Netflix‘te eşimle birlikte maratondaymış üzere izlediğimiz tanınan bir diziden bahsetmek istiyorum. Bir aile babasının, bilim adamının, dahinin yanlış bir topluluğun içine düşmesini anlatıyor. Mağrurluğu onu yavaş yavaş deliliğe ve çaresizliğe sürüklüyor. Bir dizi talihsizlik sonucu bir canavara dönüşüyor. Elbette Friends’den ve trajik kahramanı Ross Geller’dan bahsediyorum.
Dizinin komik olduğunu düşünebilirsiniz, lakin ben sizinle birlikte gülmüyorum. Bana nazaran salak eş dostunun rahat vermediği yetenekli ve zeki bir adamı anlatan Friends’in ABD’deki entelektüellik aykırılığına kucak açan bir yapısı var. Gerçekten bütün olan biteni benim bakış açımdan görmeniz de bir şeyi değiştirmiyor. Stüdyodaki seyircilerden gelen kahkaha yağmuru, bize yansımızın gereksiz olduğunu hatırlatıyor.
Jenerik müziği dahi çıtlatmalar içeriyor, bize hayatın tabiatı gereği kandırmacalarla dolu, meslek amaçlarımızın ise gülünç olduğunu, çok yakında aç kalacağımızı ve evet, aşk hayatımızın olay mahallinde öldüğünü söylüyor. Ancak salaklar her vakit yanında olacak.
Ne kadar şahane, değil mi?
Belki de bunu hususun yabancısı olanlar için biraz daha açmam lazım. 1990’ları ve 2000’li yılların başlarını ve o sırada yakınınızda bir televizyonun varlığını hatırlıyorsanız Friends‘i de hatırlıyor olmalısınız. Perşembe akşamlarının vazgeçilmezi Friends, bir cast yöneticisi tarafından bir ortaya getirilmiş gelmiş geçmiş en sevilesi takıma sahipti: hepsi genç, orta sınıf, beyaz, heteroseksüel, alımlı (aynı vakitte cana yakın), ahlakî ya da politik açıdan sivriliklerden uzak duran ve kolay sindirilebilen karakterlerdi. Joey sersem. Chandler alaycı. Monica obsesif-kompulsif. Phoebe hippi. Rachel, meh, bilmiyorum, Rachel alışveriş yapmayı seviyor. Bir de Ross vardı. Entelektüel ve romantik olan Ross’tu.
Friends seyircisi -yaklaşık 52.5 milyon kişi- sonuç olarak Ross’a düşman oldu. Lakin dizinin öteki karakterleri ona en başından itibaren kurulmuş durumdaydı (Joey’nin Ross’tan “Bu adam ‘merhaba’ dediğinde kendimi öldürmek istiyorum” dediği 1. kısmı hatırlayalım). Hatta Ross ne vakit ilgi alanları, çalışmaları ya da fikirlerinden bahsetse cümlenin ortasında “arkadaşlarından” birinin Ross’un sıkıcılığından, zeki olmanın saçmalığından ve bunları kimsenin umursamadığından dem vurup sızlanmaya başlayacağı katiydi. Çabucak akabinde da stüdyodaki seyircinin kahkahası. Bu 10 dönem boyunca neredeyse her kısımda devam etti. Delirdiği için Ross’u suçlayabilir misiniz?
Kahramanımız, bir Yunan tragedyasındaki üzere kaçınılmaz bir kehanetin içinde oradan oraya sürükleniyordu. Dizinin imalcileri, ilahların değiştirilemez sesini andırır bir biçimde Ross’un sonunda Rachel’la, yani alışveriş yapanla birlikte olmasına karar verdi. Aslına bakarsanız çok daha uygununu bulabileceğini düşünüyorum.
Ross’un başına bunların gelmesinin nedeni neydi?
Dizi 2004’te bitti. Yani Facebook’un açıldığı, George W. Bush’un ikinci devir için seçildiği, American Idol‘ın üst üste sekiz yıl boyunca devam edeceği Amerika’daki bir numaralı program olma alışkanlığını başlatmasıyla Reality TV’nin tanınan kültür için hükümran güç haline geldiği, Paris Hilton‘un kendi “yaşam şekli markası”nı ve otobiyografisini çıkardığı yıl. Ayrıyeten Joey Tribbiani karakteri üzerinden ilerleyen spin-off dizinin başladığı 2004 yılı, büsbütün pes edip aptallığa kucak açtığımız vakte denk geliyordu. Bunu Green Day‘e sormanız kâfi, albümleri American Idiot (Amerikan Salağı) 2004’te çıktı ve onlara “Yılın En Uygun Rock Albümü” kısmında bir Grammy kazandırdı. Zamanlaması daha yeterli olamazdı. Ross’un reddedilmesi, tıpkı vakitte Amerika’nın birçoklarının mantığın sesine karşı cümle ortasında sızlanmaya başladığı bir devri işaret ediyordu.
Evet, ileri sürdüğüm teoriye nazaran Friends batı medeniyetin çöküşünü tetikledi. Meczup olduğumu düşünebilirsiniz. Fakat Ross’u alıntılamak gerekirse: “Oh, o denli miyim? O denli miyim? Aklımı mı kaçırdım? Akli melekelerimi mi yitirdim?” Aslında Friends’in pilot kısmına eşlik eden müziğin R.E.M.’in “bu bildiğimiz dünyanın sonu (ama ben iyiyim)” olarak çevrilebilecek “It’s the End of the World as We Know (And I Feel Fine)”ı olduğunu biliyor muydunuz? Kıyametle ilgili bildirisi çoklukla gözardı edilen sevinçli bir müzik.
2004 yılında öğretmenlik yapıyordum. Okulumuzun satranç kulübünün hocasıydım. Öğrencilerime nasıl sataşıldığını, kabadayılık yapıldığını görüyordum. Onları korumak için elimden geleni yapardım, ancak her yerde de olamazdım. Öğrencilerimin hepsi uyanıktı, hatta inekti ve hasmane bölgedelerdi. Öbür öğrenciler her öğle odamda toplanan satranç kulübü üyelerini yakalamak için odamın önünde pusuya yatardı. Öğretmenlik hayatım boyunca zorba kıyıcısı ve inek savunucusu olarak namım yürüdü. Zorbalar zalim olabilir, fakat emin olun Bay Hopkins’in çok daha makus olduğunu biliyorlardı.
Belki entelektüeller soyunma odalarında daima itilip kakıldılar, lakin toplumsal medya etkileşiminin gerçek tartışmaların ve politik telaffuzun yerini aldığı, siyasalların onlarla bira içmeyi isteyip istememiz üzerinden değerlendirildiği, bilimsel uzlaşının reddedildiği, bilimsel araştırmaya bütçe ayrılmadığı, gazeteciliğin ünlülerin dedikodusunu yapmaya dönüştüğü bu devirde bu mevzuda da tabana vurduğumuzu hissediyorum.
Cnn.com’un zirvesinde Kim Kardashian’ın kıçını görüyorum ve korkuyorum.
Belki bunların hepsi zararsız eğlencelerdir. Tıpkı stüdyo seyircisinin kahkahaları üzere? Tahminen de. Fakat kültürümüzdeki entelektüel ilgiyi işlemek için yeteri kadarını yapmadığımıza dair önemli tasalarım var.
Neyse ki buna karşı bir direniş oluşuyor. Cümleye “biliyor muydunuz?” diye başlamaktan korkmayan metanetli insanlar… Dünyanın Ross’ları. Onları satranç kulübünde gördüm. Kentte sanat müzelerinde saklanmış ve ikinci el kitap mağazalarında yere çömelmiş halde, kütüphanelerde ve kahvecilerde bakışırken, okullarımız ve üniversitelerimizde sessizce dolanırken de görüyorum.
Ross için bir umut yoktu. Vakitle delirdi, ve evet, biraz hudut bozucu biri oldu.
Peki, bu kadar aptal bir dünyada akıl sıhhatimizi nasıl koruruz? Şayet birkaç teklif sunmaya hazır gelmiyor olsam, yeterli bir öğretmen olmazdım.
1. Bir tane kitap okuyuverin ulan. Sırf vakit geçsin diye uğraştığınız çağdaş kültürün boş işlerini bir kenara bırakıp bir roman okuduğunuz vakit özel bir şey gerçekleşir. Yeni fikirlere, yeni tecrübelere, yeni bakış açılarına açık hale gelirsiniz. Bir sabır ve farkındalık deneyidir. New York’taki The New School for Social Research kitap okumanın empatiyi artırdığını kanıtladı. Nitekim de o denli. Okumak hıyarlığınızı azaltır. Bu yüzden sık sık okuyun. Sıkıntı kitaplar okuyun. Tartışmalı kitaplar okuyun. Sizi ağlatan bir kitap okuyun. Eğlenceli bir şey okuyun. Okuyun kâfi.
2. Bir şeyler öğrenin. Beyniniz pek çok şeyi yapabilecek yeteneğe sahip. Onu besleyin. Yeni bir şey öğrenin. İlerlemenin önündeki en büyük mahzur bir şeyin çözülemeyecek kadar karmaşık olduğuna duyulan inanç. Açlık kalıcı. Irkçılık her vakit var olacak. İsrail-Filistin sıkıntısını anlamak çok güç. Kamu eğitim sistemi bozulmuş. Kendi kendinizi eğitin ki tartışmaya katılabilin. Bilimsel bir şey öğrenin, matematikle ilgili bir şey öğrenin. İdeolojiyi keşfedin. Paleontoloji okuyun. Yeni bir lisan öğrenmeye çalışın. Akıcı konuşmak zorunda değilsiniz, yalnızca aklınızda birkaç söz olsun. Eğitici bir podcast dinleyin. Harvard, Yale, Columbia, Stanford üzere üniversitelerden hocalar derslerini internetten bedava sunuyorlar. Neler öğrenebileceğinizi bir düşünün. Bir öğretmen olarak en çok zorlandığım şeylerden biri, öğrencilerimi biri onlara aptal olduklarını söyledikten sonra akıllı olduklarına ikna etmekti.
3. Gördüğünüz her boku satın almayı bırakın. Konuyla bir ilgisi yokmuş üzere görünebilir, lakin tüketici kültürüyle aptallık kültürünün yakın bağlantı içinde olduğuna eminim. Hayatınızı kolaylaştırın. Aptallık kültürel görüntümüzü tayin ediyor zira daha fazla Nike tenis ayakkabısı ve Big Mac satıyor. Konutumuza ne aldığımızın analizini daha dikkatli yaptığımızda, boş dürtülerle manipüle edilme olasılığımız azalır.
Son olarak inekleri koruyun. Seattle’daki bir bilgisayar programcısı, Bill & Melinda Gates Foundation aracılığıyla global açlığı ve hastalıkları gidermek için şu an ABD’deki herkesten daha fazlasını yapıyor. İnekler aşı bulur. İnekler köprü ve yol yapar. İnekler öğretmen ve kütüphaneci olur. O tiksindiğimiz zeki insanlara gereksinimimiz var, zira onlar dünyayı daha düzgün bir yer haline getiriyor. Onların, ağızlarından çıkan her sözcükten sonra gözlerini deviren bir toplum karşısında sinmediklerinden emin olmalıyız. Ross’un daha düzgün arkadaşlara muhtaçlığı var.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından David Hopkins’in medium.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
