Geçtiğimiz hafta Han Kang’ın tuhaf, rahatsız edici ve benzersiz romanı Vejetaryen (The Vegetarian), Uluslararası Man Booker International mükafatına layık görüldü. Kelamlık yayımcısı Merriam-Webster, mükafatın çabucak akabinde yaptığı açıklamada “Kafkaesk” sözcüğü için yapılan aramaların “çarpıcı bir biçimde arttığını” duyurdu, çünkü Vejetaryen “Britanyalı yayımcılar ve birkaç eleştirmen tarafından Kafkaesk olarak tanımlanmıştı”.
Merriam-Webster haksız değil. Vejetaryen’in ABD’deki yayımcısı romanı şöyle tanımlıyor: “Bir bayanın içindeki ve dışındaki şiddetten kurtulmak için verdiği çabaya dair, karanlık bir halde alegorik, Kafkaesk bir güç ve saplantı hikâyesi”. Memleketler arası Man Booker Ödülü’nün Jüri Başkanı Boyd Tonkin ile konuştuğumda romanı okurken düşündüklerini şöyle aktardı: “Kafka’yı düşünüyordum, zira hikâye hâl değişimi ile ilgili… Kahramanın kederi etten kurtulmak değil, kendi insanlığından kurtulmak, bir bitki ya da bir ağaç olmak.”
Yeri gelmişken, kelamlık sıfatı “Franz Kafka ile ilgili yahut onu ve yazılarını anımsatan, özellikle kabus üzere karmaşık, garip ve mantıksız bir mizaca sahip” olarak tanımlıyor. Kabus üzere ve mantıksız, Kafkakesk’in tarifi için altında böcekvari bir imayla benim de tercih edeceğim sözcükler olurlardı. (Böcek konunun gerçek olduğunu düşünmüyorum, ancak sözcüğün bana hissettirdiği bu).
Ancak Merriam-Webster, İngilizcedeki birinci kullanımı 1946’da kaydedilen sözcüğün, tıpkı vakitte “aşırı kullanım sebebiyle manasını yitiren” manasına da geldiğini belirtiyor. Toronto gazetesi Globe and Mail’den bir köşe muharriri ise sözcüğün “bonkörce bir isabetsizlikle sallanan, alt düzey bir devlet memuru ile yaşanılan hudut bozucu bir hadiseden tutun, III.Reich’ın vahim soykırımına kadar her şeye münasip görülen” bir söz olduğunu düşünüyor.
Kafka ismini bir sıfata vermiş yegâne müellif değil, Merriam-Webster “Dickensyen” ve “Byronik” sıfatlarına da dikkat çekiyor. Lakin ancak daha fazlası da var: “Proustyen”, “Joyceyen”, “Miltonik”, “Chauceryen”, “Pinteresk”, “Woolfyen”, “Faulkneryen” vs.
Belki de Kafkaesk kadar suiistimal edilen bir sıfat da “Orwellyen”. OED, sözcüğü “Orwell’in, başta fütüristik totaliter distopyası 1984 olmak üzere tüm yapıtlarına özgü” olarak tanımlıyor. Fakat New York Times sözcüğün kullanımının “Orwell’in renk paletini tek bir siyah tonuna indirgediğini” ve “akla sadece menfur sıkı nezaret rejimlerini, fikir idaresini ve bunları mümkün kılan çarpıtılmış lisan algısını getirdiğini” söylüyor. Bir yandan da fevkalade bir Daily Mash makalesi sözcüğün “atıklarınızı geri dönüşüm için kapının önüne koymakla hiç alakası olmadığını” ve misal biçimde “sürat radarlarının ‘Orwellyen’ olmadığını” zira “1984’ün, Winston Smith’in nasıl A12 otoyolunda 110 km sürat yaptığı için yediği 75 Sterlinlik cezadan yırtmaya çalıştığını anlatmadığını,” söylüyor.
Vejetaryen’e, ve artık ne demekse, ne kadar Kafkaesk olduğuna geri dönelim. Tonkin, romanı tıpkı vakitte Ovidius’un[i] Metamorfozlar’ına ve Sırça Fanus[ii] ve Sarı Duvar Kağıdı’na[iii] benzetiyor, bu da sanırım romanı “Ovidyen”, “Plathyen” ve birebir vakitte “Perkins Gilmanesk” kılıyor (gerçi bu yoruma art kapakta yer verileceğinden pek emin değilim). Kafkaesk’in bütün yanlış ve/veya çok kullanım tartışmalarını bir kenara bırakırsak, hatırı sayılır bir güruhun, çeviri kurmaca kolunda ödül kazanmış bir romana dair vakit ayırıp araştırma yaptığı gerçeği oldukça hoş. Tahminen de son 15 yılda çeviri kolundaki büyümenin geçen hafta Milletlerarası Man Booker Mükafatı vasıtasıyla açığa çıkması, bu büyümenin devam edeceğine delalet. O denli umalım.
* Bu yazı, Alison Flood’ın theguardian.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Ç.N. Publius Ovidius Naso (Ovid): MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı müellif, şair. Kız Kulesi’ni mekân olarak seçen, Hero ve Leandros’un aşk hikâyesinin muharriri olarak bilinir.
[ii] Ç.N. The Bell Jar: Sylvia Plath’in “Victoria Lucas” mahlasıyla yazdığı 1963 tarihli romanı.
[iii] Ç.N. The Yellow Wallpaper: Charlotte Perkins Gilman’ın 1892’de New England Magazine’de yayımlanan kısa hikayesi.
