Türkiye’de, dinlediğimiz müziğe inanılmaz ölçüde sahiplenici davranabiliyoruz, paylaşmaya pek tahammülümüz yok. Hasebiyle, birçok alternatif müzik dinleyicisinin en büyük korkusu dinledikleri müziğin anaakımlaşması. Hip hop dinleyicileri bu hususta şanslı sayılır, Türkiye’de hip-hop inatla yeraltında kalmayı sürdürüyor. Elbette yapılan işlerin gittikçe büyüyen bir dinleyici kitlesine ulaşmasını göz gerisi edemeyiz, fakat hal olarak hip hop popülerleşmeye pek sıcak bakmıyor. Dinleyicinin olduğu kadar sanatkarın da popülist bir halden çekindiği bir müzik cinsiyle karşı karşıyayız.
Alternatif kalmanın hip hop’un gelişimine olan katkısı da malum. Pek çok MC’nin dediği üzere, liberal iktisatla şimdi pek haşır neşir olmamış bu müzik, yaratıcısına şan, şöhret yahut para vaat etmiyor. En azından şimdilik buralarda etmiyor. Şartlar, ilgisiz ya da basitçe yeteneksiz insanları zalimce ayıklıyor. Hasebiyle dinleyicisini bulmuş bir MC’nin usulünü beğenmeseniz bile, özgünlüğünü yahut gayretini takdir ediyorsunuz. Bu türlü merhametsiz bir ekosistemde – şeklin âdeti olan diss’leri saymazsak – MC’ler de madun olmanın getirdiği bir birliktelik sergiliyorlar. O denli ki, şu an rastgele bir hip hop albümünde bir konuk MC ya da DJ bulamamanız neredeyse imkânsız. Anıl Piyancı’nın Palavra’da geri dönüşünü müjdelediği “8 üzere halk akımları”, sayısız Organize Oluyoruz ve Yeraltı Operasyonu üzere derleme albümler de uğraşı.
Hip hop’un hak ettiği prestiji kazanmasının önünde bir mani de yok üzere görünüyor. Eypio’nun yakın vakitteki başarısı bunun en büyük örneklerinden biri. Türkçe müzik ve yabancı müzik dinleyenlerin güzelce ayrıldığı vakitlerde, hip hop dinleyiciye aradığı sentezi sunuyor.
ABD’de pop müzik 90’lardaki albenisini kaybetti. Hip hop sanatkarları tanınan medyanın gündeminde, sanatlarıyla olduğu kadar girişimcilikleriyle de tanınan kültürü tesirleri altına almış durumdalar. Türkiye’deki pop müzik üreticileri de buna ahenk sağlamaya çalışıyor. Bu eğilimin büyük delili da muhtemelen son birkaç yılda yeterlice yükselen DJ ve aranjör furyası. Aranjörler özünde halk müziği yahut arabesk müzik öğelerini içeren müziklere çağdaş beat’lerle altyapı hazırlayıp çağdaş bir aranjman yaratmaya çalışıyorlar. Ortaya çıkan melez müzik bazen nispeten başarılı olsa da, genelde emanet duruyor. Çünkü bu aranjmanlar global müzik piyasasını kasıp kavuran hip hop’a asla yaklaşmıyorlar.
Bunun sebebi basitçe sanatkarın gerekli yaratıcı vizyona sahip olmaması mı, yoksa ticari taktikler mi, artık dinleyicinin takdirine kalmış. Kanaatimce, pop müzisyenlerinin yeraltında gizlenen bu hazineyi kullanmayı gereğince sahiplenmemelerinin en büyük sebebi, ana akımda olmanın getirdiği ekonomik imkânların gözlerini karartmış olması. Pop müzik üreten bir prodüktör, sanatçı yahut aranjör, bu iktisadın içinde “bir müzik fabrikası” olmaktan daha fazlasını yapamıyor çoğunlukla. Üretilen müziğin nasıl karşılanacağı daha az düşünülüyor, zira bir formda dinleyicisini bulacağı biliniyor. Popçunun üstünde hip hop müzisyeninin üstündeki özgün, yaratıcı ve kaliteli iş yapma baskısı yok.
Hip hop’un üstünde pop’un ulaşamayacağı bir potansiyele sahip olmanın getirdiği bir sorumluluk var. Çünkü büyük güç, büyük sorumluluk getiriyor. Pekala, neden hip hop bu potansiyeli kullanmıyor? Aslında ortada makul bir uğraş olduğu inkâr edilemez. Hip hop yer üstüne çıkmayı büyük ölçüde reddediyor, bunun yerine Hades üzere dinleyicisini daha az kalabalık, daha rahat ve geniş olan yeraltındaki kendi mekânına çekmeyi tercih ediyor. Müzisyen yeraltında olunca, müzik de yeraltında tüketiliyor. Üstelik hip hop enstrümana gerek kalmadan tekrar üretilebiliyor. Sanırım, giderek daha fazla taraftar edinen ancak inatla yeraltından çıkmayan akımın dinleyicisi kadar şanslı bir dinleyici yok.
Black Movement’tan evvel de sonra da hip hop daima hareket seven bir üslup oldu. 1970’te New York’un kenar mahallelerinde bilhassa göçmen, ekonomik sınıf ve ırk konusunda alt görünen bir katman da türeyen üslubun Türkiye’ye gelişi de benzeri bir toplumsal art plana sahip. Çünkü Cartel ile Türkiye’de yaptığı patlamadan öncesine gidecek olursak, Türkler ortasında da hip hop’un birinci tohumları göçmenler ortasında atılıyor. Münasebetiyle göçen, hareket eden ve globalleşen bu müzik akımı, Harvard’da sosyoloji profesörü Patterson’un da belirttiği üzere, farklı coğrafik ve sosyolojik uçlar ortasında bağlantı kurabiliyor.
Patterson’un teorisi hip hop’un Amerika’da Black Movement’a verdiği dayanağın tam da buradan kaynaklandığı istikametinde. Doğduğu yörede, hip hop müzik her vakit haklarından yoksun edilmiş, ırkçılık ve ayrımcılıkla baş etmeye çalışan gençliğin her daim sesi olmuş. Hip hop ve Black Power hareketi ortasında, “tavuk mu yumurtadan yumurta mı tavuktan”a benzeyen bir bağlantı var. Tekrar de, Grammy ödül merasimlerinde, en uygun albüm ödülünün, yakın vakitte mükafatı hem müziksel yaratıcılığı hem de güçlü politik duruşuyla en çok hak eden To Pimp a Butterfly yerine, yaratıcısı üzere suya sabuna dokunmayan bir albüm olan 1989’a verilmesi, doğduğu yerde bile hip hop üzere saldırgan ve hareket sahibi müzik biçimlerinin aşması gereken çok pürüz olduğunu gösteriyor. Keza, Kendrick Lamar’ın ödül merasimlerinin ırkçı sistemini eleştirdiği haklı isyanını toplumsal medyada bulabilirsiniz.
Türkiye de ise durum daha vahim ve hip hop daha genç. Kezzo “Bi’Gün” de durumu istemeden özetliyor:
İçersem ben kendime güya siz hiç ölmiyceniz
Sövmezsem bu müzikte güya açıp dinliyceniz
Görmiyceniz beni karanlıkta asla sönmiyceyiz!
Hip hop Türkiye’nin yaratıcı sanayilerini kasıp kavuran sansürü ve sınırlamayı kaldırabilecek bir usul değil. Küfrediyor, bahsedilemeyecek şeylerden bahsediyor, erotikleşiyor, politikleşiyor. Yer üstünde sansür arttıkça yeraltında hareket artıyor ve yeryüzüne çıkmak daha sıkıntı oluyor. Ancak aşağıdaki tektonik hareket yukarıyı sarsmayı da eksik etmiyor.
Hip hop’un genetiğinde olan bu isyan 2000’lerin başında virütik bir arabesk rap furyası halinde yayılmaya başladı. Sansar Salvo “Arabesk sample’lar kullanılarak üretilen rap var… Lakin arabesk rap diye bambaşka bir şekil yok tabi. Yeterli rap var berbat rap var, arabesk sample’lar kullanılsa da kullanılmasa da” diyor. Fakat varlığı inkar edilemeyecek kadar seçilebilir bir sesi var bu çeşidin. Üstelik bir terim olarak arabesk rap’in kullanımı da epey yaygın, bakınız Aga B: “Arabesk rapçilerin müziğime kastı neydi?”
Ne kadar arabesk müzik hakkında Fazıl Say kadar keskin fikirlerim olmasa da, arabesk hip hop’un bilakis duran, durdurulduğu için isyan eden bir müzik üzere geliyor bana. Münasebetiyle ne kadar “isyan” ederken ortaklaşsalar da, hip hop ve arabeskin bu isyanı kullanma biçimleri çok farklı, muhalefet formüllerinde birbirlerinden ayrılıyorlar. Arabeskin isyanı bizim için tanıdık bir isyan, durduğu yerde tepinen cinsten. Hip hop ise vuruyor, kırıyor, parçalıyor. Düşmanı aşikâr, bazen fazla hararetli olsa da akılcı davranıyor, hırsını nereden çıkaracağını âlâ biliyor. Hip hop, şimdi yeraltına itilmeyi kabullenmiş değil.
Beni bir dinleyici olarak en çok etkileyen şey, hip hop’un bu didaktik yanı. Benim üzere bağımlı bir hip hop dinleyicisiyseniz, Türkçe hip hop’un genelde “tek yumruk, hem de sol elle” olduğunu fark etmemeniz imkânsız. Lakin içinde barındırdığı “isyan” sayesinde, hip hop popun erişemediği bir dinleyiciye erişebiliyor. Arabeske alışkın bu dinleyiciye bu isyankâr stil, tanıdık ve cazip geliyor. Bu “kayıp nesli” yer altına çeken hiphop, ona öfkesine bir istikamet bulmayı öğretiyor.
Son vakitlerde hatırı sayılır MC’lerden gelen arkası kesilmez diss’lerin katkısıyla bu arabesk his hiphop’u güzelce terk etti. Çok büyük emeklerin verildiği bu piyasanın, kendinin nazaran daha statükocu bu şekli kabullenmemesini çok doğal buluyorum. Ama dinleyenlerin birçoklarının inandıklarının tersine ben Türkiye’de hip hop ve rap müzisyenlerinin yapabileceği en büyük yanılgının popülerleşme değil, arabesk köklerini unutmak olacağını düşünüyorum. Zira şu anki haliyle hip hop Türkiye’de kimsenin sesini yetiştiremediği kayıp bir kuşağa seslenebilen tek müzik tipi üzere görünüyor.
Kaynaklar
– Solomon, Thomas. “Living underground is tough’: authenticity and locality in the hip-hop community in Istanbul, Turkey.” Popular Music. Volume 24/1. Cambridge University Press, 2005.
– Patterson, Orlando. “Global Culture and the American Cosmos”. The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts. Paper Number 21994. Feb, 2008.
