Film dünyasında erkeklerin meslekleri bayanlarınkine nazaran her vakit daha uzun oldu, lakin yakın vakte kadar ekranda ölümsüzlüğüne -örneğin Cary Grant’in onaylı, altın standardındaki eskimezliği- giden tek yol var üzere görünüyordu (North by Northwest‘te Grant o sırada 55 yaşındayken kendisinden 20 yaş küçük bir bayanla birlikte görünmekle kalmadı, sinemada annesini oynayan Eva Marie Saint de ondan sadece yedi yaş büyüktü). Temel sorun nezaket: ter atmayı reddetme, muhakkak bilinmeyen bir kendi kendiyle dalga geçme haliyle birleşen kültürlülük, aktörün bütün bunların ne kadar aptalca olduğunu bilecek yaşta olduğunu bize göstermesi…
Kalıcılığın güneşli zirvelerine ulaşmak için bu yolu izlemenin taraftarları hala var – tahminen de bunu Rushmore Dağı’nın Grant’in North by Northwest‘te zarifçe uğraşını verdiği bir taştan benzeriyle yine şekillendirilmesi olarak görmek lazım. İşte orada, görüyor musunuz? Yürüyüş şortlarını giymiş, mesleklerinin gölgesi üstlerine düşerken zahmetle tırmanan Hugh Grant (54) ve George Clooney (54) var, ve biraz altlarında Colin Firth (o da 54 yaşında), haritayı anlamaya çalışıyor. Richard Gere (65) bir kayanın üzerine bacak bacak üzerine atarak oturmuş meditasyon yapıyor, gerçi uyukluyor da olabilir. Bir anda donuyorlar (gerçi Gere’ın durumunda bunu gözlemlemek zor). Bu ses de ne? Silah sesi. Lakin bu ses dağın daha üstlerinden, eski toprakların basitçe ayaklarını uzatıp rahatlamayı reddettikleri yerden geliyor üzere görünüyor.
Görünen o ki, şu an Hollywood’da bir aksiyon mesleği için yaş limiti yok. “Harcanabilirler”[i] artık işsiz değil ve 60larında hatta 70lerinde aktörler büyük dövüş koreografileri için uçan tekmelerini savuruyor. 60lı yaşlarının ortalarında üçüncü bir Indiana Jones devam sineması çeken Harrison Ford, The Expendables 3‘ün (68 yaşındaki Sylvester Stallone ve 67 yaşındaki Arnold Schwarzenegger’lı) kır saçlı takımına katıldığında 70’inin üzerindeydi. Indiana Jones ve Kristal Kafatası Krallığı‘nda, kamera Ford’un dublörlerine aralığına koruyor – yaşlanan bir aksiyon yıldızının karizmasının ondan kaş çatması ve meydan okuyan bakışlar atmasından fazlası beklenmeyen dövüş sahnelerindeki bariz hilelerdense yakın plan çekimlerden korkacak daha çok şeyi var. Ford’un otuz yıl ortadan sonra yeni Star Wars sinemasında Han Solo olarak dönüşü melankolik bir beklenti yaratıyor, yıllar sonra mezuniyet fotoğrafındaki kıyafetleri giyen biri üzere.
Şu an 53 yaşında ve dublör gerektiren sahnelerde kendisi oynama konusunda kararlı olan Tom Cruise, yakın vakitte beşinci bir Görevimiz Tehlike sinemasında yer aldı ve yeni bir tanesi için imzayı attı. Sinemanın gösterime gireceği 2017 yılında birinci RED sineması çıktığında Bruce Willis’in olduğu yaşta olacak. Tom Cruise için temel imkânsız görev[ii] işi bırakmak üzere görünüyor.
Bir boşluk ortaya çıkmış üzere görünüyor, Hollywood uzay-zamanının kumaşında neredeyse bir solucan deliği. Bu portal boyunca topluca ilerleyen bir veteran jenerasyon var ve 63 yaşındaki Liam Neeson, Taken ve devam sinemalarıyla birlikte tipler kainatı ortasındaki en keskin lakin yumuşak geçişi yapmış olan üzere görünüyor. Steven Spielberg’ün bir hayat daha kurtarmayı başarabileceğini düşünerek acı çeken Schindler’i, bir vefat makinesine dönüşmüş durumda.
Neeson’ın Taken‘daki karakterinin bitmeyen vazifesi, ailesini kurtarmak ve onların güvenliğini sağlamak, bu da onu akıttığı kanı yasallaştıracak bir ahlâki pozisyona yerleştiriyor. Hikâyenin başında Neeson’ın karakteri, Bryan Mills, başarısız evliliğin akabinde hayatına devam etmekte zorlanan, kızı Kim’in güvenliğine dair endişelenmek için fazla vakit harcayan çok kollayıcı bir baba olarak sunulmuştu. Bu boşanma üzerine bir dram olabilirken Bryan bir pop yıldızının konseri için özel güvenlik olarak tutulan ancak bir kişi eksik olan arkadaşlarına yardım etmeyi kabul ettiğinde farklı bir alana kayıyor. Bu esnada -Kevin Costner/Whitney Houston şablonuna uyan- bir suikast teşebbüsü ve devamında gelen bir yakınlaşma oluyor, lakin bu da hakikat yol değil, kahramanın dövüş yeteneklerini ifşa eden lakin şimdi açıklamayan (eski bir CIA çalışanı) bir sahne. Yalnızca 93 dakikalık müddette sinemanın cinsine dair iki şaşırtmaca, hiç üzücü değil. Kim (Maggie Grace) Paris’e gidip kaçırıldığında, sinema de seyrine karar veriyor. Neeson oyunu sert ve direkt oynuyor. Gladiator‘ın gösterdiği üzere romantik kendini feda etmelere (genelde bayan karakterlerde görülen) alışkın seyirci bir ölçü şiddeti de kabul edebiliyor, ve bunun tam karşıtı de işliyor, hayatının aşkını kaybeden ve yerine kimseyi aramayan bir adamla hiç mırın kırın etmeden özdeşleşiliyor.
Neeson’ın sırrı ne? Fiziği mi? Pek sayılmaz – o hiçbir vakit Hollywood’un tişörtsüzlerinden olmadı, ekranda atletle bile fazla görünmedi. Kuşkusuz olağana nazaran ağır gelecek bir fitness programı var, lakin sinema salonunun gerisine hakikat testosteron püskürtmeyle pek ilgili görünmüyor. Zarifçe yürümeyi öğrenmiş büyük bir adam üzere hareket ediyor.
Geç bir başlangıcın avantajını yaşadı, gerçi o sırada bu pek avantaj üzere görünmüyordu. Hollywood’un klasik periyodunda rahatlıkla genç olarak düşünülemeyecek, ortalarında Humphrey Bogart ve Spencer Tracy üzere sağlamlığı sembolize edenlerin de olduğu birçok erkek yıldız vardı. Genç bir yıldızın oyunculuğu sırasında rastgele bir fikre bürünmesi güç olmayabilir (örneğin Steven Soderberg’in fetişizm ve baskıyla ilgili 1989 yılındaki sineması Sex, Lies and Videotape‘deki James Spader) lakin sağlamlık vakitle test edilmesi gereken bir şey. Bogart ve Tracy üzere aktörlerin (o kadar rahatlıkla olmasa da James Cagney ile Edward G Robinson’ı da ekleyebiliriz) altın çağı orta yaşlarıydı. Kırışıklıklar çekiciliklerini azaltmıyor, onun bir kısmını oluşturuyordu. Olgunluk onların şimdileriydi ve rastgele bir görsel tarihleri, hayatlarını yağmalayıp ergenlik periyotlarının yanılgılarını arşivleyecek bir Facebook hesapları yoktu.
İnsanların daha uzun yaşıyor olmaları yaşlanmayı kolaylaştırmıyor, ayrıyeten yıldızlık da zehirli alt akıntıları ile narsistlik ve garez dalgalarıyla karmaşık bir iş olmaya başladı. Yıldızlık değişti, zira hayranlık da değişti. Sinemadaki hayranlık gitgide Stephen King’in Misery‘sinde Kathy Bates’in karakteri Annie Wilkes’in modelini izlemeye, tutkunun azgın ve kinci yanına ifşa etmeye başladı. Saplantılı aşk, habis sinsi takiplere dönüştü. Ünün her vakit olumsuz yanları vardı, lakin artık büsbütün tabanda görünüyor. Bugünlerde ünlü olmak etrafı silahlarla sarılmış olmak üzere, her yabancının Twitter’ının insafına kalmış. Tahminen de aksiyon rollerinin olgun oyuncuları cezbetmesinin bir nedeni de bu. Bu sinsi takipçilerin olduğu dünyada birinci kurşunu sıkmak, yorgun savaşçılara cazibeli geliyor.
Şöhret, tedavisi ve geri dönüşü olmayan bir hastalık haline geldi. Setlerde göz göze teması yasaklayan yıldızlara neredeyse sempati duyuyorum. Ün bir koşu bandı ve kendi spor salonuna sahip olmak ayaklarını daha az yormuyor.
Charlie Chaplin dünyanın en ünlü insanıyken, bıyığını keserek aşağı üst istediği her yere gidebilirdi. The Beatles dünya üzerindeki en ünlü insanlarken, haliyle kalabalıklardan uzak durmaları gerekiyordu, fakat bu ortada sırada kendilerine buna fazla takılmama müsaadesi vermelerine mahzur olmuyordu. Tanıtım hâlâ ehlileştirilebilir bir köpekti – lakin artık dünyanın en ünlü insanlarının bir vakitler gözleri kapalı koştukları spot ışıklarından kaçma bahtları yok. Paul McCartney’in çocuklarını devlet okuluna göndermesi üzere planlanmış görünen denemeler dahi bugünlerde kullanışsız olur. Dünyaca ünlü bir sinema yıldızının emekliliğini ilan ederek Greto Garbo’nun 1941’de yaptığı üzere New York’ta hayatını rahatça sürdürebildiği ünler geride kaldı. Büyüyü sırf vefat bozabilir.
Gore Vidal’ın Truman Capote’nin vefatının uygun bir meslek atağı olduğunu söylemesi daha fazla tenkitçi ve kışkırtıcıydı, lakin tıpkı çıkarım ironi olmaksızın Jean Harlow, James Dean, Marilyn Monroe için yapılabilir. Bir ikon yaratıldığında etten kemikten insan fazlalık, hatta çoğunlukla bir utanç haline geliyor.
Şöhretin inançlı limandan azap odasına dönmesinin kehanetvari evrakı Robert Aldrich’in 1962 üretimi çocukken oyuncu, artık hudutlu ve yaşlı olan bir bayanın engelli kardeşini hapsetmesinin anlatıldığı dehşet verici sineması Whatever Happened to Baby Jane? idi. Sinemalarda evvelce de şuurlu nahoşluk vardı, lakin bu şayet Bette Davis ve Joan Crawford için bir starlık aracı olarak düşünüldüyse, en çok andırdığı araç köprüden aşağı uçan bir cenaze otomobiliydi. En büyük tesiri bayan yıldızlara hiçbir vakit müsaade verilmediği halde yüzlerde ve bedenlerde geçen vaktin yansımasının gösterilmesiyle oyuncuların yaşlanmalarının sadistçe ifşa edilmesiydi. Bilhassa Davis, çocuk kıyafetleri giydirilerek ve geçmişte sıkışıp kalmış olarak yansıtılarak cezalandırılmış üzereydi, halbuki ekran personası her zaman standart dışı, seçimleri de çoklukla yaratıcı olmuştu – örneğin All About Eve‘deki düşüşe geçmiş aktör Margo Channing rolü, Hollywood standartlarına nazaran gösterişin ümitsizlikle canavarlaşmasının can yakacak derecede dürüst bir portresiydi.
Şu an için ünlüler dünyasının ana olayının düşüşe geçen bedenin açığa çıkması olduğunu hissetmek kolay, ve evvelki gençlik ve tazelikle gelen takdir büsbütün kıymetsiz üzere. İdol zarifçe emekliliğe ayrılmayı başaramadığında işler çirkinleşebiliyor. Sinemalar o kadar gençlik ve hoşluk etrafında dönüyor ki ekranda yaşlanmak gerçek bir tabu. İdollerimizin ölümsüzlüklerinin ifşa olmasını sevmiyoruz – ihanete uğramış üzere hissediyoruz. Muahedeyi ihlal etmiş üzere oluyorlar ve şayet hem güç hem de zarafetle yeni bir müzakereye oturmazlarsa hayranlar, hayvanlaşıyor.
Bu durum öncelikle sinemalardaki bayanların tecrübesiydi, ancak bugünlerde erkek yıldızlar için de neredeyse tıpkı sayıda seçenek ve sanrı var. Erkek yıldızların plastik cerrahi yolunun tabanına düştüklerini, hali hazırda sahip olduklarına fazla güvendiklerini gördük. The Wrestler‘da Mickey Rourke’un seyirciyi şok edecek biçimde gösterdiği üzere büyük bir iş yapmış olmanın cezbediciliği kelam konusu. Ya da Gerard Depardieu’nun Welcome To New York‘ta seyirciyi şok edecek formda gösterdiği üzere Tabiat Ana’ya güvenip “salmak” var.
İnternette “mide bulandırıcı biçimde yaşlanan ünlüler”le ilgili siteler var. Bu onaylanmış görünüme şirk koşanlar galerisinin en önemli modüllerinden biri Macaulay Culkin. O iğrenç canavar ne yaptı o denli? 1980’de doğan herkesle ortak bir makus davranışta bulundu ve 10 yaşında –Evde Tek Başına vaktinde olduğu gibi- olmayı bir anda bıraktı. Culkin’in televizyonda Robot Chicken seslendirmeleri yapmak dışında dünyanın ilgisini çekmek için bir gayreti dahi olmadı. Biraz kaba saba göründüğü gerçek. Bir vakitler gençliğin ve masumiyetin tanımıyken artık bu mevzuda yetersiz kalıyor. Ünlülüğün akıbetinde mahremiyet bir seçenek değil.
Günümüz sinemalarında gençlik, John Hughes güldürüleri üzere değil, Richard Linklater’ın radikal fikri sonucu Ellar Coltrane’i 12 yıl boyunca çekerek çocuktan adama dönmesini izlettiren Boyhood‘daki üzere beden buluyor. Linklater’ın sineması vaktin geçişinin dokunaklılığını içererek ve denetim ederek düşmanı zekasıyla alt etmiş üzere görünüyor, fakat bu durum yalnızca şimdilik geçerli. Sinema dünyasında faniliğe karşıt bir telkin yok, trajik erken vefatlar hariç. Şayet Coltrane bundan kurtulursa, yakın bir vakitte bir gün tıraşsız ve gözlerinin altında torbalarla fotoğraflanacak, ve bu utanç verici görseli her mecrada Boyhood‘daki en hayat dolu karesiyle birlikte çıkacak.
Çevresindeki herkesin yaşlanmak denilen yanlışa düşmesine kahkahalarla gülünürken Liam Neeson’ın kalıcılığının sırrı ne? Şayet fiziği değilse, tahminen de yüzünü kıymetlendirmek lazım. Hıza bir darbe gelmesinin binbir yolu olsa da ve bu yollardan çok azı bu imajı destekliyor olsa da kırık bir burun, kurallara uyan birine göre bir makus çocuk imajı yaratıyor. Burnu düzelttirmeme kararı gösterişe kayıtsız olan bir karaktere dair daha emniyetli bir kaynak niteliğinde. Bu yanlış bir izlenim olsa da, kırık bir burun erkeğin hızındaki hoşluğu bozabilecek muhtemel kusurları yok ediyor. Katiyetle bir nevi tecrübenin göstergesi ve bir eksiklik bazen bir halde cazipliği artırabiliyor.
Ancak bayan hızı için, yanlış bir algı sonucu da olsa, gösterişin yokluğunu kapatan ve korkusuzlukla ilişkilendirilen bir özellik yok. Sinemada tecrübe, erkeğe ekletiyor ancak bayandan azaltıyor üzere. Güya erkek, yüksek ihtimalle “seçkin” sıfatını kazanacağı bir meslekte sinema yapmak için gereken vakit ve eforun faiziyle yaşayabiliyorken bayan her vakit görünüşünün sermayesiyle yaşayabiliyor, borca battığında alay ediliyor ya da gençliğini bir cerrahtan geri satın alması gerekiyor.
Ağırsiklet drama oyuncuları piyasada kalıcılıklarını sağlamak için sıklıkla güldürüye yöneliyor. Meryl Streep kendisini, hayli bir uğraş ve birkaç başarısızlığın akabinde, güldürebilen bir performansçıya dönüştürürken Robert De Niro kendi personasını keşfetmektense parodileştirmekle daha çok vakit harcadı. Kendi parodisini yapma Marlene Dietrich’in Destry Rides Again‘deki performansından (kanunsuz bir kasabada sistemi sağlamaya çalışan ağırbaşlı, düzgün James Stewart tarafından sevgisi kazanılan bir mafya babasının kız arkadaşını oynadığı 1939 üretimi bir western) beri gördüğümüz bir durum lakin başlı başına bir meslek olması yeni bir gelişme.
Liam Neeson’ın âlâ bir mizah anlayışı var mı bilmiyoruz – Ricky Gervais ve Stephen Merchant’ın Life’s Too Short dizisindeki oyunculuğu Robert De Niro’nun Martin Scorsese’nin The King of Comedy‘sindeki talk show programı sunucusu olmaya çalışan karakterine benzeri can yakıcılıktaydı, lakin bu şuurlu olarak yapılmış bir şeydi. Güldürü alışılmış ki Taken ve devam sinemalarının problemi değil, gerçi Neeson’ın yetenekli bir katille uyuşmazlığı birinci sinemanın yapısında kendisine yer bulmuştu – natürel bu başarılı bir serinin devam sinemalarında yer verilmesi imkânsız bir şeydi.
Taken‘ın gaddarlık seviyesi Quentin Tarantino standartlarına nazaran mütevazı kalıyor ve hikâye bunu birkaç açıdan mazur göstermeye çalışıyor: kahramanın konuttan uzakta olması, teğe karşı çok kişi, vakte karşı yarış vb. Fakat seyirciye bildiği her şeyi söyleyen makûs adamı vefata terk eden, bir bayanı kocasının durumun ciddiyetini anladığından emin olmak için vuran bir kahramanı sevdirmek her aktörün harcı değil. “Sadece bir sıyrık” diyor Neeson, güya tek yaptığı şey bayanın üzerine kırmızı şarap dökmekmişçesine…
Espriye güvenen bir aktör olan Bruce Willis, RED gibi bir sinemanın hafif bir cümbüşe eklenmiş silah dövüşü ve yumruklaşma üzere görünmesini sağlayabilir, lakin Willis’in onu pusuya düşüren adamların cesetlerini teşhis etmek için kesik parmak dolu bir çanta ürettiği garip bir an da var. Liam Neeson’ın Bryan Mills’i cesetleri modüllere ayırmak üzere itidalli katil işlerine girişmiyor, lakin yapsaydı, Amerikan sineması klişelerini Amerika pazarı için zekice geri dönüşüme sokan bir Fransız olan Luc Besson’un kanatları altındaki Taken serilerinin direktörleri Pierre Morel ve (harika bir isme sahip olan) Olivier Megaton bizi korumazdı. Willis otuz yıl öncenin romantik güldürü dizisi Mavi Ay‘dan beri nüktelerle yolunu meçhullükten uzağa taşıyor. Neeson’ın ise, bilhassa aksiyon rollerinde, tam olarak ne yaptığı o kadar da muhakkak değil, Taken sinemaları onu savunulabilir ve savunulamaz ortasındaki sonda bir o yana, bir başka yana hareket ettiriyor; hiçbir vakit sempati kaybettirmeden, ancak birebir vakitte tam da kanıksamadan.
Ağırbaşlı orta yaşlı bir aktörü bir aksiyon kahramanına dönüştüren özellik ne? Gravitas[iii] burada vazgeçilmez bir öge: fizikî güce iltifat edecek, hatta onu ilgisiz gösterecek ahlaki duruş, hakikaten bu bir erkek özelliği üzere kabul ediliyor. Bu niteliği erkeklere uyarken dahi tanımlamak güç. Tahminen de en basitçe olumsuzu üzerinden giderek, “Tom Cruise’un asla sahip olmayacağı şey” olarak tanımlayabiliriz. Kimileri gravitas sahibi, kimileri değil. Çocuksuluk gravitas’ın yanına uymuyor, çok istekli bir hal ise onu büsbütün öldürüyor. 1992 imali sinema Far and Away örneğin, Cruise’un bir at üzerindeki otoritesini yumruk atarak (olay Oklahoma’da bir arazi kapma yarışında geçiyor ve hak talabinde bulunabilmek için ivedisi var) sağlamasını gerektiriyordu. Sonuçta ortaya başarılı bir iş çıkmadı. O vakitler bunu yapabilecek oyuncular vardı ve neredeyse çeyrek asır sonra hala kotarabilirler: Clint Eastwood, Sean Connery, Harrison Ford. Fizikî güçle ilgili değil – sonuçta hiçbir cet sahiden vurulmuyor. İş gravitas‘ta bitiyor: işi yumuşatmayan eski yol starlık…
Gravitas hem bir zırh, hem de mühimmat deposu olarak kullanılabilecek bir birikmiş kahramanvari mevcudiyet. Örneğin kaç kişi Clint Eastwood’un 1976 imali Gauntlet‘te bir mafya davasının en kıymetli şahidini korurken kimseyi vurmadığını fark etti? Gravitas tetiği çekmesi gerekmeyen bir tıp soyut silah.
Gravitas sinemalardaki bayanlar için mümkün mü? Bir bayan, IMF’nin saçını boyamayan ve sonuç olarak gösterişin dikkat dağınıklığını alt etmiş görünen Christine Lagarde’ı üzere, yaşlanmanın fizikî emarelerini ciddiyetinin bir nişanesi olarak taşıyabilir. Ancak bu sinemalara seçilmek isteyen bir oyuncu için mümkün değil. Platin sarı saçlı olmak bile riskli. Yaş ve mevki gereği uygun adaylar ortasından Meryl Streep, oyunculuk tekniğine olan inancıyla, birbirinden farklı rollerin içinden sabit bir persona oturtmaktaki gönülsüzlüğüyle ortadan sıyrılıyor. Hellen Mirren kendini sevdiren arsızlığına güveniyor ve istek edilirliğini hiçbir vakit kaybetmeyeceğine dair olan inancı şimdilik haklı görünüyor. Kendi yaşında, ya da RED‘de kısmen yaşlı biriyle bağlantı yaşayabilir, ve bu hususta o kadar içgüdüsel hareket ediyor ki kimse bunun ne kadar eşsiz olduğunun farkında değil. Bu kümenin içinden sadece Judi Dench bakılarak değil bakarak tanımlanıyor. En güzel halindeyken izleyiciyi bakışlarıyla alt ediyor; sert, yargılayıcı, alışılagelmiş onayı reddeden haline dair duyulan takdiri dahi istemeyerek… Bayan gravitas‘ını ihtiyatla korumak koşul ve dev ekranda başrol görmek için 60 yaşına kadar beklemek zorunda kalmış (yeni dul kalmış Kraliçe Victoria’yı oynadığı Mrs. Brown) bir oyuncu herkesten daha ihtiyatlı olur.
Yaşlıca bayanların yetişkin seyirciye zekice sunulma sayısı az. Pedro Almodovar’ın Women on the Verge of a Nervous Breakdown‘unu izleyen herkes Francisca Caballero’nun -annesi- yüzsüzce bir haber spikeri olarak oynatılmasını hatırlar. Televizyon kamerasının önünde çalışan ve 40. yaşgününü geçirecek kadar akılsızca davranan bayanların hepsi işini kaybediyor, lakin Almodovar’ın sinemasına bir defa bakmak her mantıklı insanı 40’lı yaşlarındaki spikerlerin yaşlı değil, çok genç olduklarına dair ikna eder. Gün içinde olup biteni duyma vakti geldiğinde istediğiniz, bir hoştan fazla bir müddettir ortada olan, vaktinde birkaç birkaç savaş, sel ve Oscar adaylığı görmüş biri. İşe bir bağlam, bir orantı hissi katıyor.
Film yapmanın natürel ki orantıyla bir ilgisi yok. Yıldız olmanın ilgili kişiliğin frekanslarını büyüten, bastıran ve bozan değişik akustik özellikleri var. Bu türlü bir vasıtayı şuurlu olarak ileti iletmek için bir hoparlöre dönüştürmek güç, fakat bu orta sıra denenmiş bir şey. Alt metin gömülü kalmak zorunda. 1981’de Mark Rydell’in On Golden Pond‘u Jane ve Henry Fonda’yı bir ortaya getirdiğinde, ailenin buluşması hovarda kızın rehabilitasyonu üzere daha büyük bir manaya geliyordu. Kendisini 1960ların karşı-kültürüyle hizalamış yıldız, Hanoi Jane’in[iv] ta kendisi, babası aracılığıyla bir bildiri gönderiyordu: en başından beri tek istediği muhafazakâr Amerika tarafından sevilmek ve kabul görmekti. İşleri berbat giden bir şirketin yıllık toplantısı üzere yüklü bir gündemi olan sinemanın zorlama hissi vermesi şaşırtan değildi.
Seyircilerin hayallerini yansıtabileceği ekranda kendilerini sunan sinema yıldızları bu süreci, en dolaylı yol hariç, denetim etmeyi bekleyemez. Açıkgöz bir sinema yıldızı hem bir sanat yapıtı, hem de onun küratörü. Bu alanın usta uygulayıcı Marlene Dietrich olmalı – onu işe aldığınızda ışıkçı adamını da alıyordunuz, böylece eser üzerinde tüm kontrolünü koruyordu. Erotik gizeminin yanı sıra, güçlü bir hausfrau[v] yanı da vardı. Bu yanı sinemalarda görünmüyordu, lakin ihtişamını katiyen derli toplu tutuyordu. Bu profesyonellik, spot ışığının altına yerleştirilmiş bir sandalyede standartlarına uymayan oranları düzeltmek için burnunun altına çizilmiş tek bir gümüş çizgiyle konuklarını ağırladığı konutuna de uzanıyordu. Bu türlü ham düzeneklere başvurmadan Cary Grant da, dar menzilini (stilize edilmiş rahatlığı, denetimci tatlı dili) muhtemel meydan okumalara karşı savunarak, on yıllar boyunca etkileyici derecede dengeli bir persona idame ettirdi.
Yıldızlığın buharlaşarak yeteneği bozulmadan bıraktığı durumlar da var, Al Pacino’nun mesleğini açıklamanın yollarından biri bu – o hala çekim gücüne sahip bir performansçı, lakin 1970’lerde onu büyüleyici yapan hem suçsuz hem de yabanî nitelikleri olan fizikselliğini çıkarıp atmış durumda. Ve bazen star personası keskin bir açıyla dönüş yapıyor, kırılmadan yesyeni bir alana hareket ediyor. Örneğin John Wayne’in son başrolü The Shootist (1976), oyuncunun ve oynadığı karakterin paylaştığı kanser teşhisiyle zenginleşmişti. Bazen bir sinema yıldızının birden fazla ve birbiriyle çelişen altın çağı olabilir, James Stewart ile olduğu üzere. Mesleğinin başlarında, 1940 yılındaki The Philadelphia Story‘ye kadar olan kısmında, sinsiliği dışarıda tutmayan bir idealizmi canlandırıyordu. Yaptığı askerlik misyonunun akabinde tekrar sinema çevirmeye başladığında değişmişti. Mikro çatlaklara sahip bir çan üzereydi, temel nota değişmiş, armonik sesler birbiriyle ahenksizliğe meyyal, ve birlikte çalıştığı direktörlere yeni belirsizlik tınıları (Vertigo), gergin bir teklifsizlik (Anatomy of a Murder) ve çaresizlik (It’s A Wonderful Life) sunuyordu.
İlk Taken filmi Neeson’ın eşi, Natasha Richardson 2009’da ansızın ölmeden evvel yapılmıştı. Şayet bir sinema yıldızının değişen personasını günlük hayat tecrübeleriyle bağdaştırmak dangalakça geliyorsa bu, çağdaş irtibat teknolojilerinin hiçbir yasın kapalı kalmamasını katılaştırmasından dahi evvel yıldızlığın hafriyatları üzerine inşa edilmiş bir dangalaklık. Sinema dünyası gözenekli. Neeson’ın kaybı üzere bir olay geçmişte yankılanıyor, Love Actually‘deki rolünü (dul baba oğluna abayı yaktığı kıza nasıl yaklaşacağını öğretmeye çalışır) yeni kurumlarla dolduruyor. Personası acı ve kalanın suçluluğu ile zenginleşti, bu da aksiyon kahramanının kozunu, cezasını çekmeye yönelik isteği derinleştirdi. Daha âlâ savaşçı olduğu için kazanmıyor, kendisiyle ilgilenmediği için kazanıyor. Neeson’ın mevcudiyeti daima gamsızdan çok kasvetliydi, o yüzden ona yansıttığımız hüzün ve gerginlik yalnızca hali hazırda orada olanın ehemmiyetini vurguluyor. Gravitas sahibi olmak geçmişini dizginlemek ve kayıplarınla azalmamak manasına geliyor. Ve şayet bu gerçek dünyadaki olgunlukla tıpkı şey değilse, büyük ekrandan alabileceğimizin en düzgünü.
* Bu yazı, Adam Mars-Jones’un theguardian.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Expendables: Söz manası “harcanabilirler”, burada birebir vakitte Sylvester Stallone’nin eski büyük aksiyon yıldızlarını toplayıp çektiği birebir isimli sinema serisine atıf var.
[ii] Burada da Görevimiz Tehlike olarak çevrilen Mission Impossible (İmkansız Görev) serisinin ismiyle bir söz oyunu var.
[iii] Söz manası “ağırbaşlılık”a yakın olsa da yazının devamında yeni bir tarif arandığı için bu formda kullanıldı.[iv] Fonda’nın Vietnam Savaşı sırasında Hanoi’ye gitmesi üzerine aldığı bir lakap. Viyetnamlı askerlerin ortasında verdiği pozlardan ötürü Amerika’da çok eleştirilmiş, “hain” olarak isimlendirilmişti.
[v] Mesken hanımı
