Manhattan’da buluşmamızdan bir gün evvel, bir bayan Haruki Murakami’yi sabahın geç saatlerinde koşmak için geldiği Central Park’ta durdurdu. Ona şunu sordu: “Affedersiniz, siz çok meşhur bir Japon romancı değil misiniz?” Bu soruyu sormanın tuhaf bir yoluydu, tekrar de Murakami her zamanki ölçülü halini korudu: “Ona ‘Hayır,’ dedim, ‘ben sırf bir müellifim. Tekrar de sizinle tanıştığıma çok mutlu oldum!’ Sonra da el sıkıştık. Beşerler beni durdurup bu türlü şeyler söyleyince çok garip hissediyorum, zira ben sıradan bir beşerim. İnsanların neden benimle tanışmak istediğini anlamıyorum.”
Bunu yanlış bir mütevazılık olarak da, ünden duyulan gerçek bir rahatsızlık olarak da pahalandırmak hakikat olmaz. Şu ana dek anlayabildiğimiz kadarıyla 69 yaşındaki Murakami global ününden ne hazzediyor ne de nefret ediyor. Onun bakış açısı daha çok biraz şaşkına dönmüş bir seyirciyi anımsatıyor, bilinçaltından o gerçekdışı hikâyeler dökülürken de, hem Japonca hem de çevrildiği lisanlarda milyonlarca okur tarafından yalanıp yutuldukları gerçeğiyle karşı karşıyayken de bu türlü. Tipik Murakami ana karakterinin de buna benzeri halde aralı bir gözlemci olması tesadüf değil. Anlaşılmayan bir telefon konuşması ya da kayıp bir kediyi araması onu patlayan köpekler, kuzu kostümü giymiş adamlar, gizemli genç kızlar ve yüzü olmayan beşerlerle dolu hayal üzere bir paralel kozmosa yönlendirdiğinde endişeliden çok meraklı üzere görünen uysal, içine kapanık ve çoğunlukla ismi olmayan 30’lu yaşlarının ortasındaki bir adam.
Murakami’nin bu büyüleyici edebi formülün politik kriz periyotlarında bilhassa ilgi çektiğine dair bir teorisi var. “1990’lar Rusya’sında çok popülerdim. O sırada Sovyetler Birliği dağılıyordu ve büyük bir baş karışıklığı vardı. Başı karışık beşerler kitaplarımı seviyor.” Amerika’daki haklarını temsil eden ajansın ofisinde bulunan toplantı odasında bir yandan su içerken bunu söylüyor. “Almanya’da Berlin Duvarı yıkıldığında baş karışıklığı vardı, beşerler da kitaplarımı seviyordu.” Bu doğruysa Donald Drumpf ABD’si ve Avrupa Birliği’nden çıkmaya çalışan Britanya, İngilizceye Philip Gabriel ve Ted Goossen tarafından çevrilen 674 sayfalık Murakami tuhaflığı içeren 14. kitabı Killing Commendatore için bilhassa bereketli pazarlar olabilir.
Onun kitaplarını özetlemek başarısızlıkla sonuçlanmaya mahkum bir teşebbüs, fakat tahminen de kitapla tıpkı ismi taşıyan anlatıcının karısı tarafından terk edilmiş kederli bir portre ressamı olduğunu, Japonya dağlarında inzivaya çekilme denemesinin ise gizemli bir teknoloji teşebbüsçüsü, geceleri rastgele çalan bir zil, bir yeraltı tapınağı (kuyular ve toprağın altındaki diğer odalar, tıpkı kayıp kediler üzere bir Murakami klasiği) ve anlatıcının çatı katında bulduğu bir fotoğrafın tuvalinden fırlayan, çarpıcı derecede konuşkan 60 cm uzunluğunda bir samurayın ortaya çıkışıyla karmaşık bir maceraya dönüştüğünü söylemek kâfi olur. Ergenlik yıllarından beri F. Scott Fitzgerald’ın yapıtlarına hayran olan müellife nazaran bunların hepsi Muhteşem Gatsby’ye bir hürmet duruşu niteliğinde. Öte yandan kitapta ilerledikçe bu beyana artan bir kuşkuyla yaklaşmak muhtemel.
Murakami’nin işlerinin siyasi tasanın hakim olduğu periyotlarda popülerleşmesi mantıklı, zira okuru mest eden, neredeyse uyuşturan bir yapısı var. Duygusal tekdüzeliğin eşlik ettiği olay örgüsünün tuhaflığı, gerçek dünya ve onun uçlarından uzakta, rahatlatıcı bir kaçış noktası sağlayabilir. Murakami bir seferinde onunla röportaj yapan birine beyzbolu sıkıcı olduğu için sevdiğini söylemişti, otobiyografik denemelerinden oluşan Koşmasaydım Yazamazdım (Çev. Hüseyin Can Erkin) da ağır hisleri ertelemenin bir yolu olarak koşmanın keyfini öne sürüyor.
Yine de Murakami’den, yapıtlarındaki gerçeküstü öğelerin ne manaya geldiğini size açıklamasını beklememelisiniz. O, bilinçaltına duyduğu sarsılmaz itimatla çalışıyor. Şayet o karanlık kuyudan ortaya bir manzara çıkıyorsa, bunun direkt manalı olması gerektiğini varsayıyor. Onun işi de ortaya çıkanı incelemektense kayıt altına almak. Yüzüne yavaşça gelen gülümsemesiyle “Bu zeki insanların işi,” diyor, “yazarlar zeki olmak zorunda değil.” Örneğin Sahilde Kafka’da (Çev. Hüseyin Can Erkin) gökten dolu yağarmış üzere balıkların düşmeye başladığı bir an var. “İnsanlar bana ‘Neden balık? Ayrıyeten neden gökten düşüyorlar?’ üzere sorular soruyor. Meğer onlara verecek bir yanıtım yok. Sadece gökten bir şeyin düşmesi gerektiği fikrine kapıldım. Sonra da bunun ne olabileceğini düşündüm ve dedim ki: ‘Balık! Balık olsa âlâ olurdu.’”
“Eğer bilinçaltımdan, okurda da karşılık bulan bu türlü bir şey çıkıyorsa tahminen doğrusu budur. Artık okurla bâtın bir buluşma yerimiz, bilinçaltında saklanabileceğimiz bir alan olduğundan bahsedebiliriz. Burada da tahminen gökten balık yağması gerekiyordur. Kıymetli olan bunun neyin sembolize ettiğini incelemektense buluşma yerine odaklanmak. Gerisini entelektüellere bırakıyorum.” Murakami’nin kendisini bilinçaltı ve okurları ortasında bir boru çizgisi üzere pozisyonlandırma fikri o derece bariz ki kendisinden “doğal bir hikâye anlatıcı” olarak bahsettikten çabucak sonra duraklıyor ve bunu düzeltme gereği duyuyor: “Hayır, ben bir hikâye anlatıcısı değilim. Ben bir hikâye izleyicisiyim.” Hikâyelerle kurduğu bu münasebet hayal gören birinin düşüyle ilgisine benziyor, bu da geceleri neredeyse hiç hayal görmediğini açıklamaya yardımcı olabilir. “Belki de ayda bir sefer oluyordur, lakin genelde düş görmüyorum. Sanırım bunun sebebi uyanıkken düş görebilmem, böylece uyurken hayal görmeme gerek kalmıyor.”
Murakami’nin müellif olma hikâyesi de şuurunun ötesinde bir yerden çıkmış üzere görünüyor. 1949’da Kyoto’da, savaşın akabinde Amerika tarafından işgal edilmiş Japonya’da doğan Murakami, kurumsal bir mesleğe burun kıvırarak Tokyo’da evcil hayvanıyla birebir ismi taşıyan Peter Cat isimli bir caz kulübü açmaya karar vermesiyle ailesini hayal kırıklığına uğratmıştı. Birkaç yıl sonra bir beyzbol stadyumunda topun Dave Hilton isimli Amerikalı bir oyuncunun sopasıyla buluşmasını izlerken bir roman yazabileceği fikrine kapıldı. Bu aydınlanma Rüzgârın Müziğini Dinle’nin (Çev. Ali Volkan Erdemir) ortaya çıkmasını sağladı. Kısa bir mühlet sonra Japonya’da yayımlanan edebiyat dergisi Gunzo bir hafta sonu onu, romanının mecmua tarafından müelliflere verilecek yeni mükafatın adaylarından biri olduğunu söylemek için uyandırdı. Telefonu kapattı, karısı Yoko’yla yürüyüşe çıktı. Yaralı bir güvercin buldular ve onu en yakın polis merkezine götürdüler. “O Pazar günü hava açıktı. Ağaçlar, binalar, mağaza vitrinleri ilkbahar ışığıyla pırıl pırıldı. O an anladım. Mükafatı kazanacaktım. Sonra da başarılı sayılabilecek bir roman müellifi olacaktım. Gözüpek bir varsayımdı, lakin o an bunun olacağından emindim. Büsbütün. Kuramsal açıdan değil, direkt ve içgüdüsel olarak.”
Japonya’da muvaffakiyete ulaşması uzun sürdü. “Japon edebiyat dünyasının yüz karasıydım,” diyor. Bunun nedenlerinden biri, Japon kökenleriyle rastgele bir bağ kurmayan kitaplarının fazla Amerikan bulunmasıydı. Bugünlerde ise Nobel Edebiyat Ödülü’nün önde gelen adaylarından olarak daima ismi geçiyor. Kendisi ise yazmaya odaklanmayı tercih ettiğini söyleyerek bu yıl ertelenen mükafata cevaben kurulan “alternatif Nobel” aday listesinden ismini çekti. “Savaştan çabucak sonra doğduğumuz için ağır olarak Amerikan kültürüne maruz kaldık. Caz ve Amerikan pop müziği dinliyordum, Amerika’da geçen dizileri izliyordum. Farklı bir dünyaya açılan bir kapıydı. Vakitle kendi üslubumu buldum. Amerika ya da Japonya’dan bağımsız, kendi üslubum.”
Eleştirmenler ne düşünürse düşünsün, ticari başarısı günbegün arttı, nostaljik bir aşk hikâyesi anlatan ve bir yıl içinde dünya çapında 3,5 milyon satan İmkânsızın Şarkısı’yla zirve noktasına ulaştı. Kitap, Murakami’nin bir daha hiç tercih etmeyeceği gerçekçi bir şekille yazılmıştı. Öte yandan kendisi düşen balıklar ve doğaüstü yollarla gebe kalan bayanların gerçekçi olmadığını kabul etmiyor. “Benim gerçekliğim bu. Gabriel García Márquez’i çok seviyorum, lakin onun kendi yazdıklarını büyülü gerçekçilik olarak isimlendirdiğini hiç sanmıyorum. Onun gerçekliği oydu. Üslubum gözlüğüm üzere, dünyayı o lensler aracılığıyla anlamlandırıyorum.”
Edebi bir figür olarak itibarı arttıkça, rastgele bir romanı kadar meşhur olduğu tez edilebilecek gündelik rutinine de başladı. Sabah 4’te kalkıyor, beş ya da altı saat yazıyor, günde 10 sayfa ürettikten sonra en az 10 km koşuyor, akabinde da kimi vakit yüzüyor. “Caz kulübüm varken hayat çok sistemsiz ve baş karıştırıcıydı, gece üç ya da dörtte yatıyordum. O yüzden muharrir olunca ziyadesiyle katı bir tertip kurmaya karar verdim. Erken kalk, erken yat, her gün antrenman yap. Güçlü eserler yazmak istiyorsam fizikî olarak da güçlü olmalıyım.” O sırf bir boru çizgisi olabilir, fakat bu boru çizgisinin düzgün işlemesini sağlamak onun vazifesi. Dışarıdan bakınca katiyetle işe yarıyor üzere görünüyor, gerçekten 50 yaşından fazla göstermiyor. Öte yandan bu ritim onun için büyük bir memnunluk kaynağı, kitaplarının uzunluğunu da bununla açıklamak mümkün. “O günlerden keyif alıyorum. Daha fazla gün, daha fazla cümbüş ve daha fazla sayfa demek. İnsanların uzun kitaplarımı okumayı neden sevdiğini bilmiyorum. Ancak (bunu da zerre kibir olmaksızın söylüyor) hayli popülerim.”
Bu fazla üretken rutini ona fazladan bir kapasite de sağlıyor. O da bunu kısa hikayeler ya da kurmaca olmayan yazılar yazmak (en meşhuru, 1995’te Tokyo metrosunda gerçekleşen sarin gazı saldırısından kurtulanlar ve saldırıyı gerçekleştiren Aum Shinrikyo tarikatının üyeleriyle gerçekleştirdiği röportajlardan oluşan Underground – Yeraltı), bir de hem kitaplarıyla ilgili soruları hem de bir tıp Güzin Abla rolüne bürünerek cevapladığı okur mektupları için kullanıyor. 2015’te Japonya’da yayımlanan bir e-kitapta cevapladığı 3.716 sorudan biri “Otuzuma yaklaşıyorum, halbuki hayatta hiçbir şey başardığımı düşünmüyorum,” cümlesiyle başlıyor. Murakami birebir vakitte Fitzgerald, Truman Capote, Grace Paley, J.D. Salinger ve John Cheever üzere birçok Amerikalı muharririn yapıtını Japoncaya çeviren isim.
Kendi yapıtlarının İngilizce çevirisini okumayı da seviyor, zira ona yepisyeni bir kitapmış üzere geliyor. “Bu kalın kitapları çevirmek bir ya da iki yıl sürüyor. O yüzden çeviriyi okuduğumda kitabı büsbütün unutmuş oluyorum.” Kitap sayfalarını heyecanla çeviriyormuş üzere yaparken devam ediyor: “Acaba ne olacak? Tercüman beni arayıp ‘Merhaba Haruki, çevirimi beğendin mi?’ diye sorduğunda da ona ‘Bu şahane bir öykü! Çok sevdim!’ diyorum.”
Konu ister istemez Amerikan siyasetine geldiğinde ise müellif misyonuna emsal bir tavıra bürünüyor. Kültürüne ziyadesiyle düşkün olduğu ülkedeki krizle ilgili ona bir soru yönelttiğimde neredeyse bir dakika boyunca susuyor ve düşünüyor. Sonra şöyle diyor: “1960’lar, ergenlik yıllarım, idealizm çağıydı. Çabalarsak dünyayı daha yeterli bir yer yapabileceğimize inanıyorduk. Beşerler buna duydukları inancı yitirmiş durumda ve bence bu çok üzücü. Beşerler kitaplarımın tuhaf olduğunu söylüyor, lakin burada tuhaflığın ötesinde daha yeterli bir dünya olmalı. O daha yeterli dünyaya ulaşmak için de tuhaflığı deneyimlemeliyiz. Hikâyelerimin temel yapısı bu, ışığa varmak için evvel karanlıktan, yeraltından geçmelisiniz.”
Bu da âna uyan bir umut biçimi üzere hissettiriyor. Murakami’nin ana karakterleri romanın sonunda her vakit bir şeyler öğrenmiş, harika bir mutluluğa yaklaşmış olmuyor. Tekrar de o ayarsız hayali dünyanın akabinde metanet ve sükûnetle dolu bir yere ulaşıyor. Murakami’nin kitapları tahminen de hayatın daima olarak garip olduğunu, lakin kabusların o denli ya da bu türlü sona erdiğini anlatıyor. Kayıp kedinizi bulma talihiniz her vakit var.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Oliver Burkeman’ın The Guardian’da yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
