8 Mart 1979, Tahran. Yüz bini aşkın İranlı bayan, Humeyni’nin getirdiği başörtüsü yasasını protesto etmek için sokaklarda. Altı gün sürecek protestoların birinci günü… Kalabalığın içinde yalnız bir bayan, yürüyüşü kamerasıyla ölümsüzleştiriyor: Hengameh Golestan.
Golestan fotoğraf çekmeye 1972’de başlıyor. O günlerde İran’da yalnızca birkaç tane bayan fotoğrafçı var. Fotoğraf çekmenin gerçek bir meslek olarak görülmemesi bir yana, bir bayanın fotoğraf çekmek istemesi ayrıyeten garip karşılanıyor.
Bir fotoğrafçı olduğumu söylediğimde arkadaşlarım ve ailem gülerdi. “Fotoğraf bir hobidir,” derlerdi. Onların algısında fotoğrafçılar olsa olsa düğünlerde yahut turistik noktalarda çalışırdı.
İran’da bayanların meskenden çıkabilmek için başörtüsü takmasını mecbur kılan kanun geldikten sonra, Tahran’da beşerler sokaklara indi. Şovlar, bayanların yanı sıra erkeklerin ve farklı meslek kümelerinin da kitlesel iştirakleriyle çok büyüktü.
“Politik ve dini özgürlük için savaşıyorduk lakin sıkıntımız bir o kadar da kişiseldi,” diyor Hengameh Golestan.
Tüm protesto aksiyonlarına şahsen katılmak istedim ancak bir fotoğrafçı olarak gitmem gerektiğini biliyordum. Birinci fikrim “Bunları belgelemek benim sorumluluğum,” oldu. Hayli küçük olduğum için kalabalığın içerisinden kolaylıkla geçerek farklı açılardan daima fotoğraf çekiyordum. 20 makara dolusu fotoğraf çektim. Gün bittiğinde karanlık odama gidip fotoğraflarımı basmak için süratle konutuma koşuyordum. Tarihî bir şeye tanıklık ettiğimi biliyordum. En iyilerimizi fotoğraflamak istedim.
Protesto günleri bayanların sokakta başörtü giymeden yürüyebildiği son günlerdi. Nisan 1979’da İran İslam Cumhuriyeti kuruldu ve rejim değişikliğinden sonra yasal evlilik yaşı kız çocukları için on üçe, erkek çocukları için ise on beşe düşürüldü.
Yine de başörtü protestoları sırasında olanları kavramak hâlâ değerli. Protestolardan yaklaşık 30 yıl sonra iki kıdemli araştırmacı Nasser Mohajer ile Mahnaz Matin Mart 1979, Rejim Değişikliği Sonrası Bayan Başkaldırısı‘nı yayımladı. İki ciltlik kitap yaklaşık bin sayfaydı ve protestolara ait ikonik fotoğraf serisinin yeri yerinden oynatan kesimlerini kapsıyordu.
Mahnaz Matin bir röportajında “Devrimin çabucak ardından, ihtilalin kendi içinden çıkan ve buna karşın ihtilale ve liderliğin hareketlerine karşı olan birinci protesto hareketiydi. Bu sebeple eşi gibisi görülmemişti ve dünyanın başka yerlerindeki feministlerin ilgisine nail oldu,” diyor.
Mohajer ise “Mart 1979 bayan başkaldırısı, özgürlüğün tahakküm altına alınmasını takip eden birinci toplumsal hareketti. Birçok beşere nazaran bu yüzden Şah’ın diktatörlüğüne karşı yapılmış en değerli muhalefettir. Tıpkı vakitte despotizm yerine özgürlük ilan edilmeli diyen birinci hareketti,” diyor.
Yazarlar “Bir sürü insan başörtüsünün İran’da mecburî hâle geleceğine ihtimal bile vermedikleri için şovlara katılmadı,” diye ekliyor.
Nasser Mohajer ve Mahnaz Matin tıpkı vakitte liberallerden, sosyalistleri ve toplumsal demokratları da kapsayan seküler kısımdan yeteri kadar dayanak gelmediğini ve aslında rejim değişikliği sonrası bu hareketliliklere âlâ art çıkılsaydı olayların farklı gelişebileceğini söylüyorlar.
Şimdi ise elimizde yalnızca Tahran sokaklarında dimdik duran güçlü bayanların gülen yüzlerinin olduğu, Golestan tarafından çekilmiş şahane fotoğraflar kaldı…
Bu Tahran’ın sokaklarında bayanların örtünmeden özgürce gezebildiği son gün oldu. İhtilalden sonraki yöneticilere dair birinci hayal kırıklığımız buydu. İstediğimiz etkiyi sağlayamadık. Fakat bu fotoğrafa baktığımda ben yalnızca başörtüyü değil; bayanı görüyorum, dayanışmayı ve eğlenceyi görüyorum, hissettiğimiz gücü görüyorum.
Böyle diyor Golestan, İran’ın geleceği hakkında ise karamsar konuşuyor:
Genç İranlılarda, başörtüsüz bayanları sokakta hiç görmemiş kuşaklarda garip bir karşılık buldum. Onlarınki farklı bir dünyaydı. Birçok vaktinde bu şovların yapıldığını bile bilmiyor.
*Duygu Yıldız’ın Kom News’te yayımlanan bu yazısı, Gazete Karınca için Ezgi Gül tarafından çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
