Haruki Murakami: “Cazın Elçisi”

Romancı olmaya hiç niyetlenmemiştim, en azından 29 yaşına kadar. Bu mutlaka yanlışsız.

Çocukluğumdan bu yana çok okudum, okuduğum romanların dünyalarının derinliklerine o kadar çok girdim ki rastgele bir şey yazmayı hiç istemediğimi söylesem palavra olur. Fakat kurmaca yazacak yeteneğim olduğuna hiç inanmıyordum. Gençliğimde Dostoyevski, Kafka ve Balzac üzere müellifleri severdim, lakin onların bize bıraktığı yapıtlarla uzunluk ölçüşebilecek bir şey yazmayı hayal bile edemezdim. Bu yüzden kurmaca yazarlığına dair her türlü umudumu şimdi küçükken bıraktım. Kitap okumaya hobi olarak devam etmeye, bana para kazandıracak işi öbür yerde aramaya karar verdim.

Karar verdiğim profesyonel alan müzikti. Çok çalıştım, para biriktirdim, arkadaşlar ve akrabalardan bir sürü borç aldım ve üniversiteyi terk ettikten kısa bir mühlet sonra Tokyo’da küçük bir caz barı açtım. Gündüzleri kahve, geceleri de içki servis ediyorduk. Ayrıyeten birkaç kolay yemek de sunuyorduk. Daima müzik çalıyordu, hafta sonları da caz yapan genç müzisyenler oluyordu. Buna yedi yıl devam ettim. Neden? Kolay bir nedenden ötürü: Sabahtan akşama kadar caz dinlememi sağlıyordu.

Cazla birinci defa 1964’te, 15 yaşında tanıştım. Arka Blakey and the Jazz Messengers (Art Blakey ve Cazın Elçileri) o yılın Ocak ayında Kobe’de sahne aldı, benim de doğum günü ikramı olarak aldığım bir biletim vardı. Bu gerçek manada caz dinlediğim birinci seferdi ve beni hayrete düşürdü. Yıldırım çarpmışa dönmüştüm. Küme olağanüstüydü: Tenor saksofonda Wayne Shorter, trompette Freddie Hubbard, trombonda Curtis Fuller ve sağlam, yaratıcı davulculuğuyla hepsine öncülük yapan Arka Blakey. Sanırım caz tarihinin en güçlü takımlarından biriydi. Bu kadar harikulade bir müziği daha evvel hiç duymamıştım ve onun bağımlısı oldum.

Geçen yıl Boston’da Panamalı caz piyanisti Danilo Pérez’le akşam yemeği yerken ona bu hikâyeyi anlattım, cep telefonunu çıkararak bana “Wayne’le konuşmak ister miydin?” diye sordu, “Elbette” dedim ben de, ne diyeceğimi şaşırmıştım. Florida’daki Wayne Shorter’ı aradı, telefonu bana verdi. Shorter’a yalnızca o günden bu yana hiç o denli bir müzik dinlemediğimi söyledim. Hayat çok garip, ne olacağını hiç bilmiyorsunuz. Tam 42 yıl sonra romanlar yazıyor, Boston’da yaşıyor ve bir cep telefonuyla Wayne Shorter’la konuşuyordum. Bunu hayal bile edemezdim.

“Müzikte de kurmacada da en temel şey ritim. Üslubunuzun yeterli, doğal, sabit bir ritmi olmalı, yoksa beşerler yazdıklarınızı okumaya devam etmez. Ritmin ehemmiyetini müzikten, bilhassa de cazdan öğrendim.”

29 yaşına geldiğimde bir anda durup dururken roman yazmak istediğime dair bir pay kapıldım, bunu yapabileceğime dair. Elbette Dostoyevski ya da Balzac’la uzunluk ölçüşebilecek bir şey yazamazdım, ancak kendime bunun kıymetli olmadığını söyledim. Bir edebiyat devi olmam gerekmiyordu. Yeniden de ne nasıl roman yazacağımı biliyordum ne de ne hakkında yazacağımı. Sonuçta hiçbir tecrübem ve hâlihazırda bir üslubum yoktu. Bana nasıl yapacağımı öğretecek kimseyi tanımıyordum, hatta edebiyat hakkında konuşabileceğim arkadaşım da yoktu. O sırada tek düşündüğüm bir enstrüman çalarmış üzere yazabilsem ne hoş olacağıydı.

Küçükken piyano öğrenmiştim ve kolay melodileri çalacak kadar müzik okumayı biliyordum, lakin profesyonel bir müzisyen olmak için gereken cinsten bir tekniğe sahip değildim. Tekrar de başımın içinde güya kendi müziğim üzere bir şeyin varlıklı, güçlü bir akıntının içinde girdap üzere döndüğünü hissediyordum. Bu müziği yazıya dökmenin mümkün olup olmayacağını düşünmeye başladım. Üslûbum bu türlü kendini buldu.

Müzikte de kurmacada da en temel şey ritim. Üslubunuzun yeterli, doğal, sabit bir ritmi olmalı, yoksa beşerler yazdıklarınızı okumaya devam etmez. Ritmin değerini müzikten, bilhassa de cazdan öğrendim. Sonra melodi gelir, ki o da edebiyatta sözcüklerin ritme uyması için uygun ayarlanması manasına gelir. Şayet sözcüklerin ritme uyma biçimi pürüzsüz ve hoşsa bundan daha fazlasını isteyemezsiniz. Sonra armoni gelir, sözcükleri destekleyen dahili zihinsel sesler. Sonra da en çok sevdiğim kısım gelir: özgür doğaçlama. Hikâye, özel bir kanal aracılığıyla içeriden özgürce fışkırmaya başlar. Tek yapmam gereken kendimi akıntıya bırakmak. Son olarak da tahminen de en değerlisi gelir: Bir işi bitirdikten sonra yaşadığınız o yükselmişlik hissi – “performans”ınızı bitirdikten, yeni ve manalı bir yere ulaşmayı başardığınızı hissettikten sonra. Her şey yolunda giderse de o yükselmişlik hissini okurlarınızla (seyircinizle) paylaşma imkanı buluyorsunuz. Bu, öteki hiçbir formda erişilemeyecek bir doruk.

Yani yazmakla ilgili bildiğim her şeyi müzikten öğrendim. Çelişkili üzere duyulabilir, lakin müzikle ilgili bu kadar takıntılı olmasam roman müellifi olamayabilirdim. Bugün, neredeyse 30 yıl sonra bile hâlâ düzgün müzik, bana yazarlıkla ilgili birçok şey öğretiyor. Mesela F. Scott Fitzgerald’ın zarifçe akan nesrinden aldığım ilhamı, Charlie Parker’ın tekrar eden pervasız melodilerinden de alıyorum. Miles Davis’in de müziğindeki daima kendini yenileme hâlinin niteliğini edebi bir model olarak kabul ediyorum.

En sevdiğim caz piyanistlerinden biri Thelonious Monk. Bir seferinde birisi ona piyanodan belirli bir sesi nasıl çıkardığını sorduğunda Monk klavyeyi işaret ederek şunu söylemişti: “Yeni bir nota olamaz. Klavyeye baktığınızda bütün notaların halihazırda orada olduğunu görürsünüz. Fakat şayet bir notayı tabir etmeyi gereğince isterseniz, farklı duyulacaktır. Hakikaten tabir etmek istediğiniz notaları seçmelisiniz!”

Yazarken sıklıkla bu sözleri hatırlıyor ve kendi kendime şöyle düşünüyorum: “Bu hakikat. Yeni bir sözcük yok. Bizim işimiz büsbütün sıradan sözcüklere yeni manalar ve özel imalar katmak.” Bu fikir bana inanç veriyor. Geniş, bilinmeyen alanların hâlen önümüzde serili durduğunu, grup biçebileceğimiz bakir toprakların bizi beklediğini anlatıyor.

*Haruki Murakami’nin bu yazısı, Can Koçak tarafından Jay Rubin’in Sunday Book Review için yaptığı çeviriden çevrilmiştir.