Don Kişot’un öyküsü de bu esaretin akabinde kaleme alındı.
Cervantes Cezayir’de olduğu sırada, 1571-1587 ortasında “kaptan-ı derya” olarak vazife yapmış Kılıç (Uluç) Ali Paşa ile yollarının kesişmiş olduğu akla gelebilir. Lakin İspanyol ve Avrupalı akademisyenlerin Cervantes üzerine yaptıkları çalışmalarda bu türlü bir detaya rastlanmıyor. Cervantes “güçlüklere sabırla nasıl göğüs gerileceğini öğrendiği” Cezayir’de beş yıldan fazla esaret altında kaldığını şahsen doğruluyor, dahası bu deneyime şahit olan diğer tutsaklar da bulunuyor. Kaldı ki, keşişler tarafından kurtarılması da Kılıç Ali Paşa Camisi’nin tamamlandığı vakte denk geliyor. Cervantes’in İstanbul’a geldiğine ait rivayetin kökeni ise Don Kişot’un 39. kısmında hayat kıssasını anlatan esirin cümlelerinde görülüyor:
“Olay şöyle cereyan etti: Cesaretli ve talihli bir korsan olan, Cezayir beylerbeyi Uluç Ali Paşa, Malta amiral gemisine saldırıp yenmiş, yalnızca üç şövalyeyi sağ bırakmıştı; onlar da ağır yaralıydılar. Benim de bölüğümle birlikte içinde bulunduğum, Giovanni Andrea’nın amiral gemisi imdada yetişti; bu türlü bir durumda yapmam gereken şeyi yapıp düşman kadırgasına atladım; gemi o sırada, kendisine saldıran bizim gemiden uzaklaşarak askerlerimin beni izlemesini engelledi; böylelikle, düşmanlarımın ortasında kendimi tek başıma buldum ve sayıları çok fazla olduğu için karşı koyamadım; sonunda, çeşitli yerlerimden yaralayıp teslim aldılar beni. Herhalde sizlerin de duymuş olacağınız üzere, Uluç Ali Paşa bütün filosuyla kurtulunca, ben de ona esir düştüm ve onca memnun insan ortasında bir ben kederli, onca hür insan ortasında bir ben tutsak kaldım; zira o gün, Osmanlı donanmasında kürek çeken ve hasretini çektikleri hürriyete kavuşan on beş bin Hıristiyan vardı. Beni Konstantinopolis’e götürdüler; orada Osmanlı Padişahı Selim, savaşta üzerine düşeni yapmış olduğundan, sahibimi kaptanıderyalığa getirdi; Uluç Ali Paşa, cüretinin delili olarak Malta Şövalyeleri tarikatının sancağını ele geçirmişti.” (Miguel de Cervantes Saavedra. La Mancha’lı Yaratıcı Asilzade Don Quijote. Çev: Roza Hakmen. YKY, 2004: 340-41.)
Cervantes, evvel İstanbul’da sonra Cezayir’de esir hayatı yaşayan bu İspanyol askerin kurmaca detaylarla dolu ve kronolojik bakımdan karmaşık kıssasında “Saavedra” ismindeki İspanyol bir askere değinerek kendi hayat öyküsüne de gönderme yapıyor. Aşikâr ki kurmaca bir kere daha hakikatin önüne geçiyor, malum rivayet de böylelikle uzun yıllar boyunca lisandan lisana dolaşıyor.
Peki, Don Kişot’taki İstanbul referanslarını nasıl açıklayacağız? Cervantes de çağının başka müellifleri üzere İstanbul kıssalarını denizcilerden yahut tüccarlardan dinledi. Esareti sırasında Osmanlı toprağı olan Cezayir’de ise muhtemelen ziyadesiyle dinleyecek vakti vardı. Kısacası Don Kişot ile yaşadığı çağın neredeyse bütün edebi tiplerinin fevkalâde bir parodisini yaratan Cervantes İstanbul’a ayak basmış olsaydı, kuşkusuz İstanbul da dünya edebiyatının tahminen en büyük romanında hakkıyla bundan nasibini alırdı.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
