İktidarın periyot teslimi: Bir Vakitler Anadolu’da

Üzerinden çok vakit geçti, lakin hâlâ konuşulmayı hak ediyor. Nuri Bilge Ceylan’ın 2011 yılında Cannes Sinema Festivali’nde Heyet Büyük Ödülü’nü kazanan altıncı uzun metrajlı sineması Bir Vakitler Anadolu’da (2011), direktörün en çok izlenen ve yorumlanan sinemalarından biri oldu. Ercan Kesal, Ebru Ceylan ve Nuri Bilge Ceylan’ın elinden çıkan ve gerçek bir hikâyeden esinlenen senaryosuyla ücra bir Anadolu kasabasındaki cinayet soruşturmasını bahis edinen sinema, bugüne dek yaygın biçimde “taşra”, “bürokrasi” ve “otopsi” kavramları üzerinden, daha çok da “bozkır sosyolojisi” ekseninde okundu.

Sıradan bir hadiseden incelikli detaylarla örülmüş iki buçuk saatlik epik bir seyirliğe dönüşen sinema, farklı okumalara imkan tanıyan yapısıyla elbette bu temaların hepsine enikonu dokunuyordu. Üstelik dört başı mamur tekil gerçeklikler yerine gerçeklik fragmanlarını tercih ediyor, neredeyse baştan merak uyandıracak her şeyi kadrajın dışında bırakıyordu. Direktörün evvelki sinemalarına kıyasla değerli ölçüde “kalabalık” ve “konuşkan” bir sinema olmasına karşın kolaycılığa da pek müsaade vermiyordu. Ne var ki, sinemanın senaristlerinden Ercan Kesal sinemanın fikir etabında olduğu birinci günden sinema setinin son gününe dek tuttuğu ve Evvel Zaman ismiyle yayımladığı güncesinde senaryonun temel maksatlarını şöyle sıralamıştı:

“İnsanın toplumsal bir varlık olarak bilinmeyen ve görünmeyen yüzünü göstermeli, onun daima güç talebini açığa çıkarmalı ve aslında cinayetin kimsenin umurunda olmadığını ortaya koymalıydık. Hayat, mevt, iktidar, ihanet sıkıntılarımızın hiç bitmediğini ve bitmeyeceğini, sevgi ve nefret hislerinin gücünü, cinayetin etrafında akıp giden gündelik hayat münasebetlerini, insanın tekrar de her durumda ümit etme yeteneğini kaybetmeyişini, hekimin, komiserin ve sürücünün katille olan ilgileri üzerinden herkesin kendi hikâyesinin peşinden koşuyor oluşunu, günlük hayatın en fark edilmeyen detaylarını, herkesin bu cinayete bilerek ya da bilmeyerek katkıda bulunmasını, fakat her şeye karşın hâlâ inanmak isteğimizi ve içimizdeki o tuhaf karanlığı anlatmalıydık…”

Senaryosu hem Kesal’ın kitabında hem de direktörün kaleminden çıkan Bir Vakitler Anadolu’da: Kurgu Günlüğü’nde görüleceği üzere çekimlerde ve kurguda değerli ölçüde değişmiş olsa da, sinema insanın “sürekli güç talebini” başından sonuna anlatının merkezinde tutuyordu. Anlatının temel dinamiğini oluşturan bu merkezî “iktidar” temasını her seferinde senaryonun farklı araçlarıyla katmanlandırıyordu. Sinemanın tansiyonunu sağlayan ne taşranın ezası, ne bürokrasinin açmazları, ne de otopsinin simgeselliğiydi. Sinema boyunca odaktaymış üzere görünen cinayet olayının etrafında biçimlenen, mikro seviyedeki patolojik iktidar bağlarıydı. Birebir hikâyede kendine yer bulan taşra, bürokrasi ve otopsi temaları da bu iktidar alakalarının daha görünür hâle gelmesine hizmet etmekle yükümlüydü.

Bütün sinema, aslında iktidarın (veya iktidar yanılgısının) zaman teslim merasiminden ibaretti. Tüm karakterlerin ezme-ezilme yarışlarını, devamlı olarak rakip gördüklerini küçük düşürme sevdalarını, otoriteye tehdit savurma meraklarını, içlerini kavuran problemle baş etme metotlarını, cinayetin nasıl kimsenin umurunda olmadığını, otoritenin önünde boyun eğmek zorunda kaldıklarında nasıl öfkeden kudurduklarını yahut acıyla kıvrandıklarını fakat karakterlerin iktidarla kurdukları alakalar sayesinde anlayabiliyorduk.

O hâlde hatırlayalım. Katil var, ceset yok. Cesedin nerede olduğunu sırf Katil Kenan biliyor, lakin şimdi hatırlamıyor yahut hatırlamıyormuş üzere yapıyor. Karakolda yaptığı sorgudan hareketle herkesi yollara düşüren Komiser Naci yetkiyi elinde tutuyormuş üzere görünse de iktidarın asıl sahibi Kenan. Üstelik bir abide üzere susuyor, etrafındakileri suskunluğuyla “eziyor”, sahip olduğu bilgiyi paylaşmadıkça işler yolunda. Komiser Naci iktidarının tehdit altında olduğunun, dahası Savcı Nusret’e hesap vermek zorunda kalacağının farkında. Polis memuru İzzet’e gerçek manda yoğurdu hakkında diklenmesi, Savcı Nusret’e ait prostat kuşkusunu ısrarla Doktor Cemal’e sorması boşuna değil. Var olduğunu, cesedi arama süreci sırasında temel yetkinin kendinde olduğunu hatırlatma eforuyla, herkes üzere dişine nazaran rakipler seçiyor.

Cesedi nereye gömdüğünü hatırlamayan ve bozkırı neredeyse sonsuz bir çöle çeviren katil, bürokrasinin “yetkili” neferlerini parmağında oynatırken, iktidar bağlamında insan-doğa çelişkisinin teşhirine de yardımcı olur. Geniş plan, otomobillerin farları, çeşme başı, yakın plan, ceset bulunamadı, aramaya devam.

Ceset hâlâ bulunamadı, herkes yorgun. Muhtarın meskenine dinlenmeye ve yemek yemeye gidilecek. Savcı Nusret’in Doktor Cemal’e caka satmak için yahut laf olsun diye açtığı sohbet uzayacak. Sürücülerin, Arap Ali ile Tevfik’in ortasında yol konusunda bir atışma. Herkes rakibini tanıyor, bilginin iktidarı (yoksa iktidarın bilgisi mi?). Topluca yenen tuhaf yemekten sonra muhtarın karanlıkta çay dağıtan kızı mutlak görünen masumiyeti ve hoşluğuyla anlatının düğümünü çözdü. Kenan, öldürdüğü adamı hayalinde yanı başında gördü, çözüldü. Cesedin yerini Komiser Naci’yle paylaşıp iktidarını ona devretti. Komiserin kendine inancı yerine geldi. Keyiften bir sigara yaktı, daha evvel sigara içmesine müsaade vermediği Katil Kenan’a bile ikram etti. Ancak bu durum uzun sürmeyecek, biliyor.

Ceset bulundu. Komiser Naci, kısa müddetliğine tek başına elinde tuttuğu iktidarı birazdan Savcı Nusret’e teslim edecek. Bu yüzden performatif bir histeri kriziyle cesedi domuz bağıyla bağlayıp gömen Katil Kenan’a insanlık dersi vermeye kalkışacak: “Oğlum, öldürdünüz. Bu türlü niçin bağladınız pekala lan? Ölüye de mi hürmetiniz yok?” Savcı serinkanlı, artık bütün yetkinin kendisine geçtiğinin farkında, oyunun tek hâkimi. Komiser Naci’yi sakinleştirmek de ona düştü. Tespit tutanağını yazdırırken, jandarma kumandanı da daha evvelki “mücavir alan” (yetki benim mi, yoksa Komiser Naci’nin mi olacak?) tartışmasından sonra varlığını yine göstermeyi deneyecek ve otoritesine müdahale edilen Savcı Nusret’i öfkelendirecek.

Komiser Naci ise sakinleşmiş değil, iktidarını kaybetmenin acısını Arap Ali’nin yanında Savcı’dan çıkaracak: “Şahlandı seninki. Sabaha kadar biz uğraşalım, halayı sen çek. Halaybaşı olacaksın Arap, bu dünyada halaybaşı olacaksın.” Pirincin taşını ayıklayacak Savcı Nusret bütün keyfiyle tutanağı yazdırıyor, etrafa buyruklar yağdırıyor, latife (Clark Gable) yapmaya bile vakit buluyor. Ceset torbasını unutanları herkesin önünde azarlıyor. Ceset torbası konusunda Sürücü Tevfik ile Kâtip Abidin’in atışması ise ikinci seviyede, daha doğrusu asıl savaşın art planında bir yetki hengamesi.

Kadrajın dışında kalan cinayet ve münasebetiyle ceset (toprağın altından çıkarıldığı sahnedeki kısa imaj bir kenara, yüzünü sırf katilin hayalinde görebiliriz), kadrajın içine müdahale eder: Hakikat uzakta değil, burnumuzun tabanında.

Sıra geldi otopsiye. Doktor iktidarı devralacak, biliyor, kendine inancı yerinde, Savcı Nusret’le otopsi odasının hazırlanmasını bekliyor. Savcı Nusret, otoritesini devretmeden Doktor Cemal’i küçük düşürmenin peşinde: “Ya doktor, ne adamsın ya! Şu yaşıma geldim senin kadar pireli adam görmedim.” Çok geçmeden kendi kazdığı kuyuya düşecek. Doktor Cemal, Savcı Nusret’in kelamını ettiği gizemli mevti kurcalamaya devam ediyor, ısrarla üstüne gidiyor. Savcı Nusret, karısının vefatına sebep olduğu gerçeğiyle yüzleşip iktidarını devretmeden, otopsiye geçmeden çözüldü. “Ya doktor, bir insan bir diğerini cezalandırmak için sahiden kendini öldürebilir mi?” Top artık Doktor Cemal’de, oyunu o kuracak. Cesedin boğazında toprağa rastlayan ve iktidarını tehdit eden Otopsi Teknisyeni Şakir’i bile tanımayacak. Biraz iktidar uğruna umurunda olmayan cinayete ortak bile olacak.

Herkes sırasını savdıkça, hatta daha oyun başlamadan oyunun dışında kaldığını biliyor. Lakin kendi yarasını oburlarının üzerine basarak sarabileceğine dair bir heyecanla oyuna katılıyor ve her seferinde oyundan eli boş çıkıyor. Sükûnetle etrafını gözlemleyen, küçücük detaylarda kısa periyodik aydınlanma anları yaşayan, aynada kendine bakmayı deneyen Doktor Cemal, bu tuhaf karanlığa bakma hamasetini gösterebilecekmiş görünüyor, lakin o da başaramıyor. Mevt, iktidar isteğini yeniyor.

Doktorun hızına sıçrayan kan ise ağaçtan düşüp metrelerce yuvarlanan elma sahnesiyle yakın akraba sayılabilecek bir çeşit memento mori: Vefat, herkesi eşitler.

Bütün senaryo devinimini iktidarın durmadan birinden ötekine geçmesiyle sağlayan Bir Vakitler Anadolu’da, bu süreksiz iktidarın sahiplerinin paylaştığı bildiğimiz bir karanlığa güçlü bir ışık tutuyor. Üstelik buna izleyicisini de ortak ediyor. Rahatsız edici ve gülünç diyaloglarını, mistik ve alelade sahnelerini “iktidar” kavramının farklı görünümleriyle bir ortada tutmayı beceriyor. İnsan-kültür-doğa ortasındaki çelişkileri de yeniden bu kavramın çağrışımlarıyla açıklıyor. Bozkırın ortasında ve bürokrasinin sarmalında yoksunlaşan “erkekler” kendileriyle yüzleşme yüreğini göstermek bir yana, gündelik hayat pratiklerinde giderek işlevsizleşiyorlar. Dahası, hepsi de az çok farkında olduğu çürümüşlükten mecbur oldukları bayanı sorumlu tutuyor. “Nerede bir karışıklık görürsen, bayana bakacaksın” yahut “Kadınlar çok acımasız olabiliyor tabip.” Bu da öteki bir yazının konusu olsun.