Amerika Birleşik Devletleri’nde birçok kişi özgürlük ve demokrasinin ayrıştırılamaz ölçüde kapitalizmle temaslı olduğunu itirazsız kabul eder. Milton Friedman, Kapitalizm ve Özgürlük isimli kitabında, kapitalizmin bu iki kavram için de gerekli bir şart olduğunu argüman edecek kadar ileri masraf.
Elbette kapitalizmin doğuşu ve yayılışı ferdi özgürlüklerin muazzam genişlemesini, nihayetinde de daha demokratik siyasal tertip biçimleri için verilen halk gayretlerini beraberinde getirdi. Bu türlü olunca, kapitalizmin temel prestijiyle özgürlük ve demokrasiye mani olduğu argümanı birçok beşere tuhaf geliyor.
Kapitalizmin bu pahaların gelişimini sınırladığını söylemek, kapitalizmin her şartta özgürlük ve demokrasiye karşıt düştüğünü argüman etmek değildir. Tersine, kapitalizm en kolay süreçlerini işletirken asla şahsen deva olamayacağı özgürlük ve demokrasi hasarlarını meydana getirir. Kapitalizm, özgürlük ve demokrasinin kimi sonlu biçimlerinin ortaya çıkmasını teşvik ettiyse de, bunların düşük yoğunlukta kalmasını dayatır.
Kendi bahtını tayin etme, kendi hayat şartlarının tamamını insanların şahsen belirlemeleri gerektiğine dair inanç özgürlük ve demokrasi kıymetlerinin özünde yer alır.
Bir kişinin aksiyonu yalnız kendisini etkiliyorsa, bu durumda diğerinden müsaade almadan aksiyona kalkışabilmelidir. Özgürlüğün bağlamı budur. Lakin aksiyon diğerlerinin hayatını etkiliyorsa, diğerlerine da hareket konusunda kelam hakkı doğar. Bu da demokrasinin kaynağıdır. Her iki durumda da temel sorun insanların kendi hayatları üzerinde olabildiğince kontrol sahibi olabilmeleridir.
Pratikte, insanın neredeyse her seçimi oburlarının hayatını o denli yahut bu türlü tesirler. Herkesin kendisini ilgilendiren her karara katkıda bulunması imkânsızdır, böylesine kapsamlı bir demokratik iştiraki dayatan her toplumsal nizam de insanların sırtına dayanılmaz yükte bir yük bindirir. Hasebiyle, muhtaçlığımız olan özgürlük sorununu demokrasi sıkıntısından ayıracak kurallar dizisidir. Toplumumuzda bu ayrım çoklukla özel alan ile kamusal alan ortasındaki hududa istinaden yapılır.
Özel ile kamusal ortasındaki ayrıma ait doğal yahut zaten hiçbir şey yoktur, bu hudut düzmecedir ve devamlılığı toplumsal süreçler tarafından sağlanır. Bu süreçlerin mecburî kıldığı görevler ise karmaşıktır ve çoğunlukla itiraz kaldırır.
Devlet kamusal-özel ayrımını güçlü bir biçimde dayatır, öbür ayrımları da toplumsal normlar olarak korunmaya yahut yok olmaya bırakır. Kamusal ile özel ortasındaki ayrım birçok sefer meçhul kalır. Tam demokratik bir toplumda bu ayrım şahsen demokratik müzakereye bağlıdır.
Kapitalizm, özel alan ile kamusal alan ortasındaki ayrımı gerçek kişisel özgürlüğün gerçekleşmesini sınırlayan ve demokrasinin kapsamını daraltan bir usulle inşa eder. Bunun basitçe fark edilmesini sağlayan beş durum vardır:
1. “Çalış yahut açlıktan öl” özgürlük değildir
Kapitalizm özel servet birikimine ve piyasa aracılığıyla gelirin takibine bağlıdır. Bu “özel” faaliyetlerin sonucunda ortaya çıkan ekonomik eşitsizlikler kapitalizme içkindir ve filozof Philippe van Parjis’in isimlendirdiği “gerçek özgürlük” açısından adaletsizlik üretir.
Ne olursa olsun, kelamını ettiğimiz özgürlüğün “hayır” diyebilmeyi de içermesi gerekir. Varlıklı biri maaş karşılığı çalışmayı özgürce reddedebilir, halbuki fakir bir insan ise bunu geçim sıkıntısından bağımsız olarak kolay kolay yapamaz.
Ancak özgürlüğün değeri bundan daha fazlasıdır. Birebir vakitte oburunun hayat planlarını olumlu etkileyebilmektir, yalnız bir karşılığı değil soruyu da tercih edebilmektir. Güçlü ebeveynlerin çocukları mesleklerinde ilerleyebilmek için fiyatsız staj yapabilirler, fakir ebeveynlerin çocukları ise yapamaz.
Kapitalizm bu bağlamda birçok kişiyi gerçek özgürlükten yoksun bırakır. Bolluk içinde yokluğun olmasının nedeni maddi kaynaklar ile kendi bahtını için gerekli kaynaklar ortasındaki dolaysız denklemdir.
2. Kararı kapitalistler verir
Kamusal alan ile özel alan ayrımındaki sistem, çok sayıda insanı etkileyen kritik kararları demokratik kontrolün dışında bırakan kapitalizm ile yürütülür. Tahminen de sermayenin özel mülkiyetine eşlik eden en temel hak, tam olarak şahsî çıkar temelinde yatırım yapmaya yahut yapmamaya karar verebilme hakkıdır.
Bir şirketin üretimini bir yerden öbür bir yere taşıma kararı, her iki bölgede yaşayanların hayatlarında esaslı bir tesir bıraksa da, özel bir sıkıntıdır. Tesirli kaynak dağılımı için hakimiyetin özel bölümde toplanması savunulsa bile, bu tipten kararların demokratik kontrolün dışında bırakılması su götürmez bir biçimde sermaye sahipleri dışındaki herkesin kendi mukadderatını tayin kapasitesini yok eder.
3. Sabah 9 akşam 5 çalışmak zorbalıktır
Kapitalist şirketlerin işyeri diktatörlükleri olarak düzenlenmesine müsaade edilir. İşverenin gücünün ana bileşenlerinden biri çalışanlarına ne yapacaklarını söyleme hakkıdır. İş akdinin temeli budur: İş arayan kişi alacağı maaş karşılığında patronun talimatlarını izlemeyi kabul eder.
Elbette bir işveren çalışanlara hatırı sayılır ölçüde özerklik tanımakta hürdür ve birtakım durumlarda bu iş tertibinin kârı yükseltecek yollardan biridir. Lakin bu türlü bir özerkliğin verilmesi yahut esirgenmesi patronun keyfine bağlıdır. Güçlü bir kendi yazgısını tayin anlayışı, özerkliğin seçkinlerin insafına kalmasına müsaade vermez.
Bir kapitalizm taraftarı buna işverenin kurallarını beğenmeyen bir personelin dilediği vakit istifa edebileceğini söyleyerek karşılık verebilir. Fakat emekçiler tarifleri gereği bağımsız biçimde geçimlerini sağlamaktan yoksun olduklarına nazaran, istifa ederlerse tekrar kapitalist şirketlerde yeni bir iş aramak zorunda kalacaklar ve tekrar bir işverenin buyruklarına tâbi olacaklardır.
4. Hükümetler kapitalistlerin özel çıkarlarına hizmet etmelidir
Büyük yatırım kararları üzerindeki özel kontrol, kamu otoriteleri üzerinde maddeleri kapitalistlerin çıkarlarına uygun biçimde düzenlemeleri istikametinde daima bir baskı yaratır. Yatırımın ve sermaye hareketlerinin azalma tehlikesi sürekli kamu siyasetleri tartışmalarının arka planını oluşturur, bu yüzden de siyasetçiler ideolojik yönelimleri ne olursa olsun “kazançlı ekonomik koşulları” ayakta tutabilmek için endişelenmeye mecbur edilirler.
Bir toplumsal sınıf başkalarından ayrıcalıklı epey demokratik pahalar boşa çıkar.
5. Siyasi sistemi seçkinler denetim eder
Nihayetinde, varlıklı insanların siyasi iktidara erişimi başkalarına nazaran daha kolaydır. Bütün kapitalist demokrasilerde durum böyledir, hatta siyasi iktidarın servet eşitsizliği kimi ülkelerde başkalarına nazaran çok daha fazladır.
Özgül erişim sistemleri ise çok çeşitlidir: siyasi kampanyalara yapılan bağışlar, lobi çalışmalarını finanse etme, farklı tiplerdeki seçkin toplumsal ağlar, karşılıksız rüşvetler ve öbür yolsuzluk teknikleri.
ABD’de yalnız varlıklı bireyler değil kapitalist şirketler de özel kaynaklarını siyasi amaçları uğruna kullanırken rastgele bir kayda kıymet pürüzle karşılaşmazlar. Siyasal iktidara erişimin farklılık göstermesi demokrasinin en temel prensibini kararsız kılar.
*****
Bu sonuçlar bir ekonomik sistem olarak kapitalizme mahsustur. Bu, kelam konusu sonuçların kapitalist toplumlarda bazen hafifletilemeyeceği manasına gelmez. Farklı vakitlerde farklı yerlerde kapitalizmin özgürlük ve demokrasiye verdiği ziyanı telafi etmek üzere birçok siyaset üretildi.
Kamusal kısıtlamalar, kamusal ile özel ortasındaki değişmez ayrımı aşındırma formülleriyle özel yatırımları zorla kabul ettirebilir. Güçlü bir kamu bölümü ve faal kamu yatırımı yöntemleri sermaye hareketleri tehdidini zayıflatabilir, özel servetin seçimlerde kullanımının sınırlanması ile siyasi kampanyaların kamu tarafından finanse edilmesi zenginlerin siyasi iktidara ayrıcalıklı erişimini kırabilir, iş kanunu çalışanların müşterek kuvvetini hem siyasi arenada hem de iş yerinde pekiştirebilir ve geniş çeşitlilikteki toplumsal siyasetler özel mülkiyete erişimi olmayanların gerçek özgürlüğünü büyütebilir.
Siyasi şartlar elverişli olduğunda, kapitalizmin antidemokratik ve özgürlükleri kısıtlayan özellikleri mazur görülebilir lakin yok edilemezler. Kapitalizmi bu türlü evcilleştirmek, dünya genelindeki kapitalist ekonomilerde sosyalistlerin savunduğu siyasetlerin ana maksadı oldu.
Ancak özgürlük ve demokrasinin tam manasıyla hayata geçirilmesi için, kapitalizmin sadece evcilleştirilmesi yetmez. Kapitalizmin alaşağı edilmesi gerekir.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Erik Olin Wright’ın Jacobin’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
