İstanbul’un sokak köpeklerine ne oldu?

İstanbul devasa bir köpek kulübesidir. Herkes buraya adım atar atmaz bunun farkına varır. Köpeklerin hepsi birden tasmasız, isimsiz, evsiz, kuralsız ve son derece özgür bir serseriler cumhuriyeti oluştururlar. Miskinlik, İstanbul köpeklerinin en bariz özelliğidir. Sokağın ortasında beşli, altılı, onlu sürüler halinde ya dizilip ya halka olarak kıvrılıp, hayvandan çok tezek yığınına benzeri bir biçimde yatarlar ve orada sağır edici bir velvelenin ve hayhuyun içinde gün boyunca uyurlar. Sokakların canlı süpürgesidir köpekler. Domuzların ağzını sürmediği şeyleri bunlar hapır hupur yerler. İstanbul’un köpek nüfusu da insan nüfusu üzere mahallelere ayrılmıştır. Her mahalleyi, her sokağı mesken tutan ya da sahiplenen belirli köpekler, akrabaları ve arkadaşları oradan hiç ayrılmazlar ve yabancıları da sokmazlar. Bir çeşit devriye hizmeti üstlenirler. Muhafız birlikleri, ileri karakolları, devriye gezen ve teftişte bulunan nöbetçileri vardır. — Edmondo De Amicis, 1874

Sokak köpekleri, İstanbul kent tarihinde birbirini izleyen iki başka devir yaşadılar. Fetih’ten Tanzimat’a uzanan dört yüzyıllık birinci periyotta gündelik hayatı beşerlerle paylaştılar. Bu birlikteliğin tabanında köpeklerin İstanbul’a fetih ordusuyla girdiğine ait “halk islamı”nın güçlü inancı ve bu inançtan kaynaklanan merhamet duygusu vardı. Klasik periyotta, köpekler tıpkı beşerler üzere birer mahalle sakini kabul edilmişlerdi. Kolluk misyonlarını üstlenmişler, içe dönük mahalle hayatında yerleşik nüfusu yabancılara karşı korumuşlar ve kentin asli ögeleri ortasında yerlerini almışlardı. Bu periyot İstanbul köpeklerinin Altın Çağı’ydı. Bu saltanat yıllarını, 19. yüzyıl başlarından itibaren gündelik hayat dokusunda tesirleri görülmeye başlayan çağdaşlaşma hareketleri izledi.

On dokuzuncu yüzyıla kadar hayatı büyük ölçüde kapalı kapılar gerisinde yaşayan Osmanlı toplumu, yaşadığı kültürel değişimin sonucunda “sokağa” çıkmaya başladı. Yabancı gezginlerin sık sık lisana getirdiği, köpeklere ilişkin ıssız sokaklar artık insanların da toplumsallaşma yeriydi. Köpeklerle beşerler ortasındaki sonu gelmeyen çatışma da görünürlüğünü böylelikle artırdı. Artık beşerler sokaklara “ortak” olmuştu. Ayrıyeten, bu periyotta İstanbul’un Avrupa kentlerine benzemesi için çalışılıyordu ve Avrupa kentlerinde sürü sürü köpekler görmek imkansızdı. Tanzimat İstanbul’unun “güzellik” ülküsünün içinde köpekler yer almıyordu. 20. yüzyılın başı hepimizin bildiği üzere büyük çaplı köpek itlaflarına sahne oldu.

II. Mahmud periyoduyla birlikte köpeklerin kent hayatından sürgünü başladı. Çağdaşlaşmanın getirdiği biçimci uygulamalar beklenmedik noktalarda kamuoyunu rahatsız edici sonuçlar doğurdu. İstanbul köpeklerini kentin sokakları yaratmıştı, lakin artık sokaklar Tanzimat’tan sonra Şark’ın sefaletini sergileyen tarihi bir sahne olarak değerlendiriliyordu. Sokakların kirli imgelerden arındırılması, köpeklerin gönderilmesini de içeriyordu. 1910 sürgünü bu açıdan dünya kamuoyunu bile sarstı. Terk edilmiş adalara sürülen köpeklerin canhıraş havlamaları, açlıktan birbirlerini yemeleri, taklitçi Osmanlı çağdaşlaşmasının yol açtığı trajedinin sırf görünen küçük bir kısmıydı.

II. Mahmud’un buyruğuyla Marmara adalarına sürgüne gönderilen köpeklerin trajik serüveni, 1910’daki büyük köpek itlafına (yaklaşık 100 bin köpek) kadar kesintisiz devam etti. Binlerce köpek sokaklardan toplanarak kafeslere dolduruldu, teknelerle (köpeklerin sürgün yerine dönüştüğü için ismi halk ortasında “Hayırsız Ada” diye anılan) Sivriada’ya taşınıp orada bırakıldı. Hayvanlara su ve ekmek götürmekle görevlendirilen kayıkçıların maaşları da iki yıl sonra Balkan Savaşı nedeniyle gidilen bütçe kısıtlamasına takılıp kesilince, aç ve susuz kalan hayvanlar birbirlerini yemeye başladı. İstanbul’da, rüzgarın karaya gerçek estiği günlerde, köpek ulumalarını kentten duyuluyordu.

Batılıların hazırladıkları itlaf raporlarında ise köpekler ekonomik yarar açısından bedellendiriliyor, bir hayvana derisi, kılları, kemikleri, yağı, kasları, albüminli unsurları ve bağırsakları için 4 franklık fiyat biçiliyordu. İtlafın toplam kıymeti 200-300 bin franklık bir kardı. İstanbul halkı bu vahşete karşı çıkmıştı. Kurtarılabilen köpekler de hayvanseverler tarafından kışlalarda, konutlarda saklandılar. Çok geçmedi, İstanbul köpek itlafını projelendiren Batılı devletlerce işgal edildi. Artık İstanbul’un tadı kaçmıştı.

Hayırsızada, Marmara’nın ortasında içecek bir damla su bulunmayan ıssız bir kaya modülüdür, çılgınlık içinde birbirlerini parçalayıp yiyen köpekler orada yavaş yavaş açlıktan susuzluktan ölmüşler. Denizde, adanın yakınından geçenler olduğunda daima birden kıyıya iniyorlarmış ve iç parçalayan ulumaları işitiliyormuş, bu iki ay sürmüş, kayıkları, insanları daha uzaktan görür görmez safça yardım istemeye geliyorlarmış. Her şeye rağmen insanların acıma hissine güvenişlerini, can çekişen zavallıların yakarışlarını, yanı başımda nargilesini içen başı sarıklı, niyetli bir yaşlı adam anlatıyor; sözleri güneşte pul pul parıldayan mavi sulara karşı gölgede otururken daldığım düşleri alt üst ediyor. Hem sonra ben de bu köyün insanları üzereyim, tüm bunlar Türkiye’nin başına bir felaket getirmesin diye korkuyorum. — Pierre Loti, 1910

Cumhuriyet’in birinci onyıllarında, Hayvanları Himaye Cemiyeti’nin eforlarına karşın belediyeler türlü münasebetlerle sokak hayvanlarını öldürmeyi sürdürdü. 1960’lar Türkiye’de olmasa bile ABD ve Avrupa’da militan hayvan hakları hareketinin yükseldiği periyot oldu. 1968’in devrimci dalgası hayvan hakları savunucularını da radikalleştirmiş, hayvan haklarını hayvanseverlik tabanından çıkarıp yeni bir yere taşımıştı. 1970’lerde yükselen gayretin sonuçlarından biri de 15 Ekim 1978’de ilan edilen “Hayvan Hakları Üniversal Bildirgesi” oldu. Tüm çeşitlerin eşitliği temeli üzerine kurulu bildirge, kozmosun insan merkezli bir hiyerarşiyle düzenlenmesini reddediyordu. Türkiye kendi çalkantılarıyla uğraştığı için bu gelişmeler sıcağı sıcağına karşılık bulmadı. 12 Eylül 1980 darbesinin akabinde yeni bir kedi-köpek katliamı dalgası başladı, 1980’ler sokak hayvanları açısından vahim bir periyot olacaktı. ANAP’lı Bedrettin Dalan başta olmak üzere birçok sağcı belediye başkanı kuduz tehlikesini gerekçe gösterecek, sürgün deva olmayınca İstanbul’daki sokak köpeklerini “yavaş yavaş imha ettirdiğini” yazan İttihatçı lider Cemil Topuzlu’yu aratmayacak barbarlıklara imza atacaktı.

Kamusal alanı hayvansızlaştırma siyasetleri, orta sıra alevlense de 1990’lara dek düşük yoğunluklu biçimde sürdü. Esasen birer tecrit yeri olan barınaklar ise hayvanlara yönelik şiddetin gözden uzaklaştırılması amacıyla 1990’larda ortaya çıktı, kayıtdışı ve keyfi cinayetler barınaklarda gerçekleştirildi. Birleşmiş Milletler tarafından 1996’da İstanbul’da düzenlenen Habitat Tepesi devrinde tekrar binlerce köpek “yerinde zehirlenerek” öldürüldü. O sıralarda Tayyip Erdoğan’ın başkanlığını yaptığı İBB vefatı gösterip sıtmaya razı etmişti, “itlaf yerine yuva” yaklaşımıyla barınaklara istek yaratılmış, barınak fikri de kamu vicdanında yasal kılınmıştı.

Mekanda Adalet Derneği ile Dört Ayaklı Şehir’in birlikte yürüttüğü çalışmanın sonucu olan “Köpeksizleşen İstanbul” görüntüsü köpeklerin 2012-2019 ortasında 3. havalimanı inşaatının, Hasdal barınağının ve Kuzey Marmara temas yollarının etrafına sürüldüğünü belgeliyor. Yerde Adalet Derneği’nden Bahar Bayhan, bu süreci “ikinci dalga Hayırsızada” olarak isimlendiriyor. Devasa şantiyelerdeki emekçiler kentten sürülmüş köpeklerin lakin birkaçına yaşama bahtı sunabiliyor.

Günümüzde İstanbul’da aşağı üst 150 bin sokak köpeği yaşıyor ve kentin sakinlerinin hâlâ köpeklerle bir alıp veremediği var. Örneğin Alo 153 üzerinden en çok şikayet edilen durumların başında köpeklerle ilgili konular geliyor. Beşerler çoğunlukla ısırılmaktan ve havlama seslerinden şikayet ediyor. Alo 153’ü köpeklerin kederlerine karşı hassas oldukları için arayanlar da var: Belediye, sık sık köpeklere makus davranan şahıslara dair şikayetler de alıyor. Elbet, köpekler neoliberalizmin pençesindeki devasa metropolün sıkıntısını bizden daha çok çekiyor. En çok yaşadıkları sorun trafik kazası sonucu yaralanmalar. Yiyeceğe ulaşımları kısıtlı ve “nasıl olsa yemek bulurlar” diye düşünülse de işin aslı o denli değil. Zira 200 yıl evvel olduğu üzere sokaktaki köpeğe meskenden artan yemekleri koymak artık yaygın bir alışkanlık değil.

Bu bahisteki yeni tartışmalar, Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Adalet Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı işbirliğinde hazırlanan Hayvanları Muhafaza Kanunu’na ait yasa tasarısı etrafında biçimleniyor. Yasa tasarısı sırf İstanbul’da değil Türkiye genelinde sokakta yaşayan hayvanların bir ay içinde sahiplenilmemesi durumunda uyutularak öldürülmelerini öngörüyor. Hayvan refahı açısından kabul edilemez niteliklere sahip olan tasarı, sağlıklı hayvanlara yönelik ötanazi uygulaması sayesinde yeni bir itlaf seferberliğinden ve toplu katliamdan ayrıca bir mana taşımıyor.

Kentsel ve toplumsal dönüşümün sessiz mağdurları olan köpekler, şu sıralarda iktidarın buyruğundan yürek alan şikayetler üzerine yeni bir şiddet dalgasıyla kentten tehcir ediliyor yahut öldürülüyor. Yaşayan epey köpeğe karşılık, İstanbul’da sadece 40 kadar hayvan barınağı var. Artık her mahallenin bir ya da birkaç köpeği yok. İstanbul’un etrafındaki ormanlar da tehcir edilmiş köpeklerle dolu. Kent içinde bile yemek bulamayan köpekleri ormana bırakmak, onları mevte terk etmek manasına geliyor.

Sokak hayvanlarının yerinde korunması gerekiyor, bunun yolu da sokakların savunulmasından ve lokal belediyelerin keyfi uygulamalarına direnmekten geçiyor. Tecrit merkezleri olan barınakların yerini lokal hayvan hastanelerinin ve gezici bakım ünitelerinin alması, hayvanlara yönelik şiddetin Kabahatler Kanunu’ndan çıkarılıp Ceza Kanunu’na eklenmesi gerekiyor. Geniş ölçekli bir hayvan hakları siyasetiyle köpeklerin hayat hakkını savunmak daha yeterli ve adil bir hayat için giriştiğimiz gayretin ayrılmaz bir kesimi.

Kaynak: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 1+1 Express, #tarih