Son yıllarda toplumsal medyada politik tını kazanmış bir “Türkçede de’ler farklı yazılır” sıkıntısı var.
“Vurde Vuralım Ölde Ölelim!”
“Tamam ölelim, lakin sen evvel şu de’leri ayır!”
“Askerde Bizim! Poliste Bizim!”
“Sen evvel de’leri ayır!”
“Bizde Kandırıldık, Bizde Aldatıldık.”
“Ayırın şu de’leri artık!”
De’leri ayıramayanlar ortasında iktidar yanlısı belediye liderleri, öğretim üyeleri, köşe müellifleri var. Bu da Türkiye’yi de’leri ayıramayanların yönettiği, güçlerini de’leri ayıramayanlardan aldıkları, temel sıkıntının de bu olduğu fikrine yol açmışa benziyor.
“Sen evvel de’leri ayır!” birinci karşımıza çıktığında yadırgatıcı bir tesir yapmış olabilir. “Askerde Bizim, Vatanda Bizim”in milliyetçi tonuyla Türkçenin olmamışlığı ortasındaki çelişkiye işaret edip cümlenin tansiyonunu düşüren, Türkçeyi milliyetçi-ırkçı reflekslerle değil, daha dikkatle kullanmaya çağıran, cümlenin sahibini dönüp cümleye bir kere daha bakmaya yöneltebilecek mizahi bir yer kaydırma. Ancak bugün ısrarla tekrarlandığında “Önce de’leri ayır!”ın kendisi bir reflekse dönüşmüşe benziyor. Türkçenin lisan sıkıntıları üzerine yazan bir müellifin, Necmiye Alpay’ın tutuklanması, “de”leri bir defa daha gündeme taşıdı: Bu iktidar de’leri ayıramadığı üzere suçsuzu da suçludan ayıramıyor! De”leri ayıramayanlar de’leri ayırabilenleri nasıl mahpusa atar?
Türkçenin “de” sorunu üzerine Necmiye Alpay da yazmıştı. Berbat imlanın zihnimizi okunanları düzeltmekle gereksiz yere oyaladığından, dilsel manası yaraladığından, cümleden aldığımız zevki azalttığından kelam etti. Lisanda kasıtlı ihlallerin gücünü zayıflattığını, şiirsel sapmalar yaratma imkanlarını kısıtladığını söyledi. Yanlış yerde duran bir “de”nin cümlenin manasında ne büyük değişikliklere yol açtığını, ufacık dilsel detayların bazen nasıl büyük bir zihniyeti ele verdiğini anlattı. “De” kullanımlarının “dahi”yle sonlu olmadığından, okullarda “dahi manasındaki ‘de’ başka yazılır” kuralcılığı kadar, dilsel sorunları cahillikle açıklamanın da sorunun bir kesimi olduğundan kelam etti.
Ama Türkiye’de yaşayanları hiçbir vakit de’leri ayıranlarla de’leri ayıramayanlar olarak ikiye ayırmadı Necmiye Alpay. Kendini bir “de” bekçisi, bir “Türkçe yanlışları” düzeltmeni, bir kusur avcısı olarak görmedi. Lisan yanlışlarından değil, ısrarla lisan sıkıntılarından kelam etti. “Dil faşizmi” kavramını sevmediğini söyledi, lakin lisan üzerine yazarken bu ihtimali her an dikkate aldığını söylemeyi de ihmal etmedi. İktidarı de’leri ayıramadığı için değil, insanları ayırdığı için, gücünü ayrımcılıktan, baskıdan, adaletsizlikten, savaştan aldığı için eleştirdi. “Güzel Türkçemiz” kulvarına hiç girmedi. Bilakis, otoriterliğin, yabancı düşmanlığının, ırkçılığın, hıncın bir lisanın ufacık detaylarına yerleştiğinde o lisanı nasıl çirkinleştirdiğinden kelam etti. Roland Barthes’ın cümlesi: “Bir hastalığım var: Lisanı görüyorum.” Necmiye Alpay bu huzursuzluğu hepimize bulaştırmayı denedi: Lisanı görürsek, düşünmeden tekrarladığımız cümleleri sahiden görebilirsek, onlara biraz dışarıdan bakabilirsek, tahminen öbür türlü düşünebilir, diğer türlü konuşabiliriz.
De’ler, evet. Fakat evvel şu iki şeyi birbirinden ayıralım. Necmiye Alpay de’leri ayıranlardan olduğu için değil, “de” hafiyeliğiyle, Türkçe düzeltmenliğiyle, “Güzel Türkçemiz” bekçiliğiyle yetinmediği için mahpusta bugün. Türkiye’de okumuş yazmışlara ayrılan kompartmanda seyahat etmek istemediği, kendisine önerilen Türklük kimliğini kabul etmediği, Türkçenin en çok işitilen, en gurur duyulan, en kanıksanan sözcüğünün “şehit” olmasını istemediği için mahpusta. Türkçenin bir yıkım lisanı değil, bir konuşma lisanı olmasını istediği için.
Ama bazen ufacık bir “de” hayat kurtarır. Bir şair arkadaşım birinci şiirinin nasıl bir utanç sahnesine doğduğunu anlatmıştı. Küçük yaşta ailesiyle birlikte köyden kente taşındıklarında Türkçenin yalnız de’lerini değil, ki’lerini, mi’lerini de ayıramadığını söylemeye gerek yok. Lisede edebiyat öğretmenine âşık oluyor. O vakte kadar kimseden duymadığı hoş cümleler kuran genç bir bayan. Aşk, şiiri de beraberinde getiriyor. Akşam ihtimamla paka çekilip sonraki gün ders bitiminde öğretmenin masasına bırakılıyor onun için yazılmış aşk şiiri.
Sonradan aşkın yerini utanca, sınıfın önünde küçük düşme korkusuna bıraktığını kestirim etmek güç değil. Sonraki derste öğretmen sınıfa girdiğinde elinde şiirin yazıldığı kâğıt var. Sıraların ortasında dolaşıyor, kaygıyla titreyen âşığın önünde duruyor. Şiiri yavaşça sıranın üzerine bırakıyor. Öğrencisine gerçek eğilip başkalarının duyamayacağı kadar kısık bir sesle, elini ağzına siper ederek fısıldıyor: “De’ler farklı yazılacak!” Utancın yakıcı sahnesinden “de”nin serin sularına gerçek açılıyor genç şair.
Yıllardır pek çok ağızda kaygının, hıncın, umursamamanın lisanına dönüşen, mevt grup vefat biçen bir Türkçenin bir kere daha konuşma lisanına dönüşebilmesi için çalıştı Necmiye Alpay. Güzel yazamayanlar kadar güzel yazanlar da Türkçeyi utanç duymadan kullanabilsin, Türkçe denince aklımıza mevt cümleleri değil, dirim cümleleri gelebilsin diye. Evet, Türkçede kimi de’ler farklı yazılır.
Kaynak: ozgurlukcudemokrasi.com
