Güneyden yeni dönmüştü Ece Ayhan. Uzun bir köy dinlenmesi ona çok güzel gelmiş. Son doktor denetlemelerinde de korkulacak hiçbir şey çıkmamış. İleri tıbbın imkanları ve dostlarının sevecen takviyesiyle sıhhate kavuşmak keyifli etmiş onu, sonsuz duygulandırmış. Dedi ki: “İnsanlar mevte karşı da örgütlenebiliyorlar. Ne var ki, bazıları de sapına kadar insancıl bir dayanışmayı çarçabuk dağıtabiliyorlar. Birilerinin insanı uçuruma düşürebilmeleri işten bile değil. Sıhhat hususlarından daha kıymetli kavramlar var, onur diye bir şey var örneğin. Sıcak dost sevencenliğinin yanında, insanlığa yakışmayan gaddarlıklarla karşılaştığımı da söylemeliyim. Çok güç, çok dar günler geçirdim. Aç kaldım, parasız kaldım, barınaksız kaldım. Ben ki toplumun ve insanın labirentlerinde çok şeye rastladım sanırdım. 77’den sonra rastlamadığıma rastladım, görmediğimi gördüm ve yaşadım. Olan bitenden etkinlendim elbette, etkileneceğim de…”
Öfkesi giderek doruğa vardı Ece Ayhan’ın, neyse dedi, bir müddet sustu. Sonra, Zürih’teki ünlü operatör Gazi Yaşargil’in kendisini nasıl ameliyat ettiğini, hastanede olanları, güya diğerinin başından geçen şeylermiş üzere, gülerek, latifeler yaparak anlatmaya başladı. “Korkma demiş doktor, tümörün habis değil, selim bir tümör.” O da çabucak yazmış defterine “Merhaba Selime Hanım.” Ondan sonra olanları daima yiğitçe karşılamış. Ne olduysa yazmış defterlerine. Evet artık tam yedi defteri var, gösterdi bana. Zürih hastanesindeki ve öteki yerlerdeki izlenim ve müşahedelerini günü gününe geçirmiş bu defterlere. Günlük mü diyeceksiniz, hayır genel manadaki günlük değil bunlar. Kopuk kopuk ölçüsüz bir şeyler yazılmış. Yalnız yazılmamış, bir şeyler de çizilmiş. Ziyaretine gelenlerin isimleri, usuna geliveren tümceler, kitaplardan alıntılar, ona mektup yazanlar, vazoda bir çiçek resmiş, bir dostun çiziverdiği İsviçre haritası, kendi çizdiği krokiler… Bak dedi: “İsviçre haritası ne kadar da insan beynine benziyor.”
Çok sevecen defterlerdi bunlar. Hastane kokusu silinmişti üzerlerinden. Görseniz hangi çocuk yapmış bunları diye sorabilirdiniz. Dedi ki Ece Ayhan “Bu günlükleri kendime nazaran yazdım, yayımlansınlar diye değil.” Ne olursa olsun, tekrar de titizlikle saklayacaktır onları. O sayfalarda biriktirdiği gereçlerden bir bir yararlanacaktır. En azından, Ece Ayhan’ı kişiliği, onun şiiri için birer evraktır bunlar.
Gazal Yolları
Nitekim artık Gazal Yolları’nı bu defterlerden türeterek yazıyor. Vaktiyle Gürün’le Darende ortasında bir kalenin yanında görmüş bu yolları. Kalede tek bir kapı var. Yalnız o kapıdan çıkılıp, ince bir yoldan geçilerek Tohma Çayı’ndan su alınabiliyormuş. Gazal yolu, işte o yolun ismi. Topluma ve hayata açılan bir yol.
Hastaneden Yaşar Kemal’e ve Edip Cansever’e yazdığı mektuplarda “Benim de gazal yollarım vardır” diye yazmış Ece Ayhan. Tüm gaddarlıklardan bu “gazal yolları” kurtarmış onu. Birincinin bu Gürün anısını anlatacak sonra da romanına başlayacak.
Bir çalışmasının ismi da Hüdavendigâr Livası. Hüdavendigâr livası yani bugün Bursa dediğimiz yer. Hasebiyle Ece Ayhan, Ömer Lütfi Barkan’ın yakında yayımlanacak Hüdavendigâr Livası adlı kitabıyla çok ilgilenmektedir bugünlerde.
Yayımlanmaya hazır şiirlerin var mı dedim, var dedi. Zambaklı Padişah başlığı altında bir dizi şiir hazırladığını söyledi. Koşuk biçiminde olacak bunlar. Bir de Meseller var, yazı-şiir biçiminde. Meseller’e 1976’da başlamış. Dokuz tane olacak hepsi, altısını yazabilmiş. Yayımlasana dedim. “Valla” dedi, “bir bütün olarak tasarlanmıştır bunlar, daha örgüsü bitmedi. Bütünü kucaklamadan başka ayrı yayımlamak istemiyorum. Bir tanesi yayımlanınca örgü bozulabilir. Hakikaten, 1957’de Ut diye bir şiir yayımlamıştım. Tanzimat fermanında unutulmuş bir hacivat demiştim o şiirimde. Sonra pişman oldum. Çünkü Tanzimat fermanında asıl unutulan karagözdür, hacivat değildir.” Artık bize 1980’i beklemek kalıyor. Çok değil, bir buçuk iki ay kadar sonra okuyabileceğiz o şiirleri.
Yort Savul
Söz kendi şiirinden açılınca, biliyor musun dedim, bilhassa gençler senin şiir kitaplarını çok arıyorlar bugünlerde, Yort Savul en çok satılan şiir kitapları ortasında girdi. İnanmadı, yanlışsız mu dedi. Gerçek olduğunu söyleyince çok sevindi. Eleştirmenlerden yakındı. Bir eleştirmenimiz Yort Savul’u onun uydurduğunu sanmış. Halbuki dedi bu sözcükler Yunus Emre’de var.
Yort Savul’un ne manaya geldiğini çok kimsenin merak ettiğini biliyorum. Bugün lisanımızda “savul” kullanıldığı halde “yort” kullanılmıyor. “Yort” eski Anadolu Türkçesinde yortmak’tan gelen bir buyruk kipiydi. Sözlüklere bakarsanız, yortmanın, koşmak, durmadan yol yürümek, sefer eylemek üzere manalara geldiğini görürsünüz. O sözcüğü yalnız Yunus Emre değil, eski ozan va muharrirlerin birçok kullanmıştır. “Yort Savul” daha doğrusu “savul, yort” ise eski bir tabirdir. Bir vakitler inzibat çavuşları, “savul yort” diyerek halkı kovar, uzaklaştırırlarmış.
Anadolu
“Anadolu orta çağlarına çok değer veriyorum,” dedi Ece Ayhan. “Bizim en kıymetli kökenimiz Anadolu orta çağıdır. Şöyle bir okumuştum eski bir metinde, artık tam hatırlamıyorum lakin aşağı üst şöyleydi: Kul padişahsız, padişah kulsuz olmaz. Fakat kim bileydi, çavuş ayıtmasaydı: yort savul… Tarihimize, tarihteki insanımıza yabancılaşmışız. Bu yabancılaşma alfabe değişmesinden ileri gelmiyor. Yeni yazı bilenler bile isteseler çok şey bulur tarihimizde. Tarihimize yabancılaştığımız için, bugün kimi olaylar karşısında şaşırıp kalıyoruz.”
Konuşmamızın burasında tarihin şiirimizdeki tesirine, tarih motiflerinin şiirde nasıl yer almaya başladığına geçtik. Çeşitli örnekler sıralandı önümüze: Yahya Kemal, Nâzım Hikmet, İlhan Berk, Hilmi Yavuz vb. “Şiirimizde tarih motifleri” değişik bir inceleme konusu olabilir.
Şiirini her zamanki coşkusuyla savundu Ece Ayhan. “Şiirimdeki sözcükler çok manalıdır,” dedi. “Sırasıyla iki, üç dört manalı olabilirler. En değerli nokta budur. Çabucak birinci manaya kapılmamalı, gerideki öteki manası ya da manaları da aramalı. Bir de bütün manaları oluşturan bir çekirdek, bir anahtar vardır, onu göz önünde tutmalı. Şiiri anahtar kavramla birlikte bütün bu mana perspektifleri oluşturur. Bu perspektiflerden yalnız birine takılıp kalmak, bir sinemaya yarısında girmek girmek üzeredir, yanıltır insanı. Bazıları o denli yapıyorlar, sinemaya ortasında giriyorlar ve bitmeden de çıkıyorlar. Her şiir içerikli bir sinemadır. Birkaç sözcüğüne, o sözcüklerin de yalnız birer manasına takılıp kalmak yanlış yargılara saptırır.”
Sembolizm, sürrealizm, soyut şiir
“Senin şiirinde sembolizm var mı?” dedim, “elbette yok,” dedi. Klasik manada sembolist değildir Ece Ayhan. Gerçi Ahmet Haşim’in şiirlerini sever, ebruya benzetir onları. Ancak onun şiiriyle Ahmet Haşim’in şiiri ortasında hiçbir akrabalık kurulamaz.
Gerçeküstücülük mü? O da değil. Ece Ayhan ruhbilimsel simgeleri çok düzgün bilmesine rağmen bilinçaltı ile alaka kurmaya çalışmaz. Simgelerin kendileri değil, doğuşları kıymetlidir onun için. Bir simge Anadolu’da diğer türlü Amerika’da öbür türlü doğar. Simgelerde bir harikalık yoktur. Nelerden, hangi çelişkilerden doğdukları şiirle ilgili olabilir. Bilinçaltından değil, bilakis blinçten gelir onun şiiri. Gerçeküstücülükten o kadar uzaktır ki, örneğin Salvador Dali’yi hiç sevmez. Şarlatan bulur onu. O der, “Sanatın ne olduğunu değil, ne olmadığını çok düzgün bilir ve durmadan alay eder beşerlerle. Meğer dünya o noktaya gelmiştir ki, kimsenin gırgır geçmeye hakkı yoktur.”
Bana kalırsa Ece Ayhan şiir yazarken kendinden evvel yazılan tüm şiirleri yok saymıştır. Dünyada birinci şiiri güya kendi yazıyormuş üzere davranmıştır. Duygusallığı, şairaneliği şuurlu olarak en aza indirmiştir şiirlerinde. İstese duygusal olamaz mıydı, olabilirdi elbette. “Şiirimiz gül kurutur abiler” diye bir dize söyleyebilen bir ozan, duygusal olmak isteseydi daha neler söyleyebilirdi!..
Halk esprisi, halk esprisinden gelen çağrışımlar büyük rol oynar Ece Ayhan’ın şiirinde. O, bugünkü ve dünkü lisanımıza daima kendi şiir esprisi açısından bakar. Bir şey yakaladı mı kaçırmaz ve başlar şiirini onun etrafında örmeye. Örneğin eski bir metinde “Bak bre çirkin!” diye bir önerme görmüştür değil mi, çabucak onu zihnine not eder. Bu kalıptan bir şiir doğacaktır. Münasebetiyle en yeterli izlenimcisidir şiirimizin.
Ama o şiir yazdığı anlarda kendi şiirinin dışındaki şiirleri ne derece unutursa unutsun, Türk ve dünya şiirini dünüyle ve bugünüyle en uygun izleyenlerden biridir. Hoş ve perspektifli şiire he vakit saygılıdır. Fotoğraftaki perspektif üzere şiirde de perspektif olmalıdır, der. Nâzım’dan olduğu kadar Yahya Kemal’den de birçok dizeyi ezbere okuyabilir.
Evet, beğenseniz de beğenmeseniz de Ece Ayhan şiiri diye bir şey vardır bugünkü yazınımızda ve özgünlülüğüyle öykünmezliğiyle çabucak göz çarpar. Bu şiiri anlamak, onun zevkine varmak için tüm koşullanmalarınızdan sıyrılmanız gerekecektir. Tahminen biraz çocuksu olacaksınız, lakin mutlaka zihinsel olacaksınız.
Soyut şiir dedim onun şiirlerine. Meğer o şiirlerinin soyut olduğunu kabul etmiyor. “Soyut şiir deyince soyut resmi hatırlıyorsunuz. Soyut fotoğrafta figür yoktur, benim şiirimde figür vardır,” diyor.
Bunalım
Sonra “bunalım” dedim Ece Ayhan’a, dünya ve Türkiye büyük bir buhran geçirmiyor mu sence? “Bunalım filan yok,” dedi. “En azından düz-insan olan fakirler, kimsesizler, kapı gerisindekiler için böyledir bu. Sanıyorum ki doğal ihtiyaçları dışında mal mülk edinenler, özcesi kentliler bunalmış olabilirler. Değişim günlerinde böylesi söylentiler çıkarılır daima. Cumhuriyet devrinin en bunalımlı günleri diyenler, gerçek yoksulluğu, açlığı hiç yaşamamış olanlardır. Sistemin yozlaşması diyorlar bazılar, onda da bir kapan var. Nizam evvelden düzgün değildi ki yozlaşsın. Geçmişte, tarihte gelecekten daha düzgün günler olamaz. İnsanlık daha bir ayağa kalkarak her şeye rağmen, kötülere rağmen yürüyecek.”
Peki şiirde toplumsal olana karşı reaksiyon nasıl belirir dedim. “Yahya Kemal der ki, rindin belaya karşı kayıtsızlığı yavuz olarak vardır. Fakat biz rind değiliz ki. Vaktimiz da ortaçağ değil. Her türlü belaya karşı kayıtsız değiliz. Elbette bir yansımız olacaktır.”
Yeni Türk şiirini izleyebiliyor musun dedim, “Son beş yılda can sıkıntısındayım, Türkiye’deki şiir ırmağının serüvenini kucaklayarak izleyemedim. Lakin şimdilerde bakabiliyorum mecmualara. Geçenlerde Murathan Mungan’ı, Azer Yaran’ı okudum.”
Ece Ayhan Ortaköy’de Boğaz Köprüsü’ne bakan sessiz ve dost bir meskende oturuyor artık. Kendisini orada ziyaret ettim. İyimserdi, sağlıklıydı, yeni arayışlar içindeydi. “Halk kendi sürecini kendi yaratmak üzere ırmaklar ağzında toplanmaya başlamıştır,” demişti daha evvelce. Ve “Halk,” diyordu, “hangi kaynaklara gidileceğini biliyor.”
*Arslan Kaynardağ’ın bu söyleşisinin özgün versiyonu, “Ece Ayhan’la Bir Söyleşi” başlığıyla, Somut isimli mecmuanın 11. sayısında (Kasım 1979) yayımlanmıştır. Kaynak: önce.org
