Sofia Coppola‘nın yazıp yönettiği 2003 imali Lost In Translation (Bir Konuşabilse…), yalnızlık üzerine bir sinema. Senaryosundaki sıkıntıları, çekim üslubuna biçimci ve gerçekçi üslubu birlikte kullanarak yansıtıyor. Yalnızlıktan bahseden ve karakterin ruh hâlini anlamamız gereken sahnelerde daha uzun planlar tercih ederken, karmaşanın hâkim olduğu sahnelerde daha sık kesmeler kullanıyor.
Filmin birinci sahnesinde, daha sonradan Scarlett Johansson‘ın canlandırdığı Charlotte olduğunu anlayacağımız bayanın yatakta pembe bir iç çamaşırıyla yattığını görüyoruz. John Kacere’nın “Jutta” isimli fotoğrafından esinlendiği bu karede, Coppola diğer bir yerde rahatlıkla erotik de olabilecek bir imgeyi bu bağlamından uzaklaştırıp tekdüzeleştiriyor. Jeneriğin akmasıyla uzayan plan, gerideki yumuşak ve dinginlik verici müziğin de takviyesiyle sinemanın geneline yayılacak olan yalnızlık hâline bir başlangıç yapıyor. Bu bayan hakkında şimdi hiçbir şey bilmiyoruz, fakat o sırada yalnız olduğunu varsayıyoruz. Yaşadığı kimlik sıkıntılarını öğrendiğimizde bu sahne daha da mana kazanıyor. Örneğin pembe elbette bir tesadüf değil. Charlotte kendini ve ne yapmak istediğini arayan biri, bulmaya çalıştığı şeyler ortasında bir bayanın bedeninde yaşamanın yolları da var. Sahnede hiç kıpırdamaması da hem sıkışmışlığını anlatmak hem de seyirciyi cinsel çağrışımlara sürüklememek için değerli. Bir bayanın çocuksu ve naif haline dair fikir vermek için riskli bir yol, ancak işliyor.
Lost In Translation, çeviri yaparken kimi sözcüklerin öteki lisanda bir karşılığı olmadığı için orjinal manasını kaybetmesi, “çeviride kaybolması” durumunu anlatmak için kullanılan bir tabir. Sinemanın Tokyo’da geçiyor olması buna hizmet ediyor, lakin başlığın işaret ettiği iletişimsizlik hâli yalnızca Japonca’dan kaynaklanmıyor. Tekrar de sinemanın güldürüsünün büyük ölçüde Bill Murray‘nin canlandırdığı, bir reklam çekimi için gittiği Tokyo’da Japonlarla anlaşmakta zorlanan ünlü ABD’li aktör Bob karakterinden çıktığını belirtmek lazım. Reklam çekimi sahnesindeki direktörün, ortada reklamdaki “It’s Santori time” (Şimdi Santori zamanı) repliğini söyleyerek verdiği uzun uzun Japonca direktiflerin, tercüman tarafından “sağa dönün” yahut “daha tutkulu” üzere iki-üç sözcükle çevrildiği sahnede Bob’ın kendisi dahi bu “çeviride kaybolma” hâlini sorguluyor. İngilizce bilen beşerler da ağır bir aksanla konuştukları için ne dedikleri anlamak Bob için birden fazla vakit sıkıntı oluyor, odasına gelen bayan ondan jartiyerlerini yırtmasını istediğinde yahut tanıtım fotoğrafları çektirirken fotoğrafçı “Roger Moore” yerine “Loger Moore” dediğinde söylenenleri çaresizce deşifre etmeye çalıştığını görüyoruz. Lakin alışılmış ki başlığın tek manası Japonca-İngilizce farkı yahut Japon-Amerikan kültürleri farkı değil. Bob ve Charlotte günlük hayatlarında da, tıpkı lisanı konuştukları beşerlerle da misal bir iletişimsizlik yaşıyorlar. Örneğin Charlotte’ın, barda kocasının oyuncu arkadaşı Kelly ve arkadaşı ile otururken onlar yeme bozukluklarından yahut Hip-hop müzikten bahsetmeye başladıklarında hissettikleri, Latin alfabesiyle yazılmamış olan Tokyo metro haritasını okumaya çalışırken hissettiklerinden farklı değil. Kocası John’la da onun işi dışında bir şeye dair konuştuklarını hiç duymuyoruz. Bob da bu açıdan Charlotte’a benziyor. Eşiyle evvelden çok eğlendiğini söylüyor, lakin artık tek konuştukları ne tıp bir dolap seçecekleri ya da duvar kâğıdının ne renk olması gerektiği. Birinci tanıştıkları sahnede de güya birbirlerini uzun bir müddettir tanıyorlarmış üzere konuşmaya başlıyorlar. Bob, Charlotte’ın “Burada ne yapıyorsun?” sorusuna “Karımdan uzaklaşıyorum, çocuğumun doğumgününü unutuyorum” diye yanıt verince “nasıl olsa bir daha görmeyeceğim” inancıyla başlayan konuşma, ikisinin de birbirinde rahatça konuşabildiği ve yanında rahatça susabildiği birini bulmasıyla bitiyor. Üstelik birbirlerine isimlerini bile söylemiyorlar.
Filmin kıymetli yerlerinden biri olan karaoke sahnesinde, Charlotte’ın daha kadınsı ve flörtöz bir istikametiyle tanışıyoruz. Bob’ın odasına gelen hayat bayanı ve birlikte gittikleri striptiz kulübünde direk dansı yapan bayanlar groteske varan bir halde resmedilirken Pretenders’ın “Brass In Pocket” müziğini söyleyen Charlotte, hepsinden -hatta Bob’la birlikte izledikleri La Dolce Vita‘daki “seks ikonu” Anita Ekberg’den bile- daha cazip görünüyor. Coppola burada da pembe rengi kullanıyor, iç çamaşırına çocuksuluk getiren pembe, Charlotte’ın başındaki perukta kadınsılığı ve seksapeli vurguluyor.
Charlotte, kocasından görmediği ilgiyi Bob’dan görmekten mutlu, hiçbir aciliyeti olmamasına karşın ayak parmağını vurduğu için hastaneye gitmeyi kabul etmesi bu yüzden. O sırada parmağının uygunlaşması bile o kadar değerli değil, kıymetli olan kendisi için o zahmete giriliyor, ivedilik hissiyle hareket ediliyor olması. ABD’deki arkadaşını aradığında ona “kiminle evlendiğimi bilmiyorum” diye yakınıyor. Burada bir mecaz kelam konusu değil, son derece dürüst ve kendinin farkında olan bir yakarış var, zira John’u sahiden tanımıyor. Kelly’den huzursuz olduğu muhakkak olsa da örneğin John’un kendisini onunla aldatacağına dair bir telaşı yok, fakat John’la vakit geçirmek istiyor, ondan saçma mazeretlerle yanından gitmemesini bekliyor. Bob için ise bu durumun özelliği, onun yardımına muhtaç birinin olması hissinden geliyor. Karısının o olmadan da çocuklarla ilgilenebileceğinin yahut meskeni çekip çevirmek için ona hiç gereksinim duymadığının farkında, çocukları da kendi tabiriyle onu “özlüyorlar, lakin iyiler”. Charlotte’ın ayak parmağını vurması sonucu hastaneye gitmek istemeleri, bağlarının temel dinamiklerinden biri olan yönlendirilme ve yönlendirme muhtaçlığını ortaya koyuyor.
Otel odasının yatağında yan yana yatıp sohbet ettikleri “imkânsız bakış açısı” (impossible point of view) ile çekilen sahnede Charlotte: “daha kolaylaşıyor mu?” diye soruyor. Bob ona, bütün sorunları anında çözecek bir bilgelikle değil, herkesin misal safhalardan geçtiğini ve bir tahlil yolu bulabildiğini açıklayan bir lisanla tavsiyeler veriyor. Bir müddet hayattan, eşlerinden, çocuk sahibi olmaktan bahsettikten sonra Bob, elini Charlotte’ın ayağının üzerine koyuyor ve ayağına yalnızca dokunarak, tutmadan yahut okşamadan, ona “umutsuz değilsin” diyor. Sinemanın doruk noktası olan bu yerden sonra Charlotte’ın, hayatına bir mana katma ve kim olduğunu bulma yolunda değiştiğini görüyoruz. Sinemanın başında gidip hiçbir şey hissetmemesine üzüldüğü tapınağa geri dönüyor ve orada bir müddet daha vakit geçirerek tahminen geçen sefer anlamadığı bir şeyi anlıyor, tahminen de her şeyi çabucak anlaması gerekmediğini, birtakım şeyleri anca vakitle anlayıp hissedebileceğini fark ediyor. Bob’ın Charlotte’ın ayağına dokunması bir yanıyla da ikisinin bağını özetleyen bir hareket, her ne kadar birbirleriyle öbür beşerlerle paylaşamadıkları pek çok şeyi paylaşabiliyor olsalar da ortalarında her vakit bir ara var. Bu evli olmalarından yahut bir daha görüşmeyecek olmalarından kaynaklanıyor olabilir, lakin birbirleriyle olan bağlarıyla ilgili bir şey konuşmalarına pürüz oluyor. Birlikteyken “çeviride kaybolmuş” olmasalar da birtakım kurallar çerçevesinde davranmaları gerektiğinin bilincindeler. Örneğin barda müzik söyleyen bayanla birlikte olduğu gecenin akabinde pişmanlık yaşayan Bob’ın karısını aldattığı için mi, yoksa Charlotte’ı aldattığı için mi üzüldüğünü bilmiyoruz. Charlotte’a karşı kendini hatalı hissettiği kesin, bunu öğrenen Charlotte’ın üzüldüğü de kesin. Lakin ikisi de bunu dillendiremiyor. Bütün bunların bir sonucu olarak Vesikalı Yarim‘deki “Sevgi de yetmiyormuş, çok evvelden rastlaşacaktık” cümlesi Lost In Translation‘da karşılığını, Bob’ın Charlotte’ın ayağının üzerine elini koymasıyla buluyor.
Bob’ın, vedalaşırken Charlotte’ın kulağına ne fısıldadığı sinemada yanıtlanmayan bir soru. Aslında Bill Murray’nin hakikaten doğaçlama bir şey söylediğini ve birinci başta sesi sonradan eklemeyi düşünen Coppola’nın sonradan “ikisi ortasında kalsın” niyetiyle olduğu üzere bıraktığını biliyoruz. Bu, seyircide birinci anda rahatsızlık yaratan ve dönüp dönüp tekrar izleyerek ne söylendiğini manaya isteğine kapılmaya neden olan, fakat Bob ve Charlotte’ın ortasındaki ilgiye çok uyan bir durum. Rastgele bir şey dense münasebetlerinin kendine haslığı ve özgünlüğü kaybolabilirdi, sonuçta nereye gideceğini ve ne yapacağını sahiden de bilmediğimiz karakterler için hiçbir sözcük o bilinmezlik kadar tesirli olmayacaktı. Devamında ise Bob, ortalarındaki bağın niteliğini birinci kere bu kadar alenen kabullenerek Charlotte’ı öpüyor. Daha fazla bir beklenti içermeyen bu öpücüğün akabinde ikisinin de farklı yollara, daha memnun ve tatmin olmuş görünerek yürümeleriyle birlikte ne söylendiğinin ehemmiyeti düzgünce azalıyor.
Filmde klasik Hollywood anlatısı kadar süratli olmasa da sık kesmelere rastladığımız sahneler var. Örneğin Bob’ın gittiği reklam çekimlerinde, Tokyo sokaklarını gördüğümüzde ya da karaoke sahnesi üzere bir karmaşanın ve yoğunluğunun olduğu anlarda bu türlü bir anlatım usulü olduğunu söyleyebiliriz. Reklam çekimlerinin bu niteliği, o dünyanın kendi yapısından da geliyor. Fotoğraf çekimlerinde Bob’ın yaptığı taklitler sırasında da misal bir tempo kelam konusu, lakin sinema o sahnelerde kendini reklam dünyasının suratına fazla da kaptırmamak konusunda önemli manada temkinli davranıyor, kendi dingin ruhunu tekrar de yansıtıyor. Tokyo’nun da binalardan akan Japonca yazıları, parlak ışıkları, renkleri, trafiği ve kalabalığıyla bu bahsedilen karmaşayı aktarmak için çok düzgün bir seçim olduğunu söylemek lazım. Bob’ın çekmiş olduğu reklamı kamyonun üzerinde gördükleri ve birinci tanıştıkları anı bar olarak hatırlayan Charlotte’a ondan evvel asansörde karşılaştıklarını hatırlattığı sahneler özdüşünümsel (self-reflexive) sahneler olarak dikkat çekiyor. Rastgele bir geriye dönüş (flashback) yahut ileriye atlama (flashforward) kullanılmayan düz çizgisel ilerleyen bir anlatım görüyoruz.
Karakterlerin his durumları hakkında daha fazla fikir sahibi olmamızın istendiği anlar, ekseriyetle uzun planlarla anlatılıyor. Kalabalık bir yerdeki yalnızlık vurgulanacaksa Coppola tercihini tekrar uzun planlardan yana kullanıyor. Charlotte’ın kaldığı oda Tokyo’yu doruktan görüyor, oradan kentin o karışıklığını fark etmek mümkün değil. Lakin o keşmekeşten uzak ve dingin halinin içinde yalnızlaştıran ve yabancılaştıran bir yapısı da var. Charlotte, Bob’la tanışana kadar odasından pek çıkmıyor ve onun ruh halini bu sahneler aracılığıyla anlıyoruz. Bob ise işi gereği dışarı çıkmak zorunda, lakin daima gördüğü ilgiden mutlu değil zira kimseyle muahedeyi başaramıyor. Çıkmayı kabul ettiği TV programı uzun bir planla verilmiş, sunucunun heyecanla yaptığı hareketler karşısında Bob o kadar yabancılaşmış durumda ki canlı yayında dahi yapayalnız. Bu yalnızlık halinin uzun planla çok makul kullandığı ve diyaloglarla da bağlanan iki sahne daha var. Bunlardan birincisi Bob’ın jakuzide karısıyla telefonla konuşmaya çalıştığı sahne. Evvel uzun bir planda havadan sudan ve günlük işlerden konuşmaya başladıklarını görüyoruz. Daha sonra Bob, karısına artık hayatını değiştirmek istediğini, örneğin daha sağlıklı yemekler yemek istediğini söylediğinde kameranın açısı değişiyor. Karısı “yapmam gereken işler var, kapatmam lazım” diye onun söylediğini kestirip attığı vakit ise Bob’ı tekrar birinci açıdan izlemeye başlıyoruz. Böylece Coppola, Bob’ın, yalnızlığından ve iletişimsizlik halinden kurtulmak için yaptığı bu başarısız denemeyi, çekim biçimiyle da destekliyor. Değinilmesi gereken ikinci sahne ise Bob’ın Charlotte’ın ayağına dokunmasıyla biten sahne. Burada da ikisini doruktan gördüğümüz uzunca bir planın akabinde Bob, çocuk sahibi olmanın aslında birinci anda ne kadar korkutucu bir tecrübe olduğunu anlatırken kamera açısının değişmeye başladığını ve daha sık kesme olduğunu görüyoruz. Charlotte’ın buna verdiği karşılık, Coppola’nın yaklaşımının legalleştirilmesi üzere: “bunu kimse asla söylemez”. Bir müddet sonra tekrar zirve açıya dönülüyor olması da Bob’ın el hareketiyle açıklanıyor, yalnızlıktan kurtulmayı, bağlantı kurmayı çok istemelerine karşın ortalarındaki aralıktan ötürü ikisi de yalnız.
Not: Bu yazının başlığı Nilgün Abisel’in Çok Tuhaf Çok Tanıdık (Metis) isimli kitabından ödünç alındı.
