Emekçi sınıfının laneti: Fazla alakadar olmak

Kemer sıkma mantığı neden herkes tarafından kabullenildi? Zira dayanışma fikri musibet üzere görülmeye başladı.*

Para ve mevki sahibi ailelerden gelen bireylerin “İnsanların neden ayaklanıp sokaklara inmediğini aklım almıyor!” üzere kelamlar ettiklerine vakit zaman şahit oluyorum. Bir cins inanmazlık seziliyor bu kelamlarında. Bunları söylerken alttan alta “Sonuçta vergiyle ilgili ayrıcalıklarımıza dokunulduğunda biz yeri göğü inletiyoruz, biri benim besin ve barınma hakkıma el uzatmaya cüret edecek olsa kesin sarfiyat bankaları yakar, meclisi muvaffakiyetim. Bu insanların nesi var yahu?” diyorlar adeta.

Aslında gerçek bir noktaya işaret ediyorlar. Direnecek en az kaynağa sahip insanların üzerinde (ekonomiyi de rayına oturtmaksızın) bu kadar baskı oluşturan bir hükümetin artık siyasi intiharın eşiğine gelmiş olduğunun düşünülmesi gerekir, olağanda. Lakin o denli olmadı, dümdüz bir kemer sıkma mantığı neredeyse herkes tarafından kabullenildi. Pekala neden? Personel sınıfı nasıl oluyor da birebir eziyetin devam edeceğini vaat eden siyasetçilere göz yumabiliyor, hatta onları destekleyebiliyor?

Başta değindiğim inanmazlığın bu durumu lakin kısmen açıklayabildiğini düşünüyorum. İşçiler kanuna ve adabımuaşerete riayet hususlarında “üstlerindeki” sınıflardan daha özensiz olabilirler (bu sık sık başımıza kakılıyor zaten) fakat bencillikleri çok daha azdır. İşçiler arkadaşlarına, ailelerine ve etraflarına daha düşkündür. Hiç değilse, bir bütün olarak ele alındıklarında, diğerlerine karşı halleri temelde daha düzgündür.

Bu durum bir ölçüye kadar kozmik bir sosyolojik kanunun bir yansıması üzere görünüyor. Feministler uzun vakittir her türlü eşitsiz toplumsal yerde, alttakilerin üsttekilere yönelik niyet ve alakasının üsttekilerin alttakiler hakkındaki niyet ve alakasına kıyasla daha fazla olduğunu tabir ediyor. Dünyanın her yerinde bayanların erkeklerin hayatına dair bildikleri, erkeklerin onlar hakkında bildiklerine kıyasla daha fazladır. Birebir biçimde siyahlar beyazlar hakkında, çalışanlar işverenler hakkında, fakirler zenginler hakkında daha fazla bilgiye sahiptir.

İnsanlar epey empatik yaratıklar olduklarından, öbürleri hakkındaki bilgileri beraberinde merhameti de getirir. Zenginler ve güçlüler ise öbür beşerler konusunda ilgisiz ve kayıtsız kalabilirler zira bundan doğan maliyeti karşılama imkânları vardır. Psikoloji alanında yakın periyotta yapılan pek çok çalışma bu durumu doğrulayan sonuçlara ulaştı. Öbür insanların hislerini kestirmek konusunda yapılan deneylerde personel sınıfından gelen çocuklar varlıklı yahut meslek sahibi ailelerden gelen beyzadelere nazaran her vakit daha başarılı oldu. Bir bakıma bu pek de şaşırtan bir sonuç değil. Nihayetinde “güçlü” olmak aşağı üst bu türlü bir şeydir, etraftaki başka bireylerin ne düşündüğüne, ne hissettiğine baş yormak zorunda olmazsınız. Çünkü gücü elinde tutanlar bu işi yapsın diye diğerlerini çalıştırır.

Peki, bu işlerde kimler çalışır? Çoğunlukla emekçi sınıfının çocukları. Bu noktada şunu söylemek isterim: “Gerçek iş” paradigması olarak fabrika işçiliğine (ve bunun romantikleştirilmesine, diye eklesem mi?) o kadar saplantılı bir biçimde sarıldık ki insan emeğinin çoğunlukla nelerden oluştuğunu unuttuk. Karl Marx ve Charles Dickens’ın yaşadığı devirde bile emekçi mahallelerinde kömür madenlerinde, dokumacılık ve demir döküm atölyelerinde çalışanlardan çok daha fazla sayıda hizmetçi, ayakkabı boyacısı, çöpçü, aşçı, bakıcı, sürücü, öğretmen, fahişe ve işportacı yaşıyordu. Bugün bu makas daha da açıldı. Diğerlerine bakmak, onların istek ve muhtaçlıklarını karşılamak, işverenin ne istediğini yahut ne planladığını izah etmek, desteklemek, öngörmek ve alışılmış ki bitkilerin, hayvanların, makinelerin ve öteki objelerin bakımını yapmak, bunları gözlemlemek ve bunlarla ilgilenmek üzere – arketipik olarak bayan işi diye gördüğümüz– işler emekçi sınıfının çekiç, testere, vinç yahut orak kullanarak yaptığı işlerden çok daha fazlasına tekabül ediyor.

Bunun bu türlü olmasının tek sebebi emekçi sınıfının (veya genel olarak insanların) çoğunluğunu bayanların oluşturması değil, erkeklerin ne yaptığına dair bilgimizin hayli taraflı ve aldatıcı olması da bunda kıymetli bir etken. Geçenlerde metrodaki bilet denetimcilerinin öfkeli yolculara açıklamaya çalıştıkları üzere, “biletçiler” temelinde vakitlerinin birçoklarını bilet denetimi yaparak değil, diğerlerine bir şeyler açıklayarak, bir şeyler tamir ederek, kayıp çocukları arayarak, yaşlılarla, hastalarla ve nereye gideceğini bilemeyenlerle ilgilenerek geçiriyorlar.

Burada durup biraz düşünecek olursak, hayat da özünde bu değil mi zati? İnsan dediğimiz şey karşılıklı bir yaratımın eseridir. Yaptığımız işin birçok birbirimiz hakkındadır. Lakin personel sınıfı bu mevzuda payına düşenden fazla yük omuzluyor. “İlgilenen”, “alakadar olan” sınıf onlar. Daima de o denli oldular. Bu gerçeğin –misal bunun üzere bir– kamusal alanda hakkının verilmesini zorlaştıran şey ise fakirlerin bu “alakasından” faydalananların onları gerisi arkası kesilmeyecek gayretlerle şeytanlaştırması.

Bir personel ailesinin çocuğu olarak diyebilirim ki, bizi asıl gururlandıran şey de tam olarak buydu. Daima olarak bize işin kendisinin bir fazilet olduğu, insanın karakterini geliştirdiği falan söylenirdi lakin kimsenin buna inandığı yoktu. Pek çoğumuza nazaran iş, diğerine yararı dokunmadığı takdirde kaytarılması gereken bir şeydi. Lakin diğerine yararı dokunan bir iş yapınca da (bu iş köprü inşa etmek de olabilir, hasta lazımlığı temizlemek de) göğsünü gere gere gururlanabilirdin. Hiç elbet gururlandığımız bir şey daha vardı: Bizler birbiriyle alakadar olan, birbirini kollayan insanlardık. Bizi zenginlerden ayıran da buydu, zira onlar –çözebildiğimiz kadarıyla– kendi çocuklarıyla ilgilenmekte bile zorlanıyorlardı.

En yüksek burjuva pahasının tutumluluk, en yüksek emekçi sınıfı bedelinin de dayanışma olması boşa değil. Ancak şu anda personel sınıfını kendi bacağından asan urgan da bu gerçekliğin kendisi. Bir vakitler insanın etrafındakilerle alakadar olması emekçi sınıfı için savaşmakla birebir manaya gelebiliyordu. O günlerde “toplumsal ilerleme”den bahsederdik. Bugün ise direkt personel sınıfı siyaseti fikrine, personel sınıfı birlikteliği fikrine karşı verilen durmak bilmez savaşın tesirlerini görüyoruz. Bu sürecin sonunda pek çok işçi için bu ilgiyi, alakayı söz edecek pek bir mecra kalmadı. Bu his ya saldırgan bir milliyetçiliğe başvurularak ya da kolektif fedakârlık beklentisine yaslanarak “torunlarımız”, “ulusumuz” üzere üretilmiş soyutlamalara yöneltiliyor.

Bütün bunların sonucunda her şey aksine döndü. Jenerasyonlar boyunca sürdürülen siyasi manipülasyon, bu dayanışma hissini bir cins musibete dönüştürdü. Diğerlerine karşı duyduğumuz ilgi, alaka bize yönelmiş bir silah oldu. Çalışanların sözcüsü olduğunu sav eden sol, birçok çalışma biçiminin nelerden oluştuğunu ve çalışanların en çok neleri faziletli gördüğünü önemli ve stratejik bir halde ele alana kadar da bu durum pek değişecek üzere durmuyor.

*Bu yazı, Deniz Dehri tarafından David Graeber’in The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.