Yastıkadam (2003) oyunuyla tanınan, In Bruges (2008) filminin yönetmeni ve Oscar’a aday olan senaryosunun müellifi Martin McDonagh’ın yeni oyunu Hangmen (Cellatlar) [1], Mart ayına kadar Londra’daki Wyndham’s Theatre’da oynuyor. Adalet, vicdan, idam cezası üzere bahisleri akla yatkın tespitler, ironi ve fizikî güldürünün yerinde kullanımıyla renklendirerek irdeleyen oyunun çağrıştırdıkları hakkında müsaadenizle birkaç kelam söylemek istiyorum.
Oyun, 1963 yılında Harry Wade isimli bir celladın küçük bir kıza tecavüz edip onu öldürmekle suçlanan James Hennessy’yi asmasıyla açılıyor. Daha birinci sahneden Harry’nin sert mizaçlı ve yaptığı işi kanunları münasebet göstererek savunan devletçi biri olduğunu, ülkenin en düzgün celladı Albert Pierrepoint’i de bir saplantı haline getirdiğini (“Ben de en az lanet mümkün Pierrepoint kadar iyiyim!”) anlıyoruz. Paniklediği vakitlerde kekeleyen naif yardımcısı Syd’e söylediklerine ve boynuna geçirilecek ipten kaçmak için umutsuzca çırpınan Hennessy ile atışmasına güldüğümüz yüksek tempolu sahnenin sonunda bir anda gelen idam şok tesiri yaratıyor. Sahnenin teknik imkanlarının da sonuna kadar kullanıldığı, kolun çekilmesiyle ipin güzelce gerildiğini gördüğümüz ve oyuncunun yerde açılan bir bölme aracığıyla taban düzeyinin altına, seyircinin görmediği bir yere hakikat düşmesiyle gerçekleşen bir an bu. Az evvel kahkahalarla gülen seyircinin yerinde doğrulmasına vesile olan bu an, Martin McDonagh’ın öbür işlerinde de gördüğümüz tipik numaraların incelikli örneklerinden biri. McDonagh en kolay tasnifle kara-komedi diyebileceğimiz bu oyunda da komik anların ortasına üzerinde düşünülmeye kıymet sorular serpiştirmeyi başarıyor.
İkinci sahneye geçiş, idam sahnesinin üst yanlışsız kalkmasıyla gerçekleşiyor. İdam mangasının konuşarak terk ettiği sahne, yalnızca ipin görünebileceği tedirginlik verici bir ışık ve efektler eşliğinde üst hakikat kaldırılırken, gerisinden bir İngiliz pub’ı dekoru yavaş yavaş ifşa oluyor. Artık 1965 yılında, Britanya’da idamın yasaklandığı günde, Harry’nin sahibi olduğu Oldham’daki bir bardayız. Sahnede Harry, eşi Alice, barın müdavimleri ve Harry ile idam yasağı hakkında röportaj yapmaya gelmiş bir gazeteci var. Harry işsiz kalmasından mutsuz görünmüyor, hatta ufak etrafındaki ününden, kendi çöplüğündeki krallığından mutlu. Herkesin ne düşündüğünü merak etmesinin verdiği üstünlük hissinin tadını çıkarırken içeri giren “tehlikeli görünümlü” yabancı, bütün işleri değiştiriyor. Sonradan isminin Mooney olduğunu öğrendiğimiz ve Harold Pinter karakterlerini andıran bu Londra’lı genç adam, Harry ve Alice’in küçük kızı Shirley ortadan kaybolunca kuşkuları üzerine çekiyor.
Harry günlük hayatında da “astığım astık, kestiğim kestik” biri. İnsanları asarken adaleti tesis ettiğine dair duyduğu kesin inanç, örneğin kızının kederlerini dinlemeden onu ağlak olmakla suçlayarak kestirip atmasına da yansıyor. Hikâye 60’ların ortasında geçtiği için karakterlerin tamamı ırkçı, cinsiyetçi ve homofobik. Bu çeşit cümleler bilhassa Harry’nin ağzından çıktığında, başkaları tarafından onaylanarak geliştiğine ve sürdürüldüğüne şahit oluyoruz.
Matthew Dunster’ın rejisi ve oyunculuklar, makul yazılmış bu metni layıkıyla taşıyor, bilhassa fizikî güldürü üzerinden işleyen sahnelerin mekaniği çok etkileyici. Bar müdavimlerinden biri olan kulağı duymayan yaşlı adam tiplemesi ve vaktinde yaptığı bir cinsel organ latifesi sonucu ismi çıkan Syd üzere klişeleşmiş, diğer yerlerde berbat örneklerini gördüğümüz çeşitten latifeler bile burada işliyor, hatta kahkaha attırıyor.
Guardian gazetesinin eski muhabirlerinden Duncan Campbell’ın oyun broşüründe yayımlanan “A Hanging Offence” (İdam Cezası) isimli yazısına nazaran Britanya’da 1868 yılına kadar idamlar halk tarafından izlenebiliyormuş. Hatta 1864 yılında gerçekleştirilen bir idamı izlemek için gelen 40.000 kişinin ortasında Charles Dickens da varmış ve daha sonra yaşadığı tecrübesi “türdeşlerimden oluşan büyük bir kalabalığın bu kadar tiksindirici olabileceğini imkansız sanırdım” diyerek aktarmış. Oyunun geçtiği 1960’larda ise hapishanenin etrafı idamları protesto eden bir kalabalıkla dolarmış. Buna karşın bilhassa II. Dünya Savaşı’nın akabinde her hafta yaklaşık 5-10 kişi cellatlık için müracaatta bulunurmuş. Tıpkı Harry Wade üzere yaptıkları işten gurur duyarlarmış, hatta pek birçok anılarını kitap haline getirmiş. Oyunda “en iyi” olarak bahsi geçen Albert Pierrepoint ise nitekim de ülkenin en tanınmış celladıymış[2]. Hatta oyunda anılan “Help the Poor Struggler” (Zavallı Gayretkeşe Yardım Edin) isimli pub’ın da sahibiymiş. Nazileri öldürerek ünlenen Pierrepoint bile anılarında adam asmanın caydırıcı tarafına dair duyduğu kuşkulardan bahsetmiş: “İdam cezasıyla ilgili sorun kimse herkes için istemiyor, fakat herkesin kimin yırtması gerektiğine dair farklı bir fikri var.” Olağan ülke tarihinde, diğer ülkelerde de olduğu üzere idam cezasının yanlış uygulandığının fark edildiği örnekler de var[3]. Vefatının akabinde ailesinin gıyabında af aldığı Derek Bentley[4] ve oyundaki Hennessy idamının izler taşıdığı tez edilen James Hanratty birinci akla gelenler.
Britanya’da idam 1965 yılında yasaklanmış olsa da Campbell’ın yazısına nazaran 1983 yılına kadar halkın %75’i geri gelmesini istiyormuş. 2015’te bu oran %50’nin altına düşmüş. Britanya en azından istatistiki olarak asmaları kesmeleri kurmacanın dünyasına yavaş yavaş bırakıyor üzere görünüyor. Türkiye için yapılmış benzeri bir çalışma var mı, bilmiyorum. Yaptığım Google araştırması sonucu internet sitelerinde yapılmış küçük ölçekli ve önemli bir pahası olmayan anketlere rastladım. Türkiye’de en son uygulanan idam 1984 yılındaydı ve kaldırılması için birinci adımlar AB ahenk maddeleri çerçevesinde 2002’de atıldı. 2006 yılında tüm hatalar için kaldırılan idam, bilhassa Abdullah Öcalan üzerinden hâlâ tartışılıyor, çocuk ve bayan cinayetleri ile tecavüz hadiselerinin akabinde tekrar ortaya atılıyor. Kozmik insan hakları ve hukukun bağlayıcılığı üzere temel prensiplere karşı muhafazakârların tek argümanı ise “senin anana bacına yapsalar” olmaya devam ediyor. “Asmayalım da besleyelim mi” kelamının mirası, muhafazakârın lisanında “pembe otobüs” tekliflerinin çabucak yanında yaşıyor.
Oyuna dönelim. Harry’nin işi bir gecede artık yasadışı, gayri uygar addedilmeye başlıyor. Onun için değerli olan tek şey Pierrepoint’ten daha yeterli bir cellat olduğunun beşerler tarafından kabul edilmesiyken seyirci, katil ile cellat ortasında tahminen de o kadar büyük bir fark olmadığını sorgulamaya başlıyor. Devlet ismine öldürmek, öldürmek sayılmaz mı? National Universal of Ireland’da drama hocası Patrick Lonergan’ın oyun broşüründe yayımlanan yazısında söylediği üzere: “Harry’nin kimi söylediklerinden ve yaptıklarından iğrenebiliriz, ya da ona sinirlenebiliriz. Ayrıyeten bugün vatandaşlarını tahminen bizim hata olarak bile kabul etmeyeceğimiz şeylerden ötürü idam eden devletleri kınayabiliriz. Lakin McDonagh bize devlet şiddetinin yalnızca insanların toleransıyla mümkün olduğunu gösteriyor. Pekala, bu durumda Hangmen bize ne söylüyor olabilir?” Tahminen de Harry’nin çöplüğü bize daha büyük bir yerleri işaret eden, ölçeğini bilmediğimiz bir haritadır.
[1] Türkçesi cellatlar, lakin burada özel olarak asarak öldürme kast ediliyor.
[2] Pierrepoint’in anılarını yazdığı tıpkı isimli kitaptan uyarlanan Pierrepoint: The Last Hangman isminde bir sinema de var.
[3] Bu durumun kurmacadaki en ünlü örneği Life of David Gale.
[4] Bentley 1953 yılında PC Sidney Miles’ın vefatının akabinde (tetiği temel çeken Christopher Craig reşit olmadığı gerekçesiyle ceza almamasına rağmen) idam edilmiş. 1991 üretimi Let Him Have It sineması bu hikâyeyi anlatıyor. Sinemanın ismi, olay anında Bentley’nin Craig’e tetiği çekmesi için söylediği argüman edilen kelamlardan hareketle konulmuş ve “cezasını çeksin” manasına geliyor. Bentley de Craig de bu kelamı inkar etmiş.
