Babası 1984’te öldüğünde Ahmad Fadıl on sekiz yaşındaydı. Fotoğraflara bakılırsa, görece kısa ve tombuldu, büyük gözlükleri de vardı. Aslında başarısız bir öğrenci sayılmazdı, ama okulu bırakmaya karar verdi. Memleketi Zarka, Ürdün’deki hazır giysi ve deri fabrikalarında iş imkânı vardı, fakat bir görüntü dükkânında çalışmayı seçti ve birkaç dövme yaptırmasına yetecek parayı kazandı. Bunun yanı sıra alkol ve uyuşturucu kullandı, polisle başı belaya girdi. Annesi de onu bir İslami şahsî gelişim dersine yolladı. Bu onu ayılttı ve öteki bir yola soktu. Öldüğü 2006 yılına kadar Ahmad Fadıl, Ürdün’ün tamamından daha büyük bir alanı denetim altında tutan sekiz milyon kişilik bir İslam devletinin temellerini atmıştı.
Ahmad Fadıl -ya da sonradan cihad sırasında aldığı ismiyle Ebu Musab El-Zerkavi- ve kurucusu olduğu hareket IŞİD’in yükselişinin anlaşılması kolay değil. Irak’ta faaliyetlerine başladığı yıl olan 2003, pek çok şahsa nazaran internetin açıldığı ve yavaşça genişleyen bir global ticaret sistemine sahip sıradan ve korkak çağın bir kesimi üzere görünüyordu. Irak’ın ABD önderliğindeki işgaline karşın Suriye ve Irak sonları sabitti. Seküler Arap ulusçuluğu, kendisinden evvelki kabileci ve dinî güçlere karşı bir zafer kazanmış üzere görünüyordu. Farklı dini kümeler -Ezidiler, Şabaklar, Hristiyanlar, Şiiler, Sünniler- bir milenyum ve tahminen daha da fazla mühlet boyunca olduğu üzere birlikte yaşamaya devam ediyordu. Iraklılar ve Suriyelilerin gelişen dünyanın pek çok vatandaşına kıyasla daha düzgün gelirleri, eğitimleri ve sıhhat sistemleri vardı. Ürdün’deki bir görüntü dükkânından gelen bir adamın kurduğu bir hareketin Irak ve Suriye’nin üçte birini koparacağını, bütün tarihi kurumları yerle bir edeceğini, ve -dünyanın en varlıklı bir düzine ülkesinin bir ortaya getirdiği orduları yenerek- küçük bir imparatorluk kuracağını o sırada kim hayal edebilirdi?
Hikâyeyi anlatmak, anlamaktan daha kolay. Zerkavi’nin 1989’da, İslami şahsî gelişim dersinden ilhamla, Ürdün’den Afganistan’a “cihad etmek” üzere gitmesiyle başlıyor. Sonraki on yıl boyunca Afgan iç savaşında savaşıyor, Ürdün’de terörist taarruzlar düzenliyor, Ürdün hapishanesinde yıllarını geçiriyor ve -El Kaide’nin yardımıyla- Afganistan’ın batısındaki Herat’ta bir talim kampı kurmak üzere dönüyor. 2001’de ABD önderliğindeki işgal sonucu Afganistan’dan çıkarılıyor lakin İran devleti onu tekrar ayağa kaldırıyor. Sonra, 2003’te -Saddam’ın kullarının yardımıyla- Irak’ta bir isyan ağı kuruyor. Şiileri ve onların kutsal yerlerini hedefleyerek Amerikan birliklerine karşı başlayan isyanları bir Şii-Sünni iç savaşına dönüştürüyor.
Zerkavi, 2006’da bir ABD hava hücumuyla öldürüldü. Ancak hareketi beklenmedik bir formda 170.000 kişilik ve yılda 100 milyar dolara mal olan ABD kuvvetleri akınından sağ çıktı. 2011’de ABD’nin çekilmesinin akabinde yeni önder Ebu Bekir El-Bağdadi Suriye’ye yanlışsız genişledi ve Kuzey Irak’ta varlığını tekrar tesis etti. Hareket Haziran 2014’te -Irak’ın en büyük ikinci kenti- Musul’u, Mayıs 2015’te Irak’ın Ramadi kenti ve Suriye’nin Palmira kenti ile Libya’nın Sirte kentindeki havaalanını aldı. Bugün, Nijerya, Libya ve Filipinlerin dahil olduğu otuz ülkede, hareketin kesimi olduğunu söyleyen kümeler var.
Hareket yedi defa ismini değiştirmiş ve bugüne kadar dört lideri olmuş olsa da Zerkavi’yi kurucusu olarak görmeye ve onun terör inançları ile tekniklerini yaymaya devam ediyor. New York Times onlardan “aynı vakitte IŞİD olarak da bilinen İslam Devleti” diye bahsediyor. Zerkavi birebir vakitte onlara “Orta Doğu’nun Ordusu”, “Tektanrıcılık ve Cihad”, “Irak’taki El Kaide”, “Mücahid Şura Konseyi” diyordu (pazarlamasıyla ünlü bir hareket bu daimi damgalamaya ilgisiz kaldı). Ben bütün bu isim ve başkan curcunasını kolaylaştıracak ve hareketten, varlığını sürdürdüğü on beş yıl boyunca elbette evrilmiş olsa da, “IŞİD” olarak bahsedeceğim.
Sorun hareketin muvaffakiyetini kayıt altına almaktan çok bu kadar az mümkün görünen bir şeyin nasıl mümkün hale geldiğini açıklamakta. Yükselişlerini gerekçelendirmek için bugüne kadar bulunan açıklamalar -Sünni toplulukların öfkesi, başka devletler ve kümelerden gelen lojistik takviye, hareketin toplumsal medya kampanyaları, liderlik özellikleri, taktikleri, yönetim ediliş biçimi, gelir kaynakları ve on binlerce yabancı savaşçıyı cezbedebilme becerisi- ikna edici olmaktan uzak.
Bahsi geçen “Sünni öfkesi”nin baskın taşıma aracı olabilecek IŞİD’den farklı pek çok isyancı küme vardı. Irak’taki Sünniler başta Zerkavi’nin vefat tarikatına ve hareketinin Ortaçağa ilişkin toplumsal kuralları dayatmasına karşı çok az sempati besliyordu. Pek birçok Zerkavi Bağdat’taki Birleşmiş Milletler merkezini patlattığında, bir ABD vatandaşının başını şahsen kesmesinin görüntüsünü yayımladığında, Samarra’daki Şii türbesini patlattığında ve binlerce Iraklı çocuğu öldürdüğünde dehşete düşmüştü. The Guardian Zerkavi’nin vefat ilanını şu cümlelerle sonlandırırken bilindik bir aklı yankılıyordu: “Sonuç olarak gaddarlığı sahip olabileceği rastgele bir aurayı söndürdü, nihilizmden diğer pek bir şey sunmadı ve dünyanın her yerindeki Müslümanları kendisinden tiksindirdi.”
Diğer isyancı kümeler ayrıyeten daha tesirli görünüyordu. 2003’te örneğin seküler Baasçılar sayıca daha fazla, daha uygun silahlanmış, daha organize ve daha tecrübeliydi. 2009’da “Sünni Uyanış”ın milis kuvvetleri çok daha yeterli kaynaklara sahipti ve silahlı güçleri mahallî açıdan daha köklüydü. 2011’de Özgür Suriye Ordusu’nun ya da 2013’te El-Nusra’nın Suriye’deki direnişin lideri olması daha olasıydı.
Bu kümelerin kendi başarısızlıkları ile IŞİD’in yükselişini bugüne kadar kaynak yetersizliğiyle açıklamaya çalıştıkları oldu. Örneğin, Özgür Suriye Ordusu, başkanları yabancı ülkelerden daha çok para ve silah alsa IŞİD’in ayağını kaydırabileceği konusunda ısrarcıydı. Irak’taki Sünni Uyanış’ın önderleri de Bağdat idaresinin maaşları ödemeyi kestiği için topluluklarının denetimini kaybettiklerini argüman ediyor. Lakin IŞİD’in başlangıçta bu kümelerden daha fazla para ya da silah edindiğine dair rastgele bir delil yok, hatta tam aksisi.
IŞİD: Terör Ordusunun İçinde kitabının muharrirleri Hassan Hassan ve Michael Weiss’ın tezine nazaran IŞİD hareketine başlangıçtaki takviye, Zerkavi’den nefret eden ideologlardan esinlenildiği için sonluydu. Örneğin 1999’da Zerkavi’yi harekete geçiren para, “El-Kaide’nin mali imkânlarının yanında üç kuruş” üzere kalıyordu. Daha fazla para verilmemesi bin Ladin’in Zerkavi’nin Şiileri öldürmesine (bin Ladin’in annesi de Şii’ydi) ve dövmelerine karşı olan nefretini yansıtıyordu. İranlılar Zerkavi’ye 2002’de kaçakken tıbbi yardımda bulunup inançlı bölge sunmuş olsalar da, Zerkavi’nin Irak’taki Şiilerin âlimlerinden olan Ayetullah Muhammed Bakır El-Hakim’i öldürmek için canlı bomba göndermesi ve en değerli Şii tapınaklarından birini patlatmasıyla birlikte sempatilerini kaybettiler.
Ayrıca IŞİD önderleri cazibeli, büyük istekli yahut ehil de değildi -tabii biyografi muharrirlerinin anlaşılır reaksiyonları de göz önünde bulundurulmalı. 2006’de Atlantic‘de yayımlanan makalesinde Mary-Anne Weaver, Zerkavi’yi “güç bela okur-yazar”, “bir zorba ve serseri, kaçakçı ve ayyaş, ayrıyeten tez edildiğine nazaran bayan tüccarı” olarak tanımlıyor. Weiss ve Hassan ona “hafifsiklet entelektüel” diyor. Muharrirlerin şu anki önder El-Bağdadi ile ilgili söyleyecek pek bir şeyleri olmamasının nedenini Weiss ve Hassan, biyografisinin “hâlâ birtakımı birbiriyle yarışan cihad propagandacılar tarafından yönlendirilen dedikodu ve spekülasyonlar üzerinden dönmesi” ile açıklıyor.
IŞİD’in isyancılığa getirdiği ayırt edici yaklaşım -bölgeleri elinde tutmaktan ordularla savaşa kadar- bariz bir avantaj da sağlamıyor. Arabistanlı Lawrence isyancıların mevzi muhafazaya çalışmadan yahut tertipli ordularla savaşarak hayatlarını telef etmeden sis üzere -her yerde ve hiçbir yerde- olmaları gerektiği tavsiyesini vermişti. Lider Mao gerillanın lokal halk denizinde yüzen balıklar olması gerektiği konusunda ısrarcıydı. Bu görüşler ABD yahut Irak ordusu üzere güçlü düşmanlar karşısındaki küçük, daha zayıf -IŞİD gibi- olan kümenin “asimetrik savaşı hali”nin mantıklı sonuçları. Yeniden de geri çekilmemek, meydan muhaberelerinde savaşmak, mahallî halkı kültürel ve dini hassasiyetlerine yabancılaştırmak üzere ölümcül seviyede tehlikeli taktikler, IŞİD’in besbelli stratejisi. 2004’te Felluce’yi savunmaya çalışırken Zerkavi binlerce askerini kaybetti. Daimi küçük taarruzlarla intihar bombacılarının hayatlarını heba etti ve -en zalim cezalar ile gerici toplumsal kurallarla- temsil ettiğini argüman ettiği Sünni toplumları öfkelendirdi.
Zerkavi’nin vefatından sonra da hareketin hareketlerinin pervasızlığında ya da taktiklerinin tuhaflığında bir değişiklik olmadı. Larry Schweikart hesabına nazaran ABD’nin 2006’daki akınından evvel dahi 40.000 meyyit, 200.000 yaralı ve 20.000 yakalanmış isyancı vardı. General Ray Odierno 2010’da, hareketin önderlerinin %80’inin öldürüldüğünü yahut yakalandığını, kırk iki başkandan sırf sekizinin kaçtığını tez etti. Fakat 2011’de ABD ayrıldıktan sonra, Irak’ta ağını tekrar kurmak yerine geride kalan yıpranmış takım Suriye’yi istila etmeyi seçti ve yalnızca rejime değil tıpkı vakitte güzelce yerleşmiş Özgür Suriye Ordusu’na da baş tuttu. On binlerce Şii’yi Suriye rejimiyle birlikte savaşmaya kışkırttıktan sonra Bağdat’a yürüyerek Kudüs Gücü’ne meydan okudu. Ağustos 2014’te hareket Kürdistan’a saldırarak yeni bir cephe açtı ve -o ana dek savaştan uzak kalmış- Kürt kuvvetlerini misilleme yapmaya zorladı. Amerikan gazeteci James Foley ve İngiliz yardım vazifelisi David Haines’in başını keserek ABD ve Birleşik Krallık’ı işin içine dahil etti. Çoktan ölmüş olan bir rehine için yüz milyonlarca dolar para talep ederek Japonya’yı sıkıntıdan çıkardı. 2014’ü Kobani’ye bir akınla, altı yüzden fazla Amerikan hava saldırısına maruz kalıp toprak elde etmeden binlerce militanının ölmesiyle bitirdi. Nisan’da hareket Tıkrit’i kaybettiğinde gücünü kaybediyor üzere görünüyordu ve açıklaması güya açıktı. Tahlilciler bunları IŞİD’in pervasız, tiksindirici, çok genişlemiş, çok fazla cephede birden savaşan, gerçekte pek bir mahallî takviyeye sahip olmayan, terörizmi tanınan bir hale getirmeyi başaramamış, nizamlı orduların kaçınılmaz bir halde zayıf kalmış bir örgüt olduğuna bağlamaya çok yakınlardı.
Bu yüzden birtakım tahlilciler, açıklamalarını hareketin birden fazla vakit kendi kendini yeniyor üzere görünen askeri stratejisinden çok yönetim ediliş biçimine, gelir kaynaklarına, halktan aldıkları takviyeye ve on binlerce yabancı savaşçıya güvenmelerine yönlendirmeyi seçti. Middle East Forum’un[i] üyelerinden Aymenn Jawad Al-Tamimi, son blog yazılarında hareketin, Rakka üzere işgal altında olan kimi kentlerde karmaşık amme hizmeti yapılandırmalarına gittiklerini anlattı. Gelir ve varlık vergileri ile Irak ve Suriye’nin eski resmi dairelerini işyerlerine kiralayarak nasıl yalnızca petrol kaçakçılığı ve antik çağlardan kalıntıların yağmalanmasıyla desteklenen geniş ve sağlam bir gelir sağladığını gösterdi.
IŞİD’in şimdiki gücü, kaçan Irak ve Suriye ordularından aldığı -tanklar, Humveeler, ağır silahlar- silah deposuyla pekişti. The New York Times, The Wall Street Journal, Reuters ve Vice News‘a nazaran son on iki ayda Irak ve Suriye’deki pek çok Sünni’nin IŞİD’i iç savaşta nizam ve güvenliğin tek muhtemel garantörü olarak gördüğünü gösterdi. Fakat deliller burada da baş karıştırıcı ve birbiriyle çelişkili. Kaynaklara ve güce dair ileri sürülen “açıklamalar” daima dolaylı. Hareketin halkın bariz dayanağını ya da isteğini almış olmasının ve bölgeyi, mahallî idare gelirlerini, petrolü, tarihi yerleri, askeri üsleri denetim edebiliyor olmasının nedeni hareketin başarısı ve isyanı inhisarında tutuyor olması.
Jessica Stern ve J. M. Berger’ın yazdığı ISIS: The State of Terror kitabı, hareketin görüntü ve toplumsal medya kullanımının olağanüstü bir tahlilini yapıyor. 2014’ün sonlarına yanlışsız en az 45.000 hareket yanlısı Twitter hesabının olduğunu ve kullanıcıların profil fotoğraflarına hareket bayrağı yerine kediler koyarak Twitter yöneticilerini savuşturmaya yeltendiklerini açıklıyor. Olağan bu hareketin ideolojisinin ve aksiyonlarının -her ne kadar parlatılarak üretiliyor ve iletiliyor olsa da- birinci başta neden bir cazibesi olduğu sorusunu ortaya çıkarıyor.
Bugüne kadar harekete katılan 20.000 yabancı savaşçıyı çeken şeyin ne olduğuna dair tatmin edici bir açıklama da yapılmadı. Başlangıçta, Britanya’dan katılan çok sayıda insan için İngiliz hükümeti göçmen toplulukları benimsemek için yetersiz uğraş sarf etmesiyle suçlanmıştı, sonra da Fransız hükümeti benimseme için fazla zorlayıcı olmakla suçlandı. Lakin gerçekte, bu yabancı savaşçılar her çeşit siyasi ve ekonomik sistemden filizleniyor üzere görünüyordu. Dünyanın en yoksul ülkelerinden (Yemen ve Afganistan) gelenler de vardı, en güçlü ülkelerinden (Norveç ve Katar) gelenler de… Yabancı savaşçıların toplumsal dışlanma, fakirlik yahut eşitsizlikle yaratıldığını savunan tahlilciler, bu insanların monarşiler (Fas’tan bin kişi), askeri devletler (Mısır), otoriter demokrasiler (Türkiye), liberal demokrasiler (Kanada) kadar İskandinav toplumsal demokrasilerinden de doğduğunu kabul etmek durumundalar. Bir devletin binlerce İslamcıyı hür bırakması (Irak), hapsetmesi (Mısır), İslamcı bir partinin seçimi kazanmasına mani olması (Cezayir) yahut İslamcı bir partinin seçilmesine müsaade vermesi fark etmiyor üzere. Arap Baharı’ndan seçilmiş bir İslamcı hükümete en başarılı geçişi yapan Tunus buna karşın ortaya başka bütün ülkelerden daha fazla yabancı savaşçı çıkardı.
Hareket şu an George W. Bush’un “terörle global mücadele”nin doruğunda aklına getirdiği rastgele bir şeyden daha geniş ve gelişmiş bir “terörist devlet”i denetim ediyor. O vakitler radikal Sünnilerin Irak’ın Anbar vilayetini ele geçirme ihtimali, 170.000 kişilik bir ABD ordusunu ve yılda 100 milyar dolardan fazla harcamayı legalleştirmek için kullanılmıştı. Artık, yıllar sonra, IŞİD Anbar’ı ele geçirmiş olmakla kalmıyor, tıpkı vakitte Musul ve Suriye’nin yarısına da sahip. Yüz binlerce kişi öldürülmüş ve milyonlarca kişi yerinden edilmiş durumda, Taliban’ın bile yapacağı hayal edilemeyecek bir durum kelam konusu. Ve bu felaket sadece Suriye ve Irak ortasındaki sonları eritmedi, birebir vakitte şu an Yemen’de Suudi Arabistan ve İran’ın yerine taşeron savaş yapan güçleri kışkırttı.
Bu olguyu anlamadığımızın en kıymetli delili bu gelişmeleri -kontrol etmeyi geçtim- öngörme konusunda gösterdiğimiz daimi beceriksizlik. ABD talim kamplarını 2001’de yok ettiğinde Zerkavi’nin güçleneceğini kim iddia etti? 2006’daki vefatının akabinde ya da 2007’deki Amerikan akınının akabinde hareketin tekrar bir ortaya gelebileceğini neredeyse herkese olanaksız üzere geliyordu. Şu an hareket ve üyeleri hakkında her zamankinden daha fazla bilgiye sahibiz, fakat bu analizcilerin Kobani ve Tikrit’teki mağlubiyetlerin ibreyi hareketin aleyhine çevirdiğine ve Ramadi’yi alma bahtlarının pek olmadığına inanmalarını engellemedi. Bir şeyi kaçırıyoruz.
Sorunun bir kısmı yorumcuların hâlâ Sünnilere olmayanlara karşı uygulanan ayrımcılık, yolsuzluk, ele geçirilen bölgelerde devlet hizmetlerinin yokluğu ve IŞİD’in uyguladığı şiddet üzere siyasi, mali ve fizikî açıklamalara ağırlaşmayı tercih etmeleri olabilir. Batılı seyirciler böylece IŞİD’in şaşırtan ideolojik cazibesi üzerine eğilmeye nadiren zorlanmış oluyor. Fakat IŞİD’in “ideolojisi” de durumu açıklamaya kâfi değil. Bu tıp hareketleri canlandırıp korumakta Kuran ayetlerini, Arap milliyetçiliğini, şairane referansları, duygusallığı kullanmayı El-Kaide de herkesten âlâ biliyordu. Lakin onun başkanları dahi Zerkavi’nin yaklaşımını mantıksız, kültürel açıdan uygunsuz ve nahoş buluyordu. Kemik kitlesinin önemli dini öğretileri “snuff”[ii] videolara tercih edeceğini varsayan tek Selefi cihadist örgüt de El-Kaide değildi (El Ezher piri El-Tayyib’in İslamcı bir hareketin Sünni Arap bir pilotu bir kafeste yakarak katletmeyeceğini düşünmesi gibi). IŞİD’in yaptığı pek çok şey muhakkak ki destekçilerinin çoğuun ahlaki sezgileri ve prensipleriyle çatışıyor. Ve -Hassan Hassan ile Michael Weiss’ın titiz röportajları sayesinde- destekçilerinin bu çelişkiden en azından kısmen haberdar olduğu izlenimine kapılıyoruz.
IŞİD olarak bildiğimiz hareketin mütefekkirleri, taktisyenleri, askerleri ve önderleri başarılı birer strateji uzmanı sayılmaz; çoklukla özensiz, pervasız, hatta akla sığmaz bir hareket usulleri var. İtikatı, unsurları ve törelerinin kuvvetli ya da savunulur bir yanı yok. Analitik baltamızı süratle taşa vuruyoruz.
Bugüne kadar sıklıkla mevzuyla ilgili daha fazla ve daha sağlam bilgiye sahip olmamız gerektiğini savundum. Ancak bu, olgunun farklı ve şaşırtan tabiatını hafife almak oluyor. Örneğin IŞİD, beş yıl evvel en haşin Selefi teorisyenlerin bile savunmadığı köleliği tekrar getirdi ve zorla benimsetti. Roma İmparatorluğu’na bağlı Afrika eyaletinde Vandalların kendi hanedanlarını kurmalarından beri IŞİD’in yükselişi kadar ani, anlaşılmaz ve geri çevrilemez görünen bir şey olmamıştı. Tahlilciler, askerler, diplomatlar, istihbarat çalışanları, siyasetçiler ya da gazetecilerden hiçbiri şu ana kadar hareketin yükselişini anlatmaya yetecek bir açıklama üretemedi.
Bu gerçeği kendimizden derin incelemeye dayanmayan teoriler ve kavramlarla saklıyoruz. Bu duruma basitçe yeni bulgular biriktirerek bir deva bulamayacağız. IŞİD olgusunu kavramak için kültürümüzün kâfi bilgi, cefa, tasavvur ve tevazuyu üreteceği belirli değil. Lakin şimdilik, yalnızca dehşete düşmüş değil, birebir vakitte şaşkına dönmüş olduğumuzu kabul etmeliyiz.
* The New York Review of Books‘ta isimsiz yayımlanan yazıdan kısaltılarak çevrilmiştir.
[i] Orta Doğu üzerine çalışan bir Amerikan niyet kuruluşu (think tank).
[ii] Gerçek vefat sahnesi içeren.
