Canlı performans tecrübesi artık eskisi üzere açıklayabileceğimiz bir şey değil. Çünkü artık sahneyle ortanıza ekranlar sokabiliyorsunuz, bu problem Adele, Jack White ve Alicia Keys üzere birçok müzisyenin sonlarını bozmuş üzere görünüyor. Bir de hudut bozukluğu yaşamayıp konuya değişik bir yerden bakan Radiohead var.
Teknoloji bedenlerimizin birer uzantısı. Marshall McLuhan’ın Global Köy modeli bunu söylüyor. Teknolojik determinizm meta-anlatı savaşını kazanmış üzere görünüyor. İmkanların zenginliği ve zenginlikler içinde her vakit kolayı seçen insanın bağımlılığa teşneliği. Toplumsal medya platformları, Global Köy’ün aile bağları. Lakin bir de performansın büyüsü var. Sanatın ritüel bedeli, “orada olmanın” ehemmiyeti var. Üretim biçimleri değişti, tüketim biçimleri de değişiyor elbette. Bu bahiste muhafazakâr kalmak doğruymuş üzere geliyor, lakin ayak uyduramadığın bir dünyayı anlamak da pek mümkün değil. Başlar bir oldukça karışık.
Konserlerde yahut öteki canlı performanslarda daima telefonla ilgilenen, fotoğraf yahut görüntü çeken, paylaşım yapan beşerler ile önündekinin ekranı yerine sahneyi görmek isteyen, performansı ekrandan takip edenleri tasvip etmeyen beşerler diye iki kümeye ayrıldık. Bu ayrımın sadece izleyici boyutunda kalmadığını, icracının da taraf olabileceğini hatta üretiminin tüketim formunu seyirciye dayatabileceğini biliyorduk. Ankara Devlet Tiyatroları’nda vaktinde oyundan önce yapılan anonslarda şöyle denirdi: “Telefonlarınızın kapalı olduğunu biliyoruz.”
Konserler, canlı performansların görece rahat biçimleri olarak görülür. Yazılı olmayan birkaç temel kural haricinde, kalabalığın gücünden de faydalanarak dilediğinizi yapabilirsiniz. Çünkü herkes konser izlemek haricinde orta sıra öteki şeylerle meşgul olur, abartmadıkları sürece de göze batmazlar. Fakat parlayan ekranlarıyla teknolojinin şahikaları akıllı telefonlar epeyce odak kaydıran aletler olabiliyor. Şayet daha da ileri gidip kayıt için bir tablet bilgisayar kullanıyorsanız bu yazıda muhafazaya çalıştığım objektif bakış açısının dışındasınız, ayrıyeten kimse sizi sevmiyor. Lütfen köşenize çekilip yaptıklarınızı düşünün.
Adele, 29 Mayıs’ta Verona’da gerçekleştirdiği konserinde, üstte bahsi geçen güruhtan olacak, kalabalığın içinden bir tripod kaldırarak çekim yapan izleyicisine çatıyor: “Tripodunu indirebilir misin? Bu bir DVD değil, bu canlı bir şov. Şovumdan keyif almanı isterim zira dışarıda buraya girememiş bir dolu insan bekliyor.”
Jack White, 2014’te Rolling Stone’a verdiği bir röportajda işin görüntü kısmından çok insanların daima telefonlarla meşgul olamsından kaygı yanıyor: “İnsanlar artık alkışlayamıyor bile zira ellerinde o lanet iletileşme şeylerinden var ve hatta muhtemelen bir de bardak ya da şişe. Birtakım müzisyenler bu türlü şeyleri umursamaz lakin ben kalabalığın beni yönlendirmesine müsaade veriyorum. Bir çalma listem yok. Konuşurken geçen akşam Cleveland’da söylediğim şeylerin birebirini da söylemiyorum. Şayet o enerjiyi bana geri veremiyorlarsa tahminen de vaktimi boşa harcıyorumdur.”
Bizim memlekette de mevzudan muzdarip çeşitli müzisyenler mevcut. Aylin Aslım kia’ya yazdığı yazıda, izleyici davranışları ve konser izleme kültürünün geldiği noktadan ne kadar rahatsız olduğunu anlatıyor: “Bizzat geldiği konserin tamamını elindeki küçücük telefon ekranından izleyenler, o telefonları tutan kollar yüzünden sahneyi göremeyenler, “oradaydım” demiş olmak için gelen, müzisyenin hızına durmadan flaş patlatmayı hak görenler…” Birebir yazıda görüşleri alınan Cem Adrian, Ceylan Ertem, Melis Danişmend ve Çiğdem Erken de husustan tıpkı derece yılmış görünüyorlar.
İşi bir adım daha ileri götürenler de mevcut. Telefonunuzla ilgilenme olasılığınızı ortadan kaldırmaya yönelik baş yoran birilerinin ürettiği bir şey var. İsmini Yondr koymuşlar. Yondr “şimdi burada ol” diyor. Düzelteyim, emrediyor.
Mevzu şöyle: Konser alanına girerken izleyiciye telefonunu koyması için bir kese veriliyor. Bu kese gişe vazifelileri tarafından kilitleniyor. Telefonunuz, bebeğiniz tekrar kollarınızda lakin açıp bakmak isterseniz gişeye gitmek, görevliden kilidi açmasını rica etmek ve konser alanının dışına çıkmak zorundasınız. Tweet’inizi atıp, check-in’inizi yaptıktan sonra içeri girerken keseler tekrar kilitleniyor. Instagramcılar için haberler makûs. Konser alanı dışından sahnenin fotoğrafını biraz güç çekersiniz.
Bu sıkıntı Alicia Keys için belirli ki artık oldukça can sıkıcı bir hâl almış. 21 Nisan’da New York’taki Highline Ballroom’da verdiği konseri Yondr’ı kullanarak “telefonsuz alan” olacak biçimde düzenlemiş. Keseleri kullanan yalnız o değil. The Lumineers ve Guns N’ Roses üzere kümelere ek olarak mevzuyla ilgili skeçleri bilinen Louis CK ile birlikte Dave Chapelle ve Chris Rock üzere komedyenler de devayı Yondr’da bulmuşlar.
Birçoklarının tersine Radiohead bu durumdan pek rahatsız görünmüyor, onlardan da bunu beklerdik. 18 Haziran’da İzlanda’da gerçekleştirilen Secret Solstice şenliğinde sahne alan “21.yüzyılın The Beatles’ı”, izleyicileri konseri Periscope’tan yayınlamaya teşvik etti. Konserden evvel açtıkları @doorisnowclosed isimli hesaba ileti yollarak (pardon, DM atarak) yahut kümeye ilişkin W.A.S.T.E. Central isimli web sitesi vasıtasıyla Wi-Fi kodları dağıttılar. Akabinde konser günü alana gelen izleyicilerden, performansın istedikleri kısımlarını yayınlamalarını rica ettiler. Bu yayınlardan ikisi hâlen, 29 Haziran’a kadar Periscope üzerinde etkin. Konseri en önden yayınlayacak kadar şanslı arkadaşların yayınları burada ve burada. Radiohead, “Telefonlarınızın açık olduğunu biliyoruz” diyor.
Telefon savaşları üzerinden canlı performansların tüketim biçimlerini yine tanımlamak, nelere sahip çıkıp neleri kabul etmemiz gerektiğini sorgulamak için uygun bir vakit. Konser izleyiciliğinin tarifi değişiyor. Tabletliler hâlâ bu tanıma dahil değil.
