Paris’te Son Tango sinemasında Maria Schneider’ın Marlon Brando tarafından tecavüze uğrayışını gösteren, ismi çıkmış “tereyağını getir” sahnesinde tecavüz gerçek olmasa bile Schneider’ın yüzündeki panik ve dehşet büsbütün sahiciydi. Schneider’ın sinematografik çırpınışları rol icabı değildi. Vaktiyle “Gözlerimden nitekim yaşlar dökülüyordu,” demişti. Hem gerçek hayatta hem de beyaz perdede küçük düşürüldüğünü biliyordu. 1972 tarihli sinemanın çekimleri sırasında neler yaşandığını yıllar boyunca anlatmıştı. Marlon Brando ve filmin yönetmeni Bernardo Bertolucci, Maria Schneider’a sahneyi bu türlü çekmek üzere ortalarında gizlice anlaşmışlardı. Bu sahne senaryoda yoktu.
Bertolucci, 2013’te verdiği bir görüntü röportajda, Schneider’a tereyağından bahsetmediği için kendisini hatalı hissettiğini söylemişti. Ancak bu sahneyi çekme kararından dolayı pişman olmadığını söyleyerek, istismara aldırış etmedi. Geçtiğimiz ay İspanyol bir kuruluş cinsel şiddete dikkat çekmek hedefiyle Bertolucci’nin bu röportajını web sitesine yükledi. Sonuç prestijiyle görüntü ansızın büyük bir öfkeye neden oldu, toplumsal medyada Jessica Chastain, Anna Kendrick ve Chris Evans üzere ünlü Hollywood simaları da dahil olmak üzere birçok kişi oyunculardan birinin isteği olmadan çekilen bu tecavüz sahnesini kınadı.
Schneider 2011’de kanserden öldü ve sinemanın çekimlerinden yıllar sonra verdiği bir röportajda “Menajerimi aramalı yahut avukatımı sete çağırmalıydım, zira kimseyi senaryoda olmayan bir şeyi yapmaya zorlayamazsınız. Lakin o vakitler bunu bilmiyordum,” demişti. O vakitler sırf 19 yaşındaydı. 48 yaşındaki Marlon Brando’nun ise bunun son derece ahlâkdışı olduğunu bilmesi gerekirdi. Bertolucci’nin de bilmesi gerekirdi, ancak kendileri üzere erkeklerin “sanat” ismine bayanları düpedüz yaralayabilecekleri ve yıldırabilecekleri bir dünyada yaşıyorlardı. Bertolucci, röportajında hiç pişman olmadığını alenen söylemişti.
Paris’te Son Tango bir erkeğin travmasına ait bir sinemaydı, lakin sinemada travmatize edilen Schneider oldu. Çekimlerden sonraki yıllarda manevi bir çöküş yaşadı, intihara kalkıştı ve uyuşturucu bağımlısı oldu. Bir daha çıplak bir sahnede rol almayı büsbütün reddetti, o sinemanın kendisini ele alma ve tanımlama biçimini kabullenemedi. 40’lı yaşlarında da sinema sanayisinde bayanlara daha güzel roller verilmesi için kampanyalar yürüttü.
Bertolucci’ye hâlâ büyük hürmet ve hayranlık gösteriliyor. Röportajlarında “Bana kalırsa büsbütün özgür olmak gerekiyor,” diyor. “Maria’nın aşağılanmayı ve hiddeti canlandırmasını istemedim. O öfkeyi ve aşağılanmayı tersine yaşamasını istedim. Sonra hayatı boyunca benden nefret etti.”
Rıza, bu hikâyedeki anahtar söz. Schneider, kimilerinin söylediği üzere tecavüze uğramadı. Lakin sinema setinde başına gelenleri önleyemeyecek kadar korkmuştu ve çaresizdi. Açıklamaları baş karışıklığını yansıtıyor. Kendini “biraz tecavüze uğramış” hissetmişti. Kimse onu teselli etmedi yahut ondan özür dilemedi.
Paris’te Son Tango, devrimci bir sinema olarak anıldı. The New Yorker mecmuasının ünlü sinema eleştirmeni Pauline Kael sinemanın “bir sanat cinsinin çehresini değiştirdiğini” söyledi, sineması “o güne kadar yapılmış en güçlü erotik film” olarak tanımladı. Sinema, Bertolucci’nin bir cinsel fantezisine dayanıyordu, Brando’nun canlandırdığı karakter de karısının intiharından doğan travmayı kendisinden çok daha genç bir bayana duygusal ve fizikî tahakküm kurarak dışavuruyordu. Sinemada, bayanlar erkeğin zihinsel arınmasının (katharsis) dayanaklarıydı. Birçok eleştirmen sinemanın özgürleştirici olduğunu da söyledi. Pekala, kimin için özgürleştirici?
Harikulade Bacon göndermeleri, fondaki Paris görünümleri ve Gato Barbieri’nin müzikleriyle bu sinema 1970’lerin avangard akımının doruğu oldu. Neredeyse ilham vericiydi. O vakitler Maria Schneider bir bohem rol model olarak gösterildi: Çiçekleri, şapkaları ve kürkleriyle çok hoştu. Üstelik biseksüeldi. Özgürlüğü temsil ediyordu. Buna karşın 1970’lerde yaşamış birçok bayan üzere, aslında daha çok erkek hazzına hizmet eden bir cinsel ihtilalin kurbanıydı. Genç bayanlardan özgür seksi arzulamaları bekleniyordu: Paris’te Son Tango sinemasında anonim ve tehlikeli olan seks, Erika Jong’un bir bayanın bakış açısından ve daha nezaketle yine yazdığı Uçuş Korkusu (Fear of Flying) romanında “fermuarsız düzüşme” olarak anılacaktı.
Cinsel ihtilalin aslı, artık bildiğimiz üzere, çoğunlukla bayanları sersemlemiş, neler olup bittiğini yahut cürmün kimde olduğunu anlayamaz halde bırakan iktidarın berbata kullanımıydı. Baş karışıklığı ve aşağılanma, cinsel özgürleşme için ödenmesi gereken bedellerdi. Alfred Hitchcock’tan Stanley Kubrick’e büyük direktörlerin genç bayanlara yönelik istismarlarının belgelendiği bağlamda, Schneider’ı harap eden sıkıntı durumun neden öylece göz arkası edildiğini anlıyoruz.
Schneider yaşadıklarını anlattığında hiçbir şey olmadı. Brando ve Bertolucci ise hâlâ dokunulmaz sanatkarlar olarak görülüyorlar.
Ama yaşananlar unutulamaz. Bertolucci bu olayı “gülünç bir yanlış anlama” diye anıyor. Ancak 19 yaşındaki bir bayanın gerçek acısını sinemaya almaya talip olan kendisiydi. İsmine sanat dendi, hâlâ da o denli anılıyor. Bertolucci’nin yaptığı yanına kâr kaldı. Hakikaten mide bulandırıcı. Onun dünyasında erkekler rol yapar, bayanlar ise sadece hissedebilir. Bertolucci “bir oyuncu olarak değil, bir kız olarak yansısını görmek istedim,” diyor.
Rıza, 1970’lerde bildiğim bir söz yahut kavram değildi. Lakin görür görmez bunun bir ihlal olduğunu anlamıştım. Bu ihlal planlanmış, sonra da kutsanmıştı. Bunu konuşmaya geç kalmış olabiliriz, hiç değilse artık konuşabiliyoruz. Keşke bunu Schneider hayattayken yapabilseydik, keşke hıçkırıklarının gerisinden sesini de duyabildiğimizi ona söyleyebilseydik.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Suzanne Moore’un The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
