Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, Higgs Bozonu’nun keşfi için gerekenin neredeyse iki katı güç düzeyiyle bu ay tekrar çalıştırıldı. Higgs artık cepte olduğundan araştırmacılar artık öteki acayip işlerin, yalnızca kainatı değil kozmosun neden bu türlü olduğunu da açıklayacak bir fiziğin peşindeler.
Gerçekliği yöneten dört temel güç var, lakin bu sayı neden üç, beş yahut on yedi değil? Unsur, her birinin sarhoş bir ilah tarafından dağıtıldığını düşünebileceğimiz kadar farklı kütlelere sahip karman çorman parçacıklardan oluşuyor. Proton, nötronun 0,9986’sı kadar ağır ve ikisi de elektrondan 1835 kat daha cüsseli.
Bu pahalar, kainatın oluşmasına katkıda bulunan öbürleri üzere yüzeysel belirlenmiş üzere görünüyor. Yeniden de teorisyenlerin söylediğine nazaran, azıcık daha farklı olsalar cihanda zeki ömür formundan bahsetmek mümkün olmayacaktı.
Bunun sırf uğurlu bir tesadüf olma ihtimalini reddeden fizikçiler, ardındaki prensibe, her şeyin neden yalnızca ve yalnızca bu halde gelişebileceğine dair tatmin edici bir açıklama aradılar.
İnsanlık tarihini genelde bu türlü düşünmeyiz, lakin ufak bir kırpıntı değişse jeopolitik dünyamız da bugünkünden çok farklı olabilirdi. Gerçekleşen her olayla birlikte geleceğe yanlışsız olasılıklar dallanıp budaklanıyor. Gerçekleşmemiş bu yığın ortasından rastgele birini seçip karşı olgusal bir roman için uygun bir husus bulabilirsiniz.
Philip K. Dick’in Yüksek Şatodaki Adam’ında ABD İkinci Dünya Savaşı’nı kaybetmiş, ülkenin ikiye bölünerek doğusunun Naziler, batısının ise Japonya tarafından işgal edilmesine mahzur olamamıştır. Başka müellifler büyük veba salgınının Ortaçağ’da Avrupa’yı silmesi ve (farklı versiyonlara nazaran sırasıyla) Osmanlı’nın, Perslerin ve Azteklerin hâkim güç olması önermesinden yola çıktılar.
Winston Churchill Konfedere Devletler’in zaferiyle sonuçlanan bir iç savaşın mümkün sonuçları üzerine 1930 yılında yazdığı bir hiciv yazısında “kaderin hantal istikrarının üzerinde döndüğü ufak şeylerden, keskin noktalardan” bahseder.
İnançsızlığı askıya alıp[i] düşünecek olursak John F. Kennedy yaşasa ve başkanlığını tamamlasa ne olacağını hayal edebiliriz. Ancak fizik bu türlü oynanmaz: Elektromagnetizmin gücünü yöneten alfa sayısı son derece küçük bir halde daha az ya da fazla olsa yıldızlar var olmayabilir, cansız bir boşluk bırakabilirdi.
Alfanın kıymeti bir piyango makinesinden rastgele çıkan numaralardan daha belirlenebilir üzere görünmüyor: 0,0072973525698. Fiziğin en büyük gizemlerinden biri, fizikçi Richard Feynman’a nazaran “insan tarafından anlaşılmadan gelen sihirli bir sayı.”
Higgs’in kütlesi ya da atomların çekirdeklerini birbirine bağlayan güç üzere pahalar de motamot bu türlü güzelce ayarlanmış gibiler. Sayıları azıcık oynatsak bizim evrenimize benzeyen hiçbir şey var olmayabilir.
Bu varoluşsal ikileme yaklaşmanın çeşitli yolları var. Muharrir Douglas Adams’ı örnek alıp hayat, cihan ve her şeyin büyük bir kozmik tesadüften ibaret olduğunu benimseyebiliriz. Kozmosun ayarları azıcık daha farklı olsaydı, burada bu gizemi konuşuyor olmazdık. Bu, “zayıf antropik ilke” olarak isimlendirilmeye başlayan şeyin bir versiyonu.
Daha mistik bir yola saparsak, güçlü antropik prensibe ulaşıyoruz. Kuantum Teorisi’nin tartışmalı bir yorumuyla Escher gibisi bir ortak hayat öneriliyor. Cihan şuurlu gözlemcileri doğuruyor, onlar da karşılığında daimi bakışlarının büyülü gücüyle cihanı varoluşa çağırıyorlar.
Bir de ikisinin ortasındaki yolu tercih edenler var. Onlar da kozmosun rastlantısal değil kaçınılmaz olduğunu ve belirleyici sayıların bir Sudoku bulmacası üzere hem güç hem de dengeli olduğunu kanıtlamaya çalışıyor.
Sicim Teorisi’nin 30 yıl evvel değer kazandığı sırada maksadı buydu. Fazladan boyutları ve pretzel geometrisiyle matematik o kadar büyüleyiciydi ki teorinin doğruluğuna herkes emindi – sonunda deşifre edildiğinde sıkıca örülmüş açıklamasının arkasında tıpkı bizimki üzere bir cihan vardı.
Bunun yerine Sicim Teorisi diğer bir istikamete saptı, bir sürü farklı bir fiziğe sahip ve gözlemlenemeyecek cihan öngördü. Tahminen bu kainatlardan kimileri farklı cinsten, atomdan farklı bir şeyden oluşan ve en az bizim kadar (akıl sır ermez boyutta) şaşkın olan şuurlu varlıklar yumurtladı. Tahminen de bütün bu çoklu cihan işi, basitçe bu cihanın gözler önüne serilmesinin sonsuz yolu olduğunu söylemenin ihtimamlı bir yolu – karşı olgusal tarih, Mayaların İnkalarla ittifak kurarak Ay’daki varlıklara karşı termonükleer bir savaşa girdiği varsayımsal bir dünyadan daha gerçek değil.
Teorisyenler yıllardır geçtiğimiz yıl Natalie Wolchover ve Peter Bryne’ın Quanta’da yazdığı üzere çoklu cihanı “sonsuz oranda bir bahane” olarak reddedenler ile öteki cihanların varlığını kanıtlamanın hiçbir yolu olmasa da fikrin yanlış olmak için fazla güçlü olduğunu tez edenler ortasında kalmış durumda.
Çoklu cihandan kuşku duyanların birçoğu Sicim Teorisi’nin hâlihazırda gerçek olarak kabul edileni tekrar tanımlamayı gerektirmeyen bir sürümüne açık. Tahminen de çalılıkların arkasına saklanmış, bu kozmosun sonuç olarak mümkün olan tek cihan olduğunu gösteren sihirli bir denklem vardır.
* Bu yazı, George Johnson’ın The New York Times’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Suspension of disbelief: Anlatı sırasında okurun/seyircinin anlatılanın olasılıksızlığı üzerine düşünmemesini anlatan bir terim. David Copperfield’ı izlerken “kesin ip var!” dememenin de buna dâhil olduğunu söyleyebiliriz.
