Paris’te gerçekleştirilen ve sonuçları merakla beklenen 21. BM İklim Değişikliği Taraflar Konferansı (COP21), 196 ülkenin imzasını taşıyan tarihi bir mutabakatla sona erdi: Paris Muahedesi. İki haftadır görüşmeleri süren mutabakatla, iklim değişikliği için birinci sefer bu kadar hukuksal bağlayıcılığı olan şartlar kabul edildi. Bu türel metin, 20 yıllık tasa yüklü toplantılar sonucunda tüm iştirakçilerin sera gazı salınımlarını azaltması tarafında ortak taahhütlerini ve ısı artışlarının sonlandırılması için ortaya koydukları argümanlı gayeleri içeriyor.
İklim Değişikliği Zirvesi’ne katılan pek çok başkan içinde bulunduğumuz yüzyılın bilhassa ikinci yarısında tüm dünyada net sıfır sera gazı emisyonu sağlayacak bu muahedenin, global pazarlara fosil yakıtlardan pak güç kaynaklarına süratli bir geçiş yapılacağı tarafında güçlü işaretler verdiğini hatırlatmaktan geri durmadı.
Kyoto Protokolü dururken neden yeni bir mutabakat imzalandı?
Aslına bakarsanız, 1997’de imzalanan Kyoto Protokolü, protokolün senato tarafından onaylanmaması sonucunda ABD’de hiç hayata geçmedi. En fazla sera gazı salınımına neden olan ABD’nin Kyoto Protokolü’ne tâbi olmaksızın kendi karbon pazarlarını oluşturarak kendi siyasetlerini uygulaması, başka gelişmiş ülkelerin tek tip taahhütlerle bağlı tutulması ve birçok gelişmekte olan ülkenin protokolle ortaya konulan gayeleri yerine getirememesi Kyoto Protokolü’nün başarısızlığına neden oldu. Bunun üzerine 2009’da Kopenhag’da gerçekleştirilen toplantıda yeni bir mutabakatın kabulü gerçekleştirilemeyince, 2011’de Durban’da yapılan konferansta 2015 sonunda yeni bir iklim değişikliği muahedesinin tamamlanarak 2020 yılında yürürlüğe girmesine karar verildi.
Peki Paris Mutabakatı neleri getiriyor?
Önce şunu belirtmek gerekiyor: Paris Anlaşması’nın yürürlüğe gireceği 2020 yılına kadar taraflar Kyoto Protokolü’nde yer alan taahhütleri en pekiştirilmiş formda yerine getirmeye çalışacaklar. Paris Anlaşması’nda ön plana çıkan noktalar ise şöyle:
- Katılımcı ülkelerin ısınma sonlarının en azından 2 dereceye kadar indirilmesi, mümkünse 1,5 dereceye kadar indirilmesinin zorlanması hedefleniyor.
- Konferans öncesinde 180’den fazla ülke karbon emisyonlarını keseceği yahut azaltacağı istikametinde taahhütlerini sundu. Bunlar BM çerçevesinde INDCs (Intended Nationally Determined Contributions – İstenilen Ulusal Olarak Belirlenen Katkılar) olarak isimlendiriliyor. Paris Muahedesi ile INDCs tanınmış oldu, lakin hala daha hukuksal bir yaptırımı bulunmuyor.
- Katılımcı ülkeler içinde bulunduğumuz yüzyılın ikinci yarısında insan kaynaklı emisyonlar ile sera gazı emisyonu bataklarının ortadan kaldırılması ile istikrar sağlanmasını amaçlıyor. Bununla birlikte, bilim adamları da bu gayelere ulaşılması halinde 2050-2100 yılları ortasında net sıfır emisyona ulaşılabileceği, lakin bunun 2070’te öngörülen tehlikeli ısınma öncesinde gerçekleşmesi gerektiği vurgusunu yapıyorlar.
- 187 ülke 2020-2030 yılları ortasında karbon emisyonlarını keseceği yahut azaltacağı istikametinde planlarını sundu, fakat bu taahhütler üstte bahsedilen ısınmanın 2 derecenin altında tutulması hedefi için kâfi görünmüyor. Çeşitli tahliller bu sınırlamanın 2,5-3 derece ortasında değişkenlik göstereceğini ve şimdiden büyük umutlara kapılmamak gerektiğini söylüyor. Bu nedenle mutabakat metninde, bu taahütlerin her beş yılda bir geliştirilmesi gerektiği yer alıyor. Birinci beş yıllık süreç 2018’de başlayacak, fakat Paris Muahedesi altındaki birinci resmi beş yıllık sürecin başlangıcı 2023 olacak.
- Anlaşma iklim değişikliği konusunda hassas olan ülkelerin mümkün finansal kayıplarını gidermek emeliyle yeni bir sistem düzenliyor: Kayıp ve Ziyan (Loss and Damage). Tıpkı vakitte bu düzeneğin düzenlemesi, ABD üzere ülkeleri memnun edecek bir karar de içeriyor: bu hassas ülkeler, uğrayacakları ziyanlar için rastgele bir rücu talebinde bulunamayacak. Yani ABD üzere yüksek oranda sera gazı salınımına neden olan ülkeler, kimi ada ülkelerinin yükselen deniz düzeyinden olumsuz etkilenmesine ya da fırtınalarla cebelleşmesine sebep olursa, maddi kayıplarının giderilmesi için sorumlu tutulamayacak.
- Gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine ahenk ve pak güce geçiş süreçlerinde maddi olarak desteklenmeleri görüşmelerin değerli bahislerinden biriydi. Muahedenin hukuksal bağlayıcılığı olan metninden çıkarılarak hukuksal bağlayıcılığı olmayan karar metnine eklenen taslak bir metinle bu konu düzenlendi. Bu metne nazaran gelişmiş, daha doğrusu varlıklı ülkeler 2025’e kadar iklim finansmanı için yeni bir maksat belirlemek hedefiyle yılda en az 100 milyar dolar toplanmasını hedefliyor.
Peki ya Türkiye?
149 kişilik bir heyetle COP21’e 27. en büyük delegasyon olarak katılan Türkiye, metni olduğu üzere kabul etmedi. Paris Konferansı’nın Başkanı Laurent Fabius’tan özel kalkınma halini göz önünde bulundurmasını istedi. Yani, rastgele bir taahhüt altına girmeksizin ileride açılacak iklim finansmanına ait fonlardan yararlanmak istediğini belirtti. Fabius, Afrika’nın iklimsel hassasiyetini ve Türkiye’nin “özel durumunu” göz önünde bulundurarak önümüzdeki yıl karar verileceği konusunda açıklama yaptı. Toplumsal medya kullanıcıları Türkiye ile “oyunbozan” diye dalga geçmeye şimdiden başladı.
İklim Adaleti eylemleri
Zirvenin gerçekleştiği iki hafta boyunca, sivil toplum iştirakçileri müzakerecilerin toplumdan kopuk olduğu konusuna dikkat çekmek için daima olarak aksiyonlar gerçekleştirdiler. İnsan Hakları konusunda harekete geçilmesi tarafında müzakerecilerin kararlı olmadığını düşünen sivil toplum iştirakçilerinin hareketleri, neredeyse Paris Anlaşması’ndan daha fazla yankı uyandırdı. İklim mültecileri konusunda rastgele bir tahlile varılmayan ve etraf hukukunun vazgeçilmezi olan “kirleten öder” prensibini uygulamadan kaldıran Paris Mutabakatı ile büsbütün iklim finansmanının düzenlendiği ABD’nin de sonunda bu muahedeyi imzalamasından anlaşılabilen bir gerçek.
İklim adaleti eylemcilerinin meydanlara taşıdığı pak güç ve etraf hakkı bahisleri, en azından ana akım medyada da “Paris’te renkli görüntüler” başlığı altında karşımıza çıktı, Paris Anlaşması’nın imzalandığı ortama dair biraz olsun fikrimiz olmasını sağladı.
Paris Muahedesi şimdilik istediğimiz bahisleri düzenlemese de bilhassa iştirakçi ülkelerin ve büyük işverenlerin bir ortaya toplanmasına vesile olan ve sonunda imza edilen bir iklim değişikliği muahedesi oldu. Darısı daha âlâ ve insan haklarına saygılı mutabakatların başına.
Bu ortada ,COP21’de olanları şahsen orada olanlardan dinlemek ve neler olduğunu daha uygun anlamak istiyorsanız, 15 Aralık’ta İstanbul Siyasetler Merkezi’nde gerçekleştirilecek 2015 Paris İklim Tepesi – COP21’den İzlenimler aktifliğine katılabilirsiniz.
