Havadaki metalik is kokusu keskin ve ağır. “Bu, kömürün kokusu” diyor Yıldırım Biçici.
Kahvehane sahibinin meskeni, kırmızı beyaz bacalarından kirli dumanlar püskürten devasa, santralin birkaç yüz metre yakınında. Biçici onlarca yıl bu dumanın ortasında yaşadı ancak artık kendisini ülkenin yeni kömür akınının ön cephesinde buluyor: Afşin – Elbistan santralinin dünyanın en büyük termik santraline dönüştürülmesi planlanıyor.
Çoğulhan Köyü’nün eski meydanında küçük tahta bir taburede otururken Biçici “Sigara paketlerinde içmeyin diyen ihtarlar var, fakat bizim burada diğer seçeneğimiz yok.” diyor. Elini keskin kokulu havada sallayarak “Dumanı içimize çekmemiz gerekiyor.” diyor.
Biçici’nin annesi akciğer kanserinden ölmüş – “sebebinin hava kirliliği olduğunu anladık” – ve dört yaşındaki kızı Gülbeyaz’ın kronik bronşiti var. “Çok acı, hava hoş olsa da onun dışarı çıkmasına müsaade vermiyoruz.”
Türkiye’nin kömür için büyük planları var, imal kademesinde olan 80’den fazla yeni santral Birleşik Krallık’ın bütün güç dalının sahip olduğu güç kapasitesine eşit. Türkiye’de kömüre hamle, Çin ve Hindistan’dan sonra, dünyanın öteki ülkelerin kömür akınından daha büyük ölçekte. Bu mevzu, Aralık’ta Paris’te gerçekleşecek Birleşmiş Milletler tepesinde dünya ülkelerinin iklim değişikliği gayreti konusunda mutabakata varacakları ve bilim adamlarının keşfedilen kömür rezervlerinin %80’inin yer altında kalması konusunda uyardıkları 2015 yılında daha da ilerliyor.
Türkiye, süratli gelişen iktisadını canlandırmak ve Rusya’dan ithal ettiği gaza olan dış bağımlılığını kesmek için çabalıyor. Lakin zıt görüşte olanlar tahminen Türkiye’ye yıllık birkaç milyar avroya mal olan kömürün insan sıhhatine önemli bir tehlike oluşturduğunu ve bu güneşli ülkedeki güneş gücü eksikliğini belirterek ihtarda bulunuyorlar.
Çoğulhan’dan kısa bir uzaklık ötede Hüseyin Alp Aslan Afşin-Elbistan santralini besleyen düşük kaliteli ve ziyadesiyle kirliliğe neden olan linyit kömürünün çıkarıldığı 20 km uzunluğundaki engin bir açık kömür madenine bakıyor. Toprak rengi ve grilerin karışımı, harlı yanan ateşler ve kömür damarlarını yırtan devasa böceğimsi makineler sivri dağların ve mavi bir gökyüzü şeridinin dibine serilmiş durumda.
Elbistan Devlet Hastanesi Müdür Yardımcısı Aslan, “Cehennemde üzere hissediyorum,” diyor. Pek çok teneffüs yolu hastalığı ve kanseri belirterek “Sorunlar ne? Öncelikle sıhhat, ikinci olarak sıhhat ve üçüncü olarak sağlık” diyor.
“29 yıl evvel (santral birinci açıldığında) beşerler çok mutluydu” diyor Aslan. “Zengin olacaklarını düşünüyorlardı. Ancak tüm o parayı sıhhat tedavisi için harcayacaklarını bilmiyorlardı. Fakir başladılar, kısa bir müddetliğine güçlü oldular, sonra fakir öldüler.”
Aslan, Türkiye’nin gelecekteki güç muhtaçlığının nasıl giderilmesi gerektiği konusunda ise epeyce net: “Türkiye güneşli bir ülke ve bu bölgede yüzlerce rüzgâr türbini inşa edilebilir. Rüzgâr türbinleri hakkındaki en hoş şey ise kimsenin gitmediği izole yerlere inşa edilmesi. Kömür en son seçenek olmalı.” Fakat Afşin-Elbistan Türkiye’deki en büyük kömür yataklarının üzerinde yer alıyor ve mevcut santraller ile maden yaklaşık 2.800 şahsa istihdam sağlıyor.
Yaklaşık 700 km kuzeyde, Karadeniz kıyısında Zonguldak yer alıyor. Burada ülkenin 70 yıl evvel açılan birinci santralini de içeren üç adet termik santralin bacaları, dik, ormanlık bir vadide ilerleyen bir çatlak oluşturuyor. Burası tartışmasız bir kömür kasabası. Futbol grubu Kömürspor olarak isimlendirilmiş, okul Kara Elmas ve Çinli teşebbüsçüler tarafından desteklenen yeni 1 milyar dolarlık kömür güç santralinin inşası burada planlanıyor.
Zonguldak Türkiye’nin birkaç maden kömürü rezervlerinden birine mesken sahipliği yapıyor ve maden personeli Murat Şahin vadiden çıkan yola götüren bir keskin virajın dışındaki zifiri karanlık bir tünelde durarak “İşimi seviyorum – bu bir çeşit ayrıcalık. Kömürün insanların konutunu ısıtması ve elektrik üretmesi gerçeğini seviyoruz. Üretken hissediyoruz.” diyor.
Şahin için kömürün kendisi değil kullanım hali bir sorun. “Hava kirliliği kaygılarına katılıyorum, lakin güç santrallerine koyacakları filtreler için hakikat ölçümlerin yapılması gerekiyor ve bunu yapmıyorlar” diyor. “Yerel kaynakları kullanmalıyız. Burada nükleer enerjiyi mi tercih edersiniz? O çok daha kirli – Çernobil’e bakın.” Şahin gözlerinin etrafındaki çizgilerin de kömür tozuyla belirginleşmesiyle gülümseyerek kendi sıhhati hakkındaki telaşları geçiştiriyor: “Bu da işin bir avantajı: madenciler hiç yaşlanmaz.”.
Musa Demir, 4 km’lik tünellerinden günde 600 ton üretim yapan küçük madenin sahibi. O, 630 adet personelini işten çıkarmak zorunda kaldığını söyleyerek kömürün geleceği konusunda kendi devletinden çok daha az istekli durumda olduğunu gösteriyor. Demir’in sarfiyatları 2014’te Soma’da yaşanan, 311 kişinin vefatına sebep olan, tüm ülkeyi şoka sokan ve dünyadaki en ölümcül kömür madeni güvenliği raporu alan felaket sonrasında yapılan yeni yasal düzenlemelerle birlikte artmış durumda.
Demir, ailesinde kömürde çalışan son jenerasyonun kendisi olabileceğini söylüyor: “Üç oğlumun da kömür madeninde çalışmasını istemiyorum. Şu anda pek kârlı değil ve erkek kardeşimi bir kömür madeni kazasında kaybettim. Bunun onların başına gelmesini istemiyorum.”
Türkiye, iç kaynaklarının kullanımı üzerinde kömüre atağı yürüterek durdu, lakin son beş yılda inşa edilen santrallerde kullanılan yakıtların %95’i ithal edildi. Bu kömür ithalatlarına karşı çıkmak ise hem maden emekçilerini hem de kıyıdaki yeşil bir çıkıntının limanın genişletilmesi için yok edilmesine neden olan Zonguldak’taki yeni santrale karşı çaba veren mahallî kümeleri birleştiren mevzu oldu. Afşin-Elbistan’dakinden farklı olarak, küçük fakat kararlı bir gayret büyüyor ve bu uğraşa son olarak santralde çalışan Kadir Orhan da katıldı.
Pastel renkli külün güç santrallerinden günde 400 tonluk bir oranla boşaltıldığı Zonguldak’taki en büyük ocaklardan birine bakarken, Orhan kasabanın güç santrallerinden birisinde çalışarak geçirdiği 26 yılı ve santralin yarattığı kirliliği gözden geçiriyor. “Çeşitli zorluklarla karşılaştım. Neler olduğunu şahsen gördüm” diyor. Sekiz ay evvel santral özelleştirildiğinde işten çıkarılmış ve artık de kasabasında konutuna fotovoltaik güneş panellerinden taktıran birinci kişi olmuş. Sarı bir kamyon gerisinden soluk külleri saçarak geçerken, Orhan “Sizin de bir şeyler yapabileceğinizi göstermeye çalışıyorum” diyor.
Türkiye’de çok az kişi onun müsaadeden gidiyor. Neredeyse herkesin çatısında bulunan su ısıtıcı güneş panelleri haricinde, elektrik üreten fotovoltaik paneller epeyce az. 10 kereye kadar fazla talep almasına ve Türkiye’nin 2023’e kadar elektriğinin %5’ini güneş gücünden üretme maksadı olmasına karşın Türkiye’de güneş panelleri için devlet müsaadeleri epeyce sonlu.
İstanbul’daki Ekonomik ve Yabancı Siyasetler Çalışmaları Merkezi’ndeki ekonomistlerden Pelin Yenigün Dilek “Bu Türkiye üzere bir ülke için epey düşük” diyor. “Devlet kısa müddette ekonomiyi büyütmenin kömür ile daha süratli olacağını düşünüyor. Ancak bu süratli bir halde tüketilecek kısa müddetli zenginlikler ve düşük kaliteli hayatlar yaratacak. Güneş gücü potansiyeli varken, katma kıymeti olan iş ve üretim imkânları yaratılabilecekken neden kömürle devam edilsin ki?”
WWF Türkiye tarafından hazırlanan aktüel bir Bloomberg Yeni Güç Finansmanı Raporu, Türkiye’nin rüzgâr, güneş ve su gücünü geliştirmek, karbon salınımını sabit tutarak Türkiye’nin güç muhtaçlığını kömüre atakla tıpkı maliyete sahip olacak halde giderebileceğini açıklıyor.
Eğer Türkiye’nin kömüre atağın önüne geçilebilirse, bu öncelikle Amasra üzere yerlerde gerçekleşecek. Zonguldak’ın 100 km doğusunda yer alan tarihi balıkçı kasabası, turistik bir yer ve bölgede birinci sefer burada maden çalışanları dört büyük kömür madeni planına karşı çıkıyorlar.
Şirin kıyıdan 20 dakikalık yürüme arasındaki yeraltı madeninde çalışan Engin Pazar “Biz burada yaşıyoruz ve hava kirliliğinden biz etkileneceğiz” diyor. “Kömür madenciliği bizim işimiz, fakat biz buna karşıyız. Rüzgâr ve güneş gücü imkânları var – devlet öncelikle bunları desteklemeli.”
Burada, tarihi 2400 yıl öncesine dayanan Karadeniz bölgesindeki en eski anıtlardan Tios’da (Filyos), Profesör Erdoğan Atmış bu güçlü çabanın öncülerinden biri. Şovlar, 7 kilometrelik bir insan zincirini ve bölgenin dörtte bir nüfusu olan 42.000 kişinin reaksiyon mektuplarını içeriyor. “Bacalar ne kadar yüksek olursa olsun, beşerler acı çekecek, tıpkı 1950’lerde Londra’da olduğu gibi” diyor.
Atmış mahallî üniversitede ormancılık uzmanı ve Aralık’ta güç sınırları için bölgenin ünlü ormanlarının 36 kilometresinin katledilmesine dikkat çekiyor. Atmış, bu hareket güç santrallerinin onay sürecinin Ankara’daki kömür madeninde olduğu üzere oldubittiye getirilmesine neden oluyor diyor.
Mücadeleciler 2012’de bir mahkeme kendi lehlerine karar verdiğinde çabayı kazandıklarını düşünmüşlerdi. Ama sonra Çevre Bakanı Erdoğan Bayraktar mahkeme kararını yapılması gerektiği üzere uygulamadı. Bayraktar 2013’te, polisin inşaat projeleri için rüşvet savlarını incelediği büyük bir yolsuzluk skandalı sürecinde istifaya zorlandı (17 Aralık).
Termik santrallerin tehlikesi devam ediyor ve yakındaki Tarlaağzı köyündeki lokal halk hava kirliliğinin tesirlerinden korkuyor ve derin kül çukurları açıyorlar. Hatice Erfidan “Bu durum beni o kadar endişelendiriyor ki uyuyamıyorum. Güneş gücü santralleri inşa etmeliler. Almanya’da Saarbücken’de 40 yıl yaşadım ve orada her yerde güneş panelleri vardı ve rüzgar gücü de” diyor.
Köyün muhtarı Şakir Karabacak’ın kızgın sözleri mücadelecilerin tutkusunu yansıtıyor: “Yeni santrallerin, köylerin sonu olmasından korkuyoruz. Bizi buradan sürgün etmeyi deneyebilirler, zira biz kendi isteğimizle gitmeyiz. Lakin bizi öldürmeleri gerekir – ya da biz onları öldürürüz.”
Amasra mücadelecileri Karadeniz kıyısında 300 kilometre ötedeki Gerze’de halkın kazandığı zaferden ilham alıyor. Burada, inşaat alanlarının önlenmesi için 24 saatlik nöbetler tuttukları ve başka gayretleri gerçekleştirdikleri 2013’te, mücadeleciler hukuksal bir savaş kazandılar ve büyük bir kömür santrali için yapılan planları iptal ettirdiler.
Ancak Türkiye’deki başka pek çok kömür santrali faaliyete devam edecekmiş üzere gözüküyor.
The Guardian gazetesi Türkiye Enerji Bakanlığı, Çevre Bakanlığı ve çeşitli projelerde yer alan şirketlerle röportaj talebinde bulundu, lakin hepsi geri çevrildi.
Kömür için devlet dayanağı, büyük teşvikleri içerecek biçimde çok güçlü fakat yeni özelleştirilen kesimlerdeki projeler finansman gerektiriyor. Garanti Bankası’nın İstanbul’daki merkezinin 16. katında, Lider Yardımcısı Ebru Dildar Edin bize bankanın yaklaşımını açıklarken, cam duvarlar gelişen kentin göz alıcı panoramasını gösteriyor.
Garanti Bankası Türkiye’nin yeni termik santrallerin en büyük fon sağlayıcılarından ve Edin kömür fiyatlarının düşük olması sebebiyle karlı gözüken bu projelerin cazip krediler sunduğunu söylüyor. Ancak kendisi kirlilik ve iklim değişikliği tasalarının doğruluğunu kabul ediyor: “Gaz santrallerinin kömürle değiştirilmesi düzgün değil.”
Edin, Garanti Bankası’nın kredilerinde daha sert etraf ve toplumsal şartlar beklediğini ve kendi şartlarına uymaması sebebiyle bir kömür projesini geri çevirdiklerini söylüyor. Bu projeye yeniden de öbür bir banka tarafından fon sağlandı.
Edin tıpkı vakitte bankanın güç kredilerinin yarısının kömür için değil, hidroelektrik ve rüzgar ortasında paylaşıldığını belirtiyor. Türkiye sade 3.5 GW rüzgar gücü var – Birleşik Krallık ise çoktan 13 GW’a sahip – ancak bunun üçte biri Garanti Bankası tarafından finanse ediliyor ve kendisi de güneş gücünün geliştirilmesinin hızlandırılması konusundaki yeşil mücadelecilerin haklı olduğunu belirtiyor.
Uluslararası ilgi, Kasım’daki G20 tepesine konut sahipliği yaptığı sırada Türkiye’de ağırlaşacak, ses getirecek Paris’teki BM iklim tepesinden birkaç hafta evvel. Mevzulardan biri, Edin’in de yabancı finansman muhtaçlığı olacağını belirttiği ithal yakıtlara bağımlı olarak çalışan büyük termik santraller olabilir: “Bu projelere Türk bankalarından büyük bir ilgi olacağını düşünmüyorum.” Lakin bu kendi engin linyit rezervleri üzerinde yer alan Afşin-Elbistan kompleksi için 12 milyar dolarlık tekliflerin yapılmasına bir mani oluşturmuyor.
Santralden Çoğulhan Köyü’nün buruk atmosferine bir taş atıldı, Biçici dünyanın en büyük kömür santralinin gölgesinde yaşama fikrini kabullenmiş üzere duruyor.
“Biz çoktan toprağımızı kaybettik. Kaybedecek çok az şeyimiz kaldı” diyor. Buğday ve ayçiçeği yetiştirdiği 7.5 hektarlık toprağını yok kıymetine satmak için resmi kurumlar tarafından 2011 yılında zorlandığını anlatıyor.
47 yıldır bu köyde yaşayan Biçici, “Gitmeyi düşünüyorum, fakat bunu karşılayamam.” diyor.
* Bu yazı, Damian Carrington’ın theguardian.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
