Türkiye’de hikayeciliğin başyapıtlarından sayılan Parasız Yatılı, 1971 yılında Bilgi Yayınevi tarafından yayımlandı ve büyük olay yarattı. Füruzan, gerçek ve yalın kıssalarıyla çabucak herkesin övgüsüne mazhar oldu ve tutkuyla okundu. 1972’de ise Sait Faik Kıssa Armağanı’nı kazandı. Kitabın okurla buluştuğu yıl, şair Ece Ayhan merak ettiklerini Füruzan’a sordu. Söyleşi Yeni Edebiyat mecmuasında Mart 1971’de yayımlandı, pasaj69.org ise yine gün yüzüne çıkardı. Bize de paylaşmak düştü.
Ece Ayhan: Yıl 1971. Kalabalıklar karşısına çıktı Parasız Yatılı. Böylelikle bir yazarsın artık Füruzan. Bakalım artık ne yapacaksın?
Füruzan: Ne yapacağım, aralıksız çalışıyorum, yazıyorum… Bir de havuzlarda çalışanların eline geçse diye düşünüyorum Parasız Yatılı. Yer minderleriyle çevrili odalara girse… Aşağılarda gaz lambalarının şişelerini bezle siliyorlardır. Bayram günlerini çok severler. Ben artık daha da seviyorum. Her yanı ikinci mevki olan vapurlarda kızararak gülümseyen gencecik gelinlerin bayram konukluklarını, artık yanlarına oturduğumda huzursuz olmayacaklar.
Ece Ayhan: Elbette, hayatın orta ikisinden ayrılan beşerler, çok sevecekler Parasız Yatılı’yı. İstanbul’da ve bütün kentlerde bunun bir manası, bir nedeni olmalıdır.
Füruzan: Parasız Yatılı, almayı değil vermeyi içeriyor. Sofaların loşluklarında, art bahçelere bakan odalarda çapaklı uykular uyuyan çocuklar var. Bu çocuklara almayı öğretmiyorlar. Her şeyde olduğu üzere, örneğin, parasız yatılılık bir lütuf olarak sunuluyor onlara. Lakin kazananlar yaşayabilir diye. Yarışta binlerin ortasında yüzde olmak azımsanacak bir şey mi? Sanırım seveceklerdir Parasız Yatılı’yı, imtihanlara girenler ve dönenler. Devrin, yarıda kalmanın, ayrılmanın onurunu yenileyeceklerdir… Bayram yerleri ellerinden tutulup götürülmeyen çocuklarla dolu. Yaşları ne olursa olsun kendileri masraflar. Bir türlü bitmez üşütmelerinin sümüklerini yalayarak. Ne hoşturlar. Baloncular da bayram yerlerinin gediklileri. Apartmanların bile girişinde kunduralarını çıkaranlar. Çeşitli işlerde çalışanlar. Yani “her işi yaparız” diyenler. Türkiye’nin çabucak bütün kentlerindeki görünüşler bunlar… Zira biz kazanamadık. Birinci sınıfta, hangi mesleği seçeceksiniz bahisli ödevde doktor, mühendis, subay, tayyareci diye yazmıştık. Biz kazanamadık. Artık kazanmayı da öğreniyorlar maharetli ve sabırlı eller.
Ece Ayhan: “Kitle partisi şairler”den olmayışın kıymetlidir.
Füruzan: Bir açıklama getiriyorsun bana. Sınıfına sırtını dönmek kimin haddine?
Ece Ayhan: Parasız Yatılı’da altını çizdiğim bir olgu, insan kendi sınıfındakilerle el ele.
Füruzan: Kimi uzun işler için akraba ziyaretine gidilir, İzmit’ten biraz öte bir yerlere işte. Anadolu Ekspresi’nin en yakın istasyonlarında inen yolcular onlardır. Bu türlü bir yerlere giderlerken, odalarının pencerelerinde dizili çiçekleri komşularına emanettir. Sularlar, unutmazlar da hiç. Kimi çaresizliğin, kimi yetersiz beslenmenin getirdiği hudut çöküntüleri arbedelere yol açar. Lakin bayramlar gelir, barışılır. Kaba kartondan şeker kutularıyla varılır düzgün geçime. Yeni arbedeler yeni kenetlenmeler getirir. Boşalmış yağ tenekelerini çiçeklerle bezerler.
Ece Ayhan: İlkokula takunyayla başlayan çocuklar da seni unutmayacaklar Füruzan.
Füruzan: Bu benim için en büyük övünç olur. Bit, sirke muayenelerinin vazgeçilmez erleri, hâlâ art sıralarda oturuyorlar. Birinci kaydolanlardan oldukları numaraları da küçüktür. Daima geç kalmaktan korkarlar. Dişleri ne de çabuk çürür.
Ece Ayhan: On iki kısımlık (hikayelik) bir sinema Parasız Yatılı. Kesimler birleşince, örneğin bir kenti, bir çağı, bir konsol aynasını bütünlüyorlar.
Füruzan: Konsol aynası olanlar tabii! Cevizden, oymalı, beş çekmeceli, sarı pirinç çekecekli, kesme cam aynalı. Bir ezkaza aşağı kayarlar. Tutunmasını bilenler hâlâ mobilya yeniliyorlar. Bugünlerde İtalya’dan sedir ağacından mobilyalar getiriyorlar… Sinema, Yavuz Sineması’ndan beri seyrediliyor. Boyanmamış bir çinko yüzeyle kaplıydı. Daima güçlüyü haklı sanırdık. Bütün sinemalar öyleydi. Kovboylar tekrar büyük şapkalar giyiyorlar.
Ece Ayhan: Ancak bak, kentliler, üstlerde yaşayanlar sevmeyebilirler Parasız Yatılı’yı. Sınıf değiştirenler, düz hainler yani. Çocuklarına ve yeni çocuklara cayır cayır ihanet edenler.
Füruzan: Üstlerde yaşayanlar mı? Ne yapalım sevmesinler. Bu doğruyu korur. İnsan yüreğinin atarlığına basıp, uzun mühlet, istedikleri kadar ayakta kalamayacaklar. Sınıf değiştirmenin ikiyüzlü eğitiminden geçip de Parasız Yatılı’yı sevmek, işte bu olamaz. Çıktıkları kattakiler kadavradır yahu, adamakıllı yozlaşmışlardır. Lakin natürel burunlarına estetik ameliyat yaptırıyorlar, birinci aldıkları fiyatla, kokuyu duymamak için… “Cihan Güzeli”nin asılı olduğu kahvelerde oturanlar, alanlarda halay çekenler, son nüfus sayımında sayılanlar kâfi bize.
Ece Ayhan: Sonra nasıl oluyor bu, bir mevtin yer almadığı hikâye yok üzere Parasız Yatılı’da?
Füruzan: Onlar ilansız ölülerdir. Değerlidirler. Artlarında az bir para bile bırakmazlar. Vasıfsız işçilerdirler. Vefatları meskenin ekmeğini zora sokmuştur. Durmadan anılırlar. Konutun bayanı “beni bırakıp nereye gitti” diye başsağlığı kabul etmez. Bir yerde işe girmesi gerekir. Çürük bayan değildirler. Vefatlar unutulmaz. Üç jenerasyon öteye kadar anlatılır durur. Çocukların daha küçücükken anlatılacak ölüleri olur.
Ece Ayhan: Biliyorsun, İstanbul bir suyla üçe bölünmüş bir kenttir. Eyüp, Galata, Üsküdar. Parasız Yatılı hangi kısımlarda yaşadı, sen hangi kısımlarda yaşadın?
Füruzan: İç denizde. Hani delikanlı bir padişah insan gücünü zekâya katarak en inanmış personellerin çektiği kalyonlarını indirmişti ya, Bizans’ın uykusu şaşkınlık olup kalmıştı. İşte orada. Tarihifırınların kabarık ekmek yaptıkları, yazlığa gidilmeyen yerde. Güzelim kederli kârgir meskenlerin, odaların olduğu yerde… Parasız Yatılı’nın coğrafyası, atlası çok geniş, bir semte, bir mahalleye sığmıyor. Türkiye’nin bütün kasabalarında, radyolarından eğitim bakanlığının güz öncesi bildirileri dinlenir. Anneler erkek çocuklarına birinci hazırlık olarak, eski paltolardan ceket yaparlar. Bilirsin, erkek ceketi terzi esnafının bile en sıkıntı dikişidir. Lakin o bayanları kim ve ne yıldırabilir? İntihar bilmezler bile. Beş numara bir gaz lambası yakılır ve çalışılır. Kızlar ise, okumak için, kentlere daha yakın yerlerde doğmuş olmak zorundadırlar. Yoksa o talihleri bile yitmiştir. Bilmedikleri dikişlere sıvanırlar sonunda. Şımarmayı aslında bilmezler. Hepsi çok önemli küçük bayanlardır.
Ece Ayhan: Çağ zalim, biz zalimiz, bir “Parasız Yatılı” değil ancak, nasıl oluyor bu?
Füruzan: Zalimlik endişenin kardeşidir. Güzel beslenen insanlarda gelişir. Parasız Yatılı’nın bir ilişiği ilgisi yok zulümle elbette, az beslenmiştir.
Ece Ayhan: “Muhaciriz, biçareyiz, fakat ne bahtı kareyiz,” kantosunu bilir misin? Birinci kanto.
Füruzan: Meşrutiyette de eğleniyormuş İstanbul. Bütün çağlarda eğlenmiştir ya Balkanlardan gelip bunu söylemek acı olağan. Değişiktir: Şanolarda bir acıyı, bir yenilgiyi süratli bir müzikle eşleştirmek. Tıpkı devrin marşları da enteresandır herhalde. Bir tez kahramanların marşları…
Ece Ayhan: Parasız Yatılı kitabında, “Haraç”, “Edirne’nin Köprüleri”, “Su Ustası Miraç”, “Yaz Geldi”, “Parasız Yatılı” hikâyeleri bir bütünü dikebilir.
Füruzan: Parasız Yatılı’da her şey, herkes el ele. Kıssalar de el ele. Bir bütün oluşturmaları ondan işte.
Ece Ayhan: Bana o denli geliyor ki, okumuşlar kesiti yadırgayacak Parasız Yatılı’yı. Niçin huzursuz ettin sanki bu adamları?
Füruzan: Huzursuz olurlar mı dersin? Tedirginlik böler bir şeyi; yine iliklemek güçtür. Okumuşluğun birtakım töreleri olacaktır…
Ece Ayhan: Bari biz mevtin gerisinden konuşmayalım…
Füruzan: Art ve art mescitlerinin imamları, hocaları fakirdir. Meğer Şişli mescidinin, Kadıköy Osmanağa’nınkiler hayli dünyalıklı. Her sınıf kendi şanına erdemine yaraşır merasimler düzenler! Evet, biz vefatın gerisinden değil, yüzüne karşı konuşalım derim ben de.
Ece Ayhan: Parasız Yatılı’dan sonra, bir tığ değiştirmesi kelam konusu mu?
Füruzan: Gerekirse tığ değişir. İşlenecek işin yapısı yeterince. Örneğin, öfkeyi canlı delikli ve diretici örmek gibi…
Kaynak: pasaj69.org
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
