Dayanışmanın önkoşulu empatidir

Fabrikada otomasyonun ne olduğunu herkes bilir: Bir el çalışanının yerini bir makine alır fakat zihinsel aktifliğin yerini bir makinenin aldığı otomasyon daha değerlidir zira bu birebir vakitte insanın his yapısında bir dönüşüme işaret eder. Otomasyonun günümüzdeki yeni evresi budur. Bu türlü bir dönüşümün, bilhassa de zihinsel aktifliğin otomasyonunu, irtibatın dijitalleşmesini vs. ilgilendirdiği için, insanların zihinsel aktifliği üzerinde hiçbir tesir yaratmaması kelam konusu olamaz. Bağlantı, bir ekran aracılığıyla enformasyon alışverişine dönüştükçe insanların vücutları de aralıklı bir alaka içinde olmaya alışıyor. Bu da dijitalleşme süreçleri sonucunda duygusal ve bedensel algının değişmesini, şu yahut bu biçimde değişime uğramasını beraberinde getiriyor.

Seul’e gittiğimde insanların her yerde, mağazada, kafede, meskende, sokakta vs. akıllı telefonlarıyla ne kadar çok vakit geçirdiklerini görünce çok şaşırmıştım. Mesela beşerler yolda yürürken binalara yahut etraflarına bakmıyorlardı, zira kentte etraflarındaki fizikî yerde istikametlerini bulabilmek için Google Haritalar’ı kullanıyorlardı. Biraz araştırma yapınca, Güney Kore’nin internet teması seviyesi konusunda dünya birincisi olduğunu gördüm ancak Güney Kore tıpkı vakitte bilhassa gençler ortasındaki intihar oranlarında da birinci sırada. Ayrıyeten intiharın Koreliler ortasında tarihî olarak yaygın olmadığını gördüm, bu yeni bir olay. Bundan yirmi-otuz sene evvel intihar oranı bugünkünden dört kat düşüktü. Bunun üzerine, intihar olgusunu temas seviyesiyle birlikte araştırdığımda, temas seviyesinin çok yüksek olduğu İngiltere’nin intihar oranında ikinci sırada yer aldığını gördüm, üçüncü sırada da Japonya bulunuyor.

Akıllı telefon kullanmak birbirimizle bağlantı kurma ve birbirimizi manaya yeteneğimizi önemli biçimde dönüştürüyor. Ayrıyeten, dijital irtibatın psikopatolojik tesirleri de var. Temas [connection] ile birleşme [conjunction] ortasındaki kopukluk ilgimi çekiyor zira insan çeşidi bence ebediyen “birleştirici” [conjunctive] olarak nitelendirdiğim bir ilgi içinde yaşadı: Temasa, erotik yere, vücut lisanına vs. dayanan bir karşılıklı manaya bağıdır bu. Ama apansızın, birleştirmenin yerini ilişkinin aldığı orijinal bir alana, yeni bir mekansal münasebet içine girdik.

Peki, irtibat nedir? İrtibat, bir formata dayanan bir lisan formudur. Formata riayet etmezseniz temas kuramazsınız. Artık mana alışverişi çerçeveye yahut bağlama değil, formata dayanır. Bu bence ideolojiyi ilgilendiren, tahlil edilmesi gereken bir bahis. Ancak şu kadarını söyleyebilirim ki, birleştirme vücutla yapılan bir mana araştırması iken, temas, manaya ulaşma imkanını yaratan bir formatın evvelce var olması manasına gelir. Bu da insan zihninin evrimi üzerinde tesirler yaratacaktır.

Bunu otomatikleştirilmiş lisan ile sesin tersliği olarak tanım edebiliriz. Şiir sestir, bedensel ses. Pekala, ses nedir? Ses, lisanın biricikliğidir, mana ile vücut ortasındaki birleşme noktasıdır. Şiir de keza, imânın, nüansın, çakışmanın, ironinin, söylenmeyen değil diğer türlü söylenenlerin sayısız mümkün biçimi ile mana ortasındaki bağlantıdır. Şiir ve ses, lisanın birleştirici formudur. Başka yanda ise bağlantılandırıcı lisanın hâkim formu olan sentaksi [syntaxis] vardır. Sentaksi, bir sözcelemin kesimleri ortasındaki bağın yapı-öncesi formudur. Bilgisayarlar, sentaktik açıdan kesin oldukları için birbirlerini anlarlar. Bizler birbirimizi anlamayız zira sentaktik açıdan kesin değilizdir: Bir şey söylerken aslında tam karşıtını kastediyor olabiliriz zira birbirimizi vücudumuz sayesinde, gözlerimiz, sesimiz sayesinde anlarız. Farklı ses araçları mana dünyaları yaratır.

Bugün sanal bir aşırı-uyarılma ve fizikî tecrit halinde yaşıyoruz. Yaşanan ruhsal ıstırabın altında bu yatıyor. Toplumsal hassaslığın aşırı-uyarılmasının pornografik bir tesiri var. Gerçekten, pornografi nedir? Bana kalırsa pornografi esasen cinsel isteksizliktir. Sevgi ve cinsellik, yalnızlıkla yırtıcı saldırganlık ortasında gidip geliyor: Duygusal ara ritüelleri, sanallaşma, pornografi. Hassaslık bir tekrar biçimlenme sürecine giriyor: Lisan, dijital makineyle uyumlu olmak için pürüzsüz bir enformasyon alışverişine dönüşmek zorunda kalıyor. Cinsel imgelem, dijital imgenin cilalı yüzeylerini mesken tutuyor. Birinci dijital jenerasyonda duygusal körelme belirtilerine rastlanıyor, lisan ile cinsellik ortasında çok önemli bir kopukluk var. Medyada, reklamlarda, televizyonda, her yerde cinsellikten bahsediliyor, ancak cinsellik artık konuşmuyor, zira lisandan kopmuş durumda.

Duyusal tecrübenin belirli bir sonun ötesinde yeğinleşmesi mümkün değildir. Hasebiyle duyuların uyarılmasındaki suratın artması beraberinde tecrübenin zayıflamasını getirir. Siber-mekan ile siber-zaman ortasındaki bu çatışma –veya uyumsuzluk– günümüz toplumumun en besbelli paradoksudur, ve kapitalist sömürü yüzünden patolojik sonuçlar doğurmaktadır. Bu uçurum, bir cins hassaslık kaybının kaynağıdır.

Duyarlılık ve hissiyat üzerindeki olumsuz tesirlerin empati kurma yeteneği üzerinde de direkt tesiri oluyor, bu da toplumsal dayanışmayı zayıflatıyor. Bilgi çalışanları [cognitive worker] iki nedenle bundan özellikle etkileniyorlar: Bir kez teminatsız şartlarda ve daima rekabet içinde çalışıyorlar, ikincisi infosfer’den gelen çok uyaranların tesirine çok daha fazla açıklar. Bugün garantisiz bilgi emekçilerinin –yeni jenerasyonun büyük kısmının– karşı karşıya olduğu temel sorun, örgütlenme ve dayanışma süreçlerini başlatamamaları. Neden? Zira tek tek çalışanlar ortasındaki bağın en temel özelliği, fizikî yakınlığa sahip olmamaları ve birbirlerini rakip olarak görmeleri. Dayanışma yalnızca politik yahut ahlaki bir bedel değildir, varlığının şartı empatidir.

*Bu yazı, E-skop için Elçin Gen tarafından çevrilmiştir. Irmgard Emmelhainz’ın, Franco “Bifo” Berardi ile Scapegoat dergisi için yaptığı söyleşiden seçilmiş pasajlardan oluşmaktadır. Söyleşinin tamamı için bkz. On Eros, Communication, Desire and Semiocapitalism