İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) tarafından yayımlanan Açık Çek: Türkiye’de Darbe Sonrası Azaba Karşı Muhafaza Önlemlerinin Askıya Alınması başlıklı rapor, 15 Temmuz’daki darbe teşebbüsünün akabinde ilan edilen OHAL’e dayandırılarak çıkarılan Kanun Kararında Kararnameler’in gözaltı şartları ve tutuklu haklarına tesirini inceliyor. İki farklı olayda polis tarafından söylenen “OHAL’de olduğumuz için seni öldürsem bile kimsenin umurunda olmaz. Kaçmaya çalışırken vurduğumu söylemem yeterli” ve “Buradan sağ çıkamazsın. Artık elimizde 30 gün var” üzere cümleler uygulamadaki keyfiliği gözler önüne sererken, raporda kapsamlı olarak anlatılan olaylar çok daha vahim bir tablo ortaya koyuyor.
Avukatlar, insan hakları aktivistleri, gözaltından hür bırakılan şahıslar, sıhhat işçileri ve isimli tıp uzmanlarından oluşan 40’tan fazla şahısla görüşülerek hazırlanan rapor, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin askıya alındığı belirtilmişken gözaltında tutulan şahısları azap ve makus muameleden koruyabilecek önlemleri ortadan kaldıran unsurlara sahip KHK’ların memleketler arası hukuk yeterince savaş ve ulusal acil durum hallerinde dahi yasakladığı işkenceyi nasıl fillen yasallaştırdığını 13 farklı hadise üzerinden inceliyor. Raporun başlığında geçen “Açık Çek” sözü de şöyle açıklanıyor: “Olağanüstü hal ilan etmek hükümete haklara ait yükümlülüklerini azaltma konusunda açık çek vermez ve özellikle, alışılmamış önlemler alınması mümkün olmayan, dokunulmaz muhakkak hak ve yükümlülükler vardır.”
İyiden uyguna yürütmenin tek başlılığının bilinmeyen formülü üzere kullanılmaya başlanan KHK’ların gözaltında rahatsız edici konumlarda tutmak, uykusuz bırakmak, dayak, cinsel taciz ve tecavüz tehdidi üzere uygulamalara kapıyı açtığını açıklayan raporda yer alan örneklerden birinde Vatan Caddesi’ndeki İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nde gözaltında olan İ.B, yaşadıklarını şöyle anlatıyor:
Beni avukat görüşü diye 3 gün boyunca her gün sorguya götürdüler (İstanbul-Vatan’da). Üzerimdeki kıyafetleri indirip ve yırtarak cinsel organlarımızı sıkma, darp etme, iğrenç yönelimlerde bulunarak tehditler savurdular. ‘Anneni buraya getirdim, konuşmazsan gözünün önünde ona tecavüz edeceğim’ dedi. Başıma bir torba geçirip ellerimi arttan bağlayıp başımı yere, duvara vura vura beni, alçakça gülerek, domalık dedikleri bir duruma getirerek ‘yok mu buna tecavüz edecek baba yiğit’ diye bağırıp gülüyorlardı. Bedenimin her yerini darp içinde bıraktılar… İşlemediğim bir cürmü, hayatımda görmediğim tanımadığım biri tanıtmak için ‘tanıyacaksın yoksa sana daha çok şey yapacağız’ üzere hakaret ve tekmelerle üstüme geliyorlardı. Sonra ‘7-8 kişiyi mahkemeye getirtir, üstüne söz verdiririm, bir daha dışarıyı göremezsin; şayet kabahati kabul edip isim vermezsen hayatını kaydırırız’ dediler. Darp raporları aldığım her gün beni bir sefer daha darp ediyorlardı… ‘Sen istediğin kadar rapor al, bize sökmez, herşey bizim elimizde’ dediler.
Fiziksel azap ve tehdidin farklı cinslerine direkt örnek teşkil eden bir başka tabire, Antalya’da gözaltına alınan öğretmen Eyüp Birinci’nin anlattıklarında rastlanıyor:
Gözlerim bağlı idi. Odada 3-4 kişi olduğunu hissettim. Lakin beni gözaltına alan komiser konuşuyordu… ‘Bildiklerini anlat, Antalya’da ne işin var’ diyerek çırılçıplak soydular… [Beni] gözaltına alan, ismini bilmediğim, komiser olduğunu düşündüğüm yüzüme gözüme tokatla vurmaya başladı…[A]yaklarımın altına, karnıma vurarak, sonrasında hayalarımı sıkarak ‘seni hadım ederim’ formunda kelamlar söyleyerek azaba devam ettiler. Yüzüstü yatırıp sağ kolumu ve sol kolumu geri çevirerek, polis memuru bana bu biçimde azap yaptı. Sonrasında sırt üstü döndürüp ayaklarımı ıslatıp copla vurmaya başladılar. Sonra her iki koluma da copla vurdular. Boynumu ıslatıp copla boynuma da vurdu… Hatta copu ağzıma sokup ağzımda çevirdi… Sonrasında kaldırıp yumrukla vurmaya başladı. Her vurduktan sonra dik dur diyerek karnıma dakikalarca vurdu.
Doğrudan azap ve berbat muamelenin yanı sıra de facto bir tecrite dönüşen avukatlarla görüşmeye 5 gün manisi ve kolluk kuvvetlerinin tavrı yüzünden sıhhat muayenelerinin güvenilirliğini etkileyen uygulamalar da dikkat çekilen başka konular. 1 Eylül’de çıkarılan KHK ile hapishane izleme heyetlerinin lağvı ve hükümet yetkililerinin KHK kapsamındaki misyonları sebebiyle hiçbir biçimde sorumlu tutulamayacağına dair kararın varlığı ise yeni ve daha ağır ihlallerin önünde hiçbir kontrol düzeneği olmadığını gösteriyor.
Raporun Türkçe çevirisine buradan, 13 hadisenin özetine ise buradan erişebilirsiniz.
