Emin Alper‘in ikinci sineması Abluka‘nın, aslında birinci sineması Tepenin Ardı (2012) ile emsal bir sorunu olduğunu söyleyebiliriz. Bu kere İstanbul’da, abluka altında bir mahallenin cinnet hallerini izliyoruz. Sinema, yirmi yıldır mahpusta olduğunu öğrendiğimiz Kadir’in, iki yılı kalmışken muhbirlik yapma kuralıyla tahliye edilmesiyle açılıyor. Kardeşi Ahmet’in de yaşadığı mahalleye yerleşen Kadir, bir yandan çöp toplayıcısı üzere görünerek devlete çalışırken bir yandan da büyürken yanında olamadığı kardeşiyle ortasını düzeltmeye çalışıyor. Ahmet ise belediyenin köpek itlaf takımında. İki kardeşin de otoriteyle olan münasebeti, “pis işi yapan olmak” üzerine şurası. Biri çöplerle uğraşıp içinde örgütün bomba yapmakta kullanabileceği gereçleri ararken, oburu direkt tüfeği kullanan oluyor.
Emin Alper’in de röportajlarında söylediği üzere, sinemadaki örgüt Tepenin Ardı‘ndaki yörüklere emsal bir görünmez düşman. Bir anlatım biçimi haline gelmesi için üzerine baş yorulmuş inanılmaz ses tasarımı aracılığıyla Kadir için Meral, Ahmet için ise dışarıdaki herkes emsal bir düşman niteliği kazanıyor. Sesler karakterleri cinnete sürüklerken, seyircinin de gerçeklik algısıyla oynuyor. Eşiyle birlikte Kadir’e kalacak bir yer veren Meral, örgütle olan kontakları ortaya çıktıkça yavaş yavaş femme fataleleşiyor. Hem büyük bir dilek objesi olan hem de tasvip edilmeyen bayan, Kadir’in başında sevişme sesleriyle somutlaşıyor. Meral’le bir münasebet yaşadığından şüphelendiği Ahmet’e ihtarını yapmayı ihmal etmiyor: “Kimsenin namusuna halel getirme, olur mu oğlum?” İstekten, tahminen de kıskançlıktan doğan tipik Anadolu muhafazakârı refleksi. Karısı tarafından terk edilmiş Ahmet ise halihazırda dış dünyadan ablukayla soyutlanmışken, öldürmesi gereken köpeklerden birini meskeninde beslemeye başlayınca mahallenin geri kalanından da paranoyalarıyla uzaklaşıyor. Kapı zilinin sesi, dışarıdaki bomba ve silah sesleriyle aynılaşıyor. O kendisini meskenine kapattıkça kapısının zilini çalan ve içeride ışığı yanıyor olmasına karşın kapıyı açmadığını gören Kadir’in de paranoyası büyüyor. Bilhassa birebir olayı ikisinin bakış açısından farklı ayrı izlediğimiz sahnelerde iki kardeşin paranoyasının birbirini nasıl bilmeden beslediğini görüyoruz.
Kadir rolünde Mehmet Özgür, Ahmet rolünde Berkay Ateş çok başarılı. Bu eril dünyanın içinde Meral karakterinin bu kadar değerli bir tesir bırakıyor olmasında da Tülin Özen‘in güçlü mevcudiyeti büyük hisse sahibi. Emin Alper’in ise günümüz Türkiye Sineması’nda Nuri Bilge Ceylan’ın karşısına çıkacak en dişli rakip olduğu yorumları yerinde görünüyor.
Görünmez düşmanlardan bir başkası, üçüncü kardeş Veli. Kadir’in emniyette çalışan Hamza’ya söylediğine nazaran Kadir mahpusa girdikten sonra küçük yaşta Ahmet’i terk etmiş, nerede olduğu bilinmiyor. Soruşturan Hamza’nın verdiği karşılıklar, Kadir’in başındaki Veli imgesini şekillendirmeye başlıyor. Örgütün bir parçası, belki de lideri olduğu ima edildikçe Veli mitleşiyor, adeta bir çizgi roman karakterine benziyor.
Kardeşlerin anne-babalarına dair bir bilgi verilmiyor. İki kardeşin cinneti genelde “kadınsızlık” üzerinden yorumlanıyor olsa da otoriteyle olan bağlantılarını açıklamaya yardımcı olmak için “babasızlık” da ileri sürülebilir. Nurdan Gürbilek, babanın eksikliğini kapatmak için erken büyüyerek daima çocuk kalan “alaturka Oedipus”un Yeşilçam’da daima bir “yanlışlıklar komedisi” üzerinden temsil edildiğini söylüyor. “Size baba diyebilir miyim amca?’nın uzun yıllar Yeşilçam melodramının vazgeçilmez kalıbı olmasını, bu toplumun cumhurbaşkanını yıllar boyunca yarı latife lakin epey önemli bir ses tonuyla ‘Baba’ diye çağırmasını, karşısına adilce bir emniyet müdürü, biraz içli bir müzikçi, biraz muktedir bir tip çıksa onu da ‘Baba’ diye bağrına basmasını (…) nasıl açıklayacağız?”[i] ‘Baba’ların iki kardeşle olan bağlantısı ise hor görme üzerine konseyi. Emniyettekiler Kadir’in raporlarındaki “kraldan çok kralcı” hal ile dalga geçerken bir köpek tarafından ısırılan Ahmet, belediye başkanı tarafından başka biriyle karıştırılarak köpek eti sattığı için azarlanıyor: “Devletin karşısında, ‘onlar’ın gözünde Kadir ve Ahmet defterdeki birer satır, bir istatistiktir sırf. Muhtaçlık duydukları baba, onları yaralar, döver, mahallelerini ablukaya alır, hayatlarını kıskıvrak kuşatır.“[ii] Emin Alper’in röportajlarından öğrendiğimiz kadarıyla Kadir, anne-babasını öldürdüğü için mahpus yatıyor. Sinemanın son halinin bu bilgiyi içermiyor olması, tahminen karanlık dünyasında Gürbilek’in söz ettiği gülünçlüğe hisse bırakmamasıyla da açıklanabilir.
Dış dünyaya, ablukaya, mahalle içindeki çatışmalara dair bilgiyi televizyon aracılığıyla öğreniyoruz. Halihazırda bildiklerimizin nasıl aktarıldığını gördüğümüzde, gerçeklik algısını bu derece dağıtan sinemada tahminen de en gerçek olanın, medyanın hakikaten uzaklığı olduğunu fark ediyoruz. Televizyonda köpeklerle oynayan, onların başını okşayan bir belediye başkanı gösterilirken sokak köpeklerinin barınaklara alındığından bahsediliyor. “Terörist meyyit ele geçirildi” başlığıyla verilen haberler, bize hiç yabancı gelmiyor. Vakitsiz ve mekânsız bir atmosfer yaratıldığını görüyoruz lakin gerçekler buna bir yere kadar müsaade veriyor. Emin Alper, tahlil sürecinin devam ettiği periyotta, üniversite yıllarından bildiği mahallelerden esinlenerek yazdığı senaryoda karakterleri İç Anadolu şivesiyle konuşturarak bizi başımızda oluşması olası doğu imgesinden uzaklaştırmak istese de sinemanın atmosferi, 1 Kasım öncesi Cizre’de, on gündür Silvan’da olanlarla örtüşüyor. Paranoyalarımız, içinde bulunduğumuz cinnet halini fark etmemizi engelliyor, art plandaki kulakları sağır edecek bomba ve silah sesleri tekdüzeleşmiş, duyma eşiğimizi aşmış. Medya gözümüzün önündekini bizden saklıyor. Bize “Ya övün, ya da itaat et” deniyor.[Tweet “Cinnet televizyondan yayınlanmayacak. Tedbirinizi alın.”]
Geçtiğimiz ay Kristal Elma 2015’te Emin Alper’i, Öteki Sinema oturumunda izledim. Proje yöneticisi İmre Tezel ile birlikte bir şenlik kültürü oluşmasının kıymetinden, bunun için Diğer Sinema’nın kıymetli bir adım attığından, seyircinin de bunu değerlendirip sinemalara daha fazla ilgi göstermesi gerektiğinden bahsettiler. Olağan ülkede bir şenlik kültürü oluşmasının önündeki en büyük mahzur bu olmayabilir. Geçtiğimiz yılki Antalya Sinema Şenliği ve bu yılki İstanbul Sinema Şenliği, Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek (Reyan Tuvi, 2014) ve Bakur (Çayan Demirel & Ertuğrul Mavioğlu, 2015) belgeselleri üzerinden sansür tartışmalarıyla geçti. Filmekimi devam ederken Ankara katliamı oldu. Bu yıl şenlikler ertelendi, Antalya Sinema Şenliği belgesel yarışını büsbütün kaldırdı. Artık de üst-baş tartışılıyor.[iii]
Sokak ablukada. Sanat ablukada (Abluka burada başlıyordu çünkü). Aslen ABD’de 1960’ların “Black Power” hareketinden çıkan, bizim hayatımıza ise Gezi’nin duvarlarından giren bir kelamı uyarlamak gerekirse: Cinnet televizyondan yayınlanmayacak. Tedbirinizi alın.
[i] Berbat Çocuk Türk (Metis, s. 61), Nurdan Gürbilek
[ii] Zil Çaldığında: Abluka‘nın Anlattıkları, Belce Ünüvar
[iii] Kolay bir Google araması 2000 yılında teğe bir tıpkı tartışmanın döndüğünü gösteriyor.
