Traduttore traditore demişler, tercüman haindir [i]. Tercüman günah keçisidir, demeliydiler. İstanbul Sinema Festivali’nde Ian McKellen’ın kendisini gey/eşcinsel olarak tanımladığı kelamların sahnede ardıl çeviri yapan tercüman tarafından sansürlendiği argümanı etrafında koparılan gürültü üzerine biraz düşünmek gerekiyor. Bu tartışmalarda iki değerli sorun vardı:
1. Tutarsızlık: Ortada bir sansür olduğunu argüman edenler, Ian McKellen’ın kimliklerinden sadece birini savundular. Tercüman, McKellen’ın sadece eşcinsel olduğunu değil enternasyonalist olduğunu söyleyen kelamlarını de atlamıştı, lakin nedense sadece birinci kısımdan rahatsız oldular.
2. Sorgusuz infaz: Çevirmenin çeviri şartlarını hiç bilmeden ve kendisinin görüşüne, açıklamasına hiç başvurulmadan “gey” sözünü sansür ettiği tezi bir vakıaymış, sabit bir gerçekmiş üzere öne sürüldü. Ya basitçe duymadıysa?
Her iki duruma da yakından bakalım.
McKellen’ın sosyalistliğinin “sansürü”nde sorun yok!
Yüzüklerin Efendisi’ndeki Gandalf rolüyle milyarlara mal olan, onlarca sinemada ve Shakespeare’den Beckett’a büyük müelliflerin oyunlarında çok kıymetli roller almış olan McKellen, şenliğin açılış merasiminde sahnede kendini tanımlarken, görüntüden da takip edilebileceği üzere şu ifadeyi kullandı: “… and as an openly gay man, I am certainly an internationalist.”
Çeviri sürecindeki meseleleri teşrih ederken cümlenin bütününe geri döneceğiz fakat şöyle çevrilebilir: “… ve açık bir eşcinsel erkek olarak, katiyetle enternasyonalistim.” Sahnedeki mütercim arkadaşımız ise şöyle çevirmeyi tercih etti: “…aslında memleketler arası bir kimliğe sahibim.” Açık ki eksik ve kısmen yanlış bir çeviri, bunun mümkün nedenlerine sonra döneceğiz.
Devamında görülebileceği üzere, McKellen kısa konuşmasını kendisinin ve sinemanın enternasyonalist niteliği üzerine kuruyor ve gey olmasını da kendisini enternasyonalist kılan kıymetli bir neden olarak tabir ediyor. Aslında çabucak sonrasında, mütercim arkadaşın da hakikat bir biçimde çevirdiği üzere “cinema … makes us all internationalists”, “sinema … hepimizi enternasyonalist yapar” diyor.
Ortada bir sansür varsa, McKellen’ın eşcinsel kimliği kadar, kendi sitesindeki bir röportajında açıkça söz ettiği sosyalist kimliği de sansürlenmiştir. Enternasyonalizmin sosyalizm dışı versiyonları da olmakla birlikte, oyuncunun kendini yerleştirdiği siyasal gelenek içinde bu sıfatın direkt sosyalizmle alakalı olarak kullanıldığı açık. Ancak mütercimi sorgusuz sualsiz sansürcü olarak damgalayan arkadaşlar, görebildiğim kadarıyla, bundan en ufak bir rahatsızlık duymadılar. “Sansür” sadece kendimize dönük olunca mı sorun?
Çevirmenin sorgusuz infazı
Bu olayı aktarırken, sansürü daima tırnak içinde kullandım, zira çok büyük ihtimalle ortada sansür falan yoktur. Tercümanı tanımadığımı ve kim olduğunu bilmediğimi de çabucak söyleyeyim.
Şu satırları yazarken Antalya’da bir tıp kongresi için çeviri yapıyoruz. Az evvel oldu: Yabancı konuşmacıya Türkçe bir soru soruluyor, soruyu eksiksiz çeviriyoruz, lakin bir nedenle yabancı konuşmacının kulaklığı çalışmıyor. Pili bitmiş olabilir, yanlış kanalda olabilir, bozuk olabilir vs. Gün içinde bu durumu birkaç defa yaşadık. Ancak sorusu anlaşılmayan iştirakçi ne dese beğenirsiniz: “Sanırım çeviri başarısız oldu.” Hayır efendim, bu çeviriyle ilgili değil işitsel teknolojilerle ilgili bir sorun ve bunu bal üzere biliyorsunuz. Yeniden de herkesin birinci aklına gelen şey tercümanı suçlamak. Davos doruğundan kolay bir buluşmaya, memleketler arası iştirakli bir toplantıda bir kriz çıksın da tercüman suçlanmamış olsun; bu türlü bir durum hatırlamıyorum. “Tercüman her vakit kusursuz çeviri yapar” yahut “Ne yaparsa yapsın kabul edilmelidir” demiyoruz ancak daima mi çeviri makus?
Şimdi “polisiye” bir soru soralım: İstanbul Sinema Festivali’nin açılış merasiminde ne olmuş olabilir de mütercim “gey” (ve “enternasyonalist”) sözcüğünü atlamış olabilir?
1. Duymamış olabilir…
Bu sanıldığından da güçlü bir ihtimal. Altın Portakal, Altın Koza dahil birçok sinema şenliğinde sahnede çeviri yaptım. Binlerce kişinin karşısına çıkarsınız, çok gürültülü bir ortamdır, bazen konuşmacının çıplak sesini hiç duymazsınız, hoparlörlerse seyirciye dönüktür, kulağınıza çok yankılı bir uğultudan öbür bir şey gelmez, siz bundan bir mana çıkarmaya çalışırsınız. Sahnede sizi yerleştirdikleri yahut kendiniz için seçtiğiniz yer bu durumu yeterlice güçleştirebilir.
2. Anlamamış olabilir…
Bunun da farklı nedenleri olabilir.
a. Tercüman o gün çok yorulmuş yahut makus günündedir.
b. Tercüman gereğince tecrübeli, düzgün yahut hazırlıklı değildir.
3. Emin olamamış olabilir…
Sesle ilgili problemler, konuşmacının söylemi ve aksanı, çevirmenin pozisyonu, ruh hali, ne bileyim, tam o sırada birinin öksürmesi üzere sayısız nedenle bir sözcükten emin olmayabilirsiniz. Tek heceli gay sözcüğünün yahut international’a eklenen –ist ekinin basitçe kaçırılabileceğini unutmamak gerek. Bu durumda şartlar el veriyorsa konuşmacının cümlesini tekrarlaması istenebilir, fakat her vakit mümkün olmaz.
4. Sansür etmiş olabilir…
Bu hakikaten de bir olasılıktır lakin en son akla gelmelidir. Bu hususta farklı teoriler olmakla birlikte benim görüşüme nazaran, mütercimler tarafsız olmalı ve kendilerine geleni mümkün olan en üst seviye sadakatle öbür lisana çevirmelidir. “Gerçekler devrimcidir!” Her mütercim en az bir sefer “Burayı çevirmeyin” ihtarını duymuştur, bazen sansür etmeniz gereken şeyleri size evvelce dikte ettirmek isteyenler çıkar, hatta diplomatik nedenlerle hatası tercümana atacaklarını daha baştan belirtmiş olabilirler (böyle şeyler oluyor). Bu üzere nedenlerle veya toplumun bir kesimi olan tercüman çeşitli siyasal önyargılara sahip olduğu için sansür gerçekleştirebilir.
Yazının sonunda tecrübeli sekiz konferans müterciminin bu bahisteki varsayımlarını ve yorumlarını okuyacaksınız (bu arkadaşların ben dahil bir kısmı Kaos GL de dahil olmak üzere çeşitli LGBTi STK’larına istekli, yarı-gönüllü yahut fiyatı mukabilinde kelamlı çeviri yapmış kişiler). Benim varsayımımı sorarsanız: Çevirmen arkadaş ses meseleleri hasebiyle duyduğundan emin olamadı.
Neden bu iddiası yürütüyorum? Zira uzman bir tercümanla karşı karşıyayız. Birçok karmaşık cümleyi pek güzel bir biçimde çeviriyor. Buna karşın birtakım detayları da atladığını görüyoruz. Örneğin McKellen önümüzdeki ay 78 yaşına gireceğini söylüyor, ama mütercim halihazırda o yaşta olduğunu söylüyor. Konuşmacı radyo için oyunculuk yaptığını söylüyor, mütercim bunu da atlıyor [ii]. “İngiltere’de doğdum, Britanyalıyım diyorum, Avrupalıyım ve açıkça eşcinsel biri olarak mutlaka enternasyonalistim” cümlesini[iii] “İngiltere’de doğdum, sanırım Britanyadalıyım [iv] demek daha gerçek olur. Fakat ne olursa olsun kendimi Avrupalı olarak tanımlıyorum, aslında milletlerarası bir kimliğe sahibim,” biçiminde çevirirken hem birtakım olguları atlıyor yahut daraltıyor, hem de “ne olursa olsun”, “aslında”, “daha hakikat olur” üzere orijinalde olmayan (ama 100 çevirinin 80’inde rastlayabileceğiniz ve manası değiştirmeyen) orta ilişki sözleri ekliyor.
Bu kısım kanımca güzel bir çeviri değil, ancak bunun sebebi muhtemelen işitme şartları. Buna sansür demek için çok lakin çok daha fazla göstergeye gereksinim var. Aksi niyet okumaya ve damgalamaya girer. Damgalanmanın/stigmatizasyonun ağır sonuçlarını yaşayan bir topluluğun kesimi olarak eşcinsel arkadaşların böylesi bir durumda çok lakin çok daha hassas olmaları gerekiyordu.
Çevirmenlerin kaygısı çok o yüzden biraz uzattım. Lakin öteki tercüman arkadaşların bu mevzudaki görüşlerini aktarmadan evvel çeviri sürecinin hermenötik/yorumsal niteliği üzerine birkaç şey eklemek istiyorum.
Çeviri neden daima bir ekleme ve çıkarma sürecidir?
En başta alıntıladığım Latin deyişinin belirttiği üzere, çeviri süreci her vakit bir modül “ihanet” içerir. Lisanlar dünyayı söz etmek içindir, ancak dünyalar çoğuldur. Yanlışsız, farklı insan topluluklarının dünyalarında birçok şey ortaktır: yeme, içme, sevişme, okul, din, siyaset vs. Lakin birçok şey de ortak değildir, bu yüzden her lisanın “çevrilemeyen” sözcükleri üzerine koca bir külliyat mevcut. Dahası, ortak üzere görünen şeyler, lakin kısmen ortaktır. Her fakat her lisandaki her ancak her sözcük ve tabirin, her fakat her kullanım alanında farklı, sayılamaz ve sonlandırılamaz çağrışımları, yan manaları, alakaları, hassasiyetleri, güçleri vardır.
“Çocuk kitabı masaya koydu” üzere bir cümleyi kaynak metne fazla “ihanet” etmeden çevirmek kolaydır (tekrarlayayım: hiç ihanet etmeden çevirmek olanaksızdır) lakin mesela “Avukat bu davaya yüreğini koydu” üzere bir o kadar kolay yapıya sahip bir cümleyi çevirmeye niyetlenen tercüman, kesinlikle bir şeyleri atmak yahut katmak zorunda kalacaktır. Bakalım:
- Bir sefer, “dava” sözcüğünün ikili manası (hukuki bir prosedür ve uğruna çaba edilen bir ideal) öbür lisanda bulunmayabilir (benim bildiğim yabancı lisanların hiçbirinde bulunmuyor).
- Bulunsa bile, “dava” sözcüğünün farklı toplumların hafızasında çok farklı yankıları olacaktır.
- “Yüreğini koymak” tabiri çok çeşitli biçimlerde çevrilebilir, hatta İngilizceye “put one’s heart into” üzere neredeyse büsbütün tıpkı sözcüklerle çevirmek de mümkündür. Ne var ki tekrar de “kalp” değil “yürek” sözcüğünün seçilmesinin Türkçede beraberinde getireceği yüklerin diğer bir lisana aktarılması, uzun ek açıklamalar yapmaksızın olanaksızdır.
- “Avukat” sözcüğünün farklı hukuk sistemlerinde farklı şeyler söz ettiği sorununa hiç girmeyelim…
Çeviriyle ilgilenen herkesin bildiği üzere, kelamlı çeviri için batı lisanlarında “yorum, yorumlama” manasına da gelen “interpretation” sözcüğü kullanılır, aslında sırf kelamlı değil yazılı çeviri süreci de her vakit yorum içerir. İsmini mütercim tercümanların da rabbi olan Hermes’ten alan hermenötik felsefe bize her çeşit aktarma sürecinin yorum içerdiğini öğretti, az evvel yanınızdaki kişinin söylediğini bir diğerine aktarırken bile bazen sözel, bazen söz-dışı (beden lisanı, ses tonu vb.) yorumlar katarsınız. Bu yorumsama süreci çeviride had safhaya ulaşır. Bu, çevirmenin yaptığı her yorumun geçerli olduğu manasına gelmez, lakin bir bağlantı sıkıntısında tercümanı suçlamadan evvel uzun uzun düşünülmesi gerektiği manasına gelir.
Çevirmen işçidir. Onun emek süreci konusunda kolaycı ve mahkûm edici yargılarda bulunmadan evvel bu düşünme emeğini hasretmek hakikaten kural. Aksi hâlde, mesela ezilen bir kimliği müdafaa mazeretiyle, bir öbür kişiyi hunharca eziyor durumuna düşebilirsiniz.
Tercümanlara sorduk
— “Tercümanın sahnedeki pozisyonu problemliydi ve konuşmacıyı duymasını güçleştiriyordu. Tercümanın bu mevzudaki sorumluluğunu, yerini değiştirmek isteyip istemediğini bilmiyoruz. Lakin “gey” sözü açısından bir sansür olduğunu düşünmüyorum, tercüman muhtemelen duyamadı.”
— “Sorgulanması gereken iki durum olduğu kanaatindeyim. Öncelikle tercümanın yer seçimi kendi isteği mi? Sahnede bir elinde mikrofon başka elinde not defteri ile not alması zorlaşacağından dolayı kürsüyü kullanmak istemiş de olabilir. Kendisine yer seçme bahtı tanınmamış da olabilir. Lakin profesyonel bir mütercim olarak, böylesine kıymetli bir toplantıda yer seçimi konusunda ısrarcı olması gerekirdi kanaatindeyim. Duymadığı için mi sansür yapmıştır? Bu sorunun yanıtını yüksek ihtimalle hiçbir vakit bilemeyeceğiz zira tercümanın saniyelik almış olduğu bir karardan bahsediyoruz. Duyduğu halde, emin olmadığı için gayri ihtiyarı söylememiş olabilir. Duyamamış olması da şüphesiz ihtimal dahilinde. Ancak tercümanın birinci etapta ‘enternasyonalist’ sözünü de çevirmekten imtina ettiğini düşünecek olursak, emin olamadığı için çeviri etmemeyi tercih ettiği tarafında bir kanı oluşmakta bende.”
— “Çevirmenin kâfi donanıma sahip olduğu kabul edilirse, temel neden ses kalitesi olmalı: Tek atlanan detay ‘openly gay’ sözcükleri değil. Konuşmacının ‘sinema, televizyon ve radyo’da göründüğüne, birebir vakitte kendini Avrupa vatandaşı saydığına, enternasyonalist olduğuna ait söyledikleri de âlâ aktarılmamış. Bu durumda, çevirmenin örneğin “enternasyonalizm” kavramını da sakıncalı bulduğu için çevirmediğini filan varsaymamız gerekiyor. Çevirmenin tek bocaladığı yer bu sözcük olsaydı, sansürlediğini söyleyebilirdik. Fakat bu durumda sansür çok akla yatkın bir açıklama üzere gelmiyor.”
— “Çevirmenin ne dediğini (neyi çevirip çeviremediğini) dinlemedim bile zira gerek kalmadı. Kendi yaşadığım bir tecrübeye değinmek istiyorum öncelikle. Ben daha evvel bu türlü bir setting’de bulundum; yani önümde kalacak formda bir konuşmacının 300 seyircilik bir sahneye mikrofonla konuştuğu, benim de görece arttan bir yerden konuşmacının kelamlarını dinlemeye çalışıp çeviri yaptığım bir durumdu bu. Konuşmacı bir elçiliktendi ve elçinin orada bulunamaması yüzünden özür diliyordu. Elçinin -Slav lisanlarına hakim değilseniz şayet, ki bir Slav lisanına hâkim olmasam da hayli aşinayım- çok da kolay olmayan ismini da söylem etmişti ki bu bilgi bende yoktu. Konuşmacı konuşmaya başladı; benim duyduğum lisan mutlaka İngilizce olamazdı… Tekrarlamasını istedik; yeniden birebir şeyleri söylüyordu ve muhakkak İngilizce konuşmuyordu… Yani aslında İngilizce konuşuyormuş fakat bunu adamla yan yana gelince lakin algılamaya başladı zihnim. O denli bir pozisyonlanma olmuş ki, adamın tek sözünü anlamak bir yana, İngilizce konuşmadığına kanaat getirmiştim birinci iki denemede. Takır takır öbür bir lisanda konuşuyordu resmen. Bu görüntüde da benzeri bir pozisyonlanma var. Ha, belirli ki mütercim bir şeyleri duyabiliyor ki pek yeterli başlamış. Ancak ben şahsen, görüntüdeki ses sisteminden midir nedir, çevirmenin çevirebildiği o ilk sözleri bile net anlamadım. Şahsî olarak İngiliz aksanını güç anlayan, bu tıp aksanla konuşan konuşmacılardan çabuk yorulabilen bir tercümanım. Değindiğim açılardan (konumlanma, aksan, ses nizamı vs.) bakınca çevirmenin bunu kaçırmış olabileceğini düşünüyorum. Daha çok şey yazabilirim bu hususta, yani çevirmenin o kısmı neden çevirmemiş olabileceğine dair birçok ihtimal ve kombinasyonu sayabilirim. ‘Çevirmen çevirmedi’ haberlerinden ötürü üzgünüm, hatta kızgınlık bile duydum. Ne kadar ironiktir ki Ankara’da, LGBT ve bayan etraflarında birçok kere ardıl çeviri yapmış, hatta simaen insanların tanıyabildiği bir tercüman olarak ‘çevirmen çevirmedi’ yargısına yönelik hissettiğim birinci şey kızgınlık oldu. Bu mesleğin çok çeşitli bileşenleri var mesleği hiçbir vakit yüzde yüz icra edemeyişimize sebep olan. ‘Çevirmen çevirmedi!!!’ haberini kınıyor, insanları anlayışa davet ediyorum.”
— “İlkin önyargılı idim, fakat dinleyince çevirmenin -çevirmen jargonuyla- ‘kaçırdığını’ düşündüm. Konuşmacı kendisi hakkında bir paragraf kadar konuşuyor ve çevirmenin sahnede heyecan içinde olduğu da görülüyor.”
— “Ben şöyle düşünüyorum: Her türlü mümkünlük var. Duymamış olabilir. Lakin devamına baktığında her şeyi duymuş üzere görünüyor. Bu kadar çok şeyi duyup bunu duymaması tuhaf geldi. Yeniden de mikrofonun sabit olduğu kürsüden konuşmak zorunda kalması onu duyma açısından güç bir yerde bırakıyor diyebiliriz. Ancak şunu da eklemeliyim, çeviri biraz da hayat stiliyle ilgili. Kimi şeyler var bekliyorsun, birtakım şeyleri beklemiyorsun. Ve beklemediğin bir şey çıkarsa, o derin İngiliz aksanı içinde duyamayabilirsin. Duymuştur fakat onu o anda söylerse ve o denli bir şey söylenmemişse, inançlı tarafta kalmak için orayı atlamış olabilir. Şuurlu olarak sansürlediğini sanmıyorum. Zira -umarım tabii- kişiyi tanıyarak, kim olduğunu bilerek gitmiştir.”
— “Bir konferans tercümanı, araştırmacısı ve eğitmeni olarak ferdi görüşlerim şu formda: Bence sansür (veya bâtın bir gündem) yok zira çevirmenin kaçırdığı öbür şeyler olduğunu da görüyoruz. Çevirmenin pozisyonu olabilecek en berbat kombinasyonda: Konuşmacıdan uzakta, konuşmacı hareket ederek konuşuyor, mütercim bir kürsü önünde ayakta durarak not almak zorunda kalıyor ve en kıymetlisi de konuşmacıyla göz teması yok. Bildiğimiz üzere ses öne gerçek hareket eder, dinleyicinin tam olarak net biçimde duyduğunu gerideki tercüman tıpkı netlikte duyamıyor. Çevirmenin ne kadar başarılı ve ehil bir mütercim olduğunu biliyorum, hasebiyle yetkinlik eksikliği de de bence kelam konusu değil. Patron pozisyonundaki İKSV, tercümana in-ear (kulak içi) kulaklık sağlamalıydı yahut toplantı için simultane çeviri organize edilmeliydi. Umuyorum ki bu tatsız olay ilerideki çalışmaların şartlarını düzeltme hedefine hizmet edecektir.”
— “Ben çevirmenin o kısmı kaçırmış olduğunu düşünüyorum. Sesi dışarıdan duyuyor ve konuşmacının ardında kalıyor. Hepimiz bu türlü bir durumda çeviri yapmışızdır ve zorluğunu biliriz. Dış etkenlere büsbütün açık, odaklanmanın güç olduğu bir ortam. Şartlar ve ortam çeviri açısından ne kadar idealse, yeterli bir çeviri çıkma ihtimali o ölçüde artar. Bu aktiflik ve aktiflikte gerçekleşen bu olay, popülerliği sayesinde tahminen buna dikkat çeker.”
Dipnotlar
[i] Lat. Omnis traductor traditor: Bütün tercümanlar haindir.
[ii] İng. Next month, I am 78 years old. I am an actor on stage, on television and on radio.
[iii] I was born in England, I call myself British, I am European and as an openly gay man, I am certainly an internationalist.
[iv] “da”, lisan sürçmesi.
Kaynak: Çevirmenin Dünyası | Barış Yıldırım
