2005’te Avustralya Açık çeyrek finalinde 35 yaşındaki Andre Agassi’nin karşısında şimdi 24 yaşındaki Roger Federer vardı. Agassi, Grand Slam[i] turnuvaları ortasında en çok kazandığı[ii] turnuvada güç durumdaydı. Kendisinden on yaş daha genç, oyunu ondan daha uygun oynamaya başlamış (sonradan geliştirerek değişik bir boyut katacak olan) biriyle karşılaşıyordu. Televizyon karşısında bir vakitler “nasıl olsa kazanır” diye düşünerek izlediğim birinin düşüşüne şahit oluyordum. Agassi hiç yapmayacağı kadar düz ve sert vuruşlar deniyor, vurduğu toplar art çizginin metrelerce gerisine düşüyordu. Yorumcunun (normal oyun usulüne ters seviyede bir sertliği kastederek) “kazanmak için daima bu kadar üst seviye oynamak zorunda” deyişini hâlâ hatırlıyorum. Federer maçı rahat bir oyunla kazandı. Agassi ise 2006’da tenisi bıraktı.
Geçtiğimiz pazar günü Wimbledon finalinde 34 yaşındaki Roger Federer’i 28 yaşındaki Novak Djokovic karşısında izlerken aklıma 2005’teki bu maç geldi. Bu sefer esnekliği ve atletikliğiyle kendisine aykırı gelen Djokovic karşısında geride olan Federer’i destekliyordum. Federer bir set aldı, zorladığı da oldu lakin sonuçta 2005’te olduğu üzere pazar günü de genç olan kazandı.
Brian Phillips, Federer’den hareketle efsanelerin emeklilikleri üzerine yazdığı yazıda, herkesin sporu Michael Jordan üzere en üst düzeyde, maçı kazandıran basketi atıp şampiyon olarak bırakmak[iii] isteyeceğinden bahsediyor. Lakin işin bir de seyirci boyutu var. Bu atletleri “idol” haline getiriyoruz ve onların başarılı olmalarını çok istiyoruz. Michael Jordan’ın lisanı dışarıda potaya hamle etmesini, Usain Bolt’un 100 metre yarışının son 20-30 metresini birinciliği garantilemiş olarak kendi göğsüne vurarak koşmasını, Messi’nin bütün ekibi çalımlayıp gol atmasını seviyoruz. Bunun nedeni statükoyu gizlice sevmemiz, yani aslında hepimizin biraz “istikrara” oy vermemiz olabilir.
1988 yılında William Samuelson ile Richard Zeckhauser’ın yaptıkları bir deney sonucu ortaya attıkları bir kavram olan status quo bias (statüko önyargısı), bilindik olanın kaybının mümkün dezavantajlarının yeni olanın avantajlarından daha fazla olacağı dehşetiyle seçim bahtı sunulduğunda statükodan yana olmayı tabir ediyor[iv]. Birebir fiyatta olan iki eser ortasında yeni olandansa yıllardır bildiğimizi tercih etmeye meyyaliz, zira statüko lehine çalışan bir algıda seçicilikten muzdarip haldeyiz. Bu kavramı siyasete, iktisata[v] ve spora olduğu üzere günlük hayata uyarlamak da mümkün: kahvaltıda her sabah birebir şeyleri yemeyi ya da meskene giderken daima tıpkı yolu kullanmayı bununla açıklayabiliriz.
Kobe Bryant, NBA’e birinci girdiğinde onun yeni Michael Jordan olacağı söyleniyordu ve hiç hoşlanmıyordum. Artık, yaklaşık 20 yıl sonra, sakatlığını atlatıp alana eski vakitlerindeki üzere oynayarak dönmesini bekliyorum. Messi birinci çıktığında da bir “kim bu bücür?” refleksi göstermiş ve tarihin en uygun oyuncularından biri olarak gösterilmesinden rahatsız olmuştum. Artık yeni dönemde geçen dönem Athletic Bilbao’ya attığı gole benzeri goller atmasını izlemek için sabırsızlanıyorum.
Status quo bias‘ı alt etmek için Nick Bostrom ile Toby Ord’un önerdiği formül, bir reversal test (tersine çevirme testi) yapmak. Şayet bir parametrede olacak değişimin makus sonuçlara yol açacağı düşünülüyorsa, tıpkı parametrede aksi tarafta bir değişimi düşünülüyor. Şayet onun da makûs sonuçlara yol açacağına kani olunursa, ispat yükü bu öngörülerde bulunan ve parametreyi sabit tutmak isteyene geçiyor. Bostrom ve Ord, şöyle bir örnek veriyor: Diyelim ki, ayağınızın acısız bir halde ampüte edilmesiyle 10 IQ puanı kazanabiliyorsunuz. Bu teklifi büyük bir ihtimalle reddederdiniz. Pekala, bir ayağınızı kaybettiğinizi ve 10 IQ puanından feragat etmeniz karşılığında ona tekrar kavuşacağınızı düşünelim. Şayet bu tekliflerden ikisini de reddediyorsanız niyet üslubunuz status quo bias‘tan etkilenmiş olabilir. Hali hazırdaki IQ düzeyiniz tam da olması gerektiği üzere mi? 10 puan artırmanın neden ayağınız kaybetmeye değmeyeceğini ya da bir ayağa sahip olmanın neden 10 puan azaltmaktan daha değerli olmadığını düşünmek isteyebilirsiniz.
Reversal test‘i tenise uyarlamaya çalışalım. “Federer taraftarlığı” parametresini “Djokovic taraftarlığı”na hakikat kaydırmak istemiyorum. Bununla birlikte finalde Djokovic yerine (tablonun o kısmında yer alanlardan) Richard Gasquet ya da Stan Wawrinka olsaydı da Federer’i tutardım. Sonuçta bütün spor efsaneleri eninde sonunda bir düşüş yaşıyor. Federer için durum biraz daha farklı, ağır fizikselliğe dayanmayan oyun biçimi onun (örneğin aslında ondan birkaç yaş genç olan Nadal’ın aksine[vi]) bu düzeylerde oynamaya devam edebilmesini sağlıyor fakat sonuçta bir müddettir bir Grand Slam kazanabilmiş değil, bundan sonra da kazanması sıkıntı görünüyor. Bense hâlâ onun oynadığı her maçı kesinlikle kazanması gerektiğini düşünüyorum. Ona duyduğum hayranlığın[vii] oyunundaki sporun sanatsal boyutunu hissettiren harikulâde zarafet ve kişiliğinden de kaynaklandığı kuşkusuz. Lakin bunun status quo bias ile bir ilgisi de olabilir, tahminen de “bunun ismi statükodur!”
[i] Amerika Açık, Fransa Açık (Roland Garros), Wimbledon ve Avustralya Açık’tan oluşan dört büyük tenis turnuvası.
[ii] 1995, 2000, 2001 ve 2003.
[iii] Yazının devamında da bunun çok “grotesk ve gayriinsani” olduğunu vurgulayarak Jordan’ın kendisinin bile geri dönerek (2000’lerde Washington Wizards ekibiyle tekrar alanlara dönmesini kastediyor) bunu “batırdığı”ndan bahsediyor.
[iv] Daniel Kahneman ve Amos Tversky bunu loss aversion (kayıptan kaçınma) olarak söz ediyor.
[v] En kolay örneği, insanların sahip olduğu bir şeyi satmak için tıpkı şeyi satın almak isteyeceği fiyattan daha fazlasını talep etmesi.
[vi] Federer-Nadal-Djokovic ortasındaki rekabet üzerinden bu mevzuya da değinen detaylı bir tartışmayı buradan okuyabilirsiniz.
[vii] Bugüne kadar okuduğum en yeterli spor yazılarından biri Federer üzerine olan şu yazı.
