İki lisan bilenler bütün ikramiyeyi kazanıyor: Daha yeterli iş imkânları, bilişsel dayanak, hatta demansa karşı müdafaa. Yapılan yeni araştırma, konuştukları lisana nazaran dünyaya farklı açılardan bakabildiklerini de gösteriyor.
Geçtiğimiz on beş yıl boyunca iki lisan bilen zihin üzerine ağır araştırmalar yapıldı ve bulguların birden fazla birden fazla lisan kullanmanın somut yararlarına işaret etti. Lisanlar ortasında gidip gelmek, beyninizin esneklik kazanmak için yaptığı idman üzere görünüyor.
Düzenli antrenmanın bedeninize biyolojik yararları olduğu üzere, iki ya da daha fazla lisanın zihinsel denetiminin de beyninize bilişsel yararları var. Bu zihinsel esneklik hayatın ileri etaplarında geri dönüş de sağlıyor: bilişsel yaşlanmanın tipik belirtileri iki lisan bilenlerde daha geç çıkıyor – bu gecikme mühleti demans ya da Alzheimer üzere yaşa bağlı dejeneratif hastalıklarda beş yıla kadar çıkabiliyor.
Psychological Science’da yakın vakitte yayımladığımız bir araştırmada, Almanca ve İngilizceden ikisini ve yalnızca birini bilenler üzerinde çalışarak farklı lisan yapılarının deneylerdeki reaksiyonları nasıl etkilediğini inceledik.
İngilizce ve Almanca bilenlere hareketli görüntüler (arabaya hakikat yürüyen bir bayan ya da markete bisikletle giden bir adam gibi) gösterdik ve onlardan sahneleri tanım etmelerini istedik.
Yalnız Almanca konuşan birine bu sahneleri izlettiğinizde yalnızca aksiyonu değil, tıpkı vakitte aksiyonun emelini tanım etme eğilimi oluyor. O yüzden “Bir bayan otomobiline yanlışsız yürüyor” ya da “Bir adam markete hakikat bisikletiyle gidiyor” üzere cümleler söyleme eğiliminde oluyorlar. Yalnızca İngilizce bilenler ise aksiyonun maksadından bahsetmeden sahneleri basitçe “Kadın yürüyor” ya da “Adam bisiklete biniyor” üzere tanım ediyor.
Almanca konuşanların dünyaya bakışı daha bütünsel, İngilizce konuşanlar ise olay odaklı ve yalnızca aksiyonu önemsiyor.
Bu eğilimin dilbilimsel temeli, farklı dilbilgisel alet gruplarında yer etmiş üzere görünüyor. İngilizce, konuşanlardan devam eden olayları –yor çekim ekiyle işaret etmelerini istiyor: “Piyano çalıyorum ve telefona gelemiyorum” ya da “Telefon çaldığında piyano çalıyordum.” Almancada bu özellik yok.
İkinci bir lisan bilenler üzerinde yapılan araştırmalar bu çeşit dilbilgisel yapılardaki dilbilimsel yetkinlik ile konuşanların olayların emellerinden bahsetme sıklıkları ortasındaki ilgiyi ortaya koyuyor.
Çalışmalarımızda tıpkı vakitte bu lisanlar ortasındaki farklılıkların lisanları aştığını, olayların kelamsız sınıflandırmasına kadar vardığını gördük. Yalnızca İngilizce ve yalnızca Almanca bilenlerden yürüyen, bisiklete binen, koşan ve otomobil kullanan insanların olduğu birtakım görüntüler gösterdik. Her görüntüde deneklere belgisiz bir gayesi olan sahnelerin (kadın yolda park etmiş bir otomobilin olduğu tarafa gerçek yürüyor) gayesi belirli olan sahneleri mi (kadın binaya yanlışsız yürüyor) yoksa hedefi olmayan sahnelere mi (kadın yolda yürüyor) daha çok benzediğine karar vermelerini istedik.
Sadece Almanca konuşanlar yalnızca İngilizce konuşanlara nazaran bilinmeyen sahneleri emel odaklı sahnelerle daha sık eşleştirme eğilimindeydi. Bu, lisan kullanımındaki farklılığın aynısıydı: Almanca konuşanlar insanların aksiyonlarının mümkün sonuçlarına daha çok odaklanmaya eğilimliyken İngilizce konuşanlar aksiyonun kendisine daha çok dikkat ediyor.
İki lisan bilenler ise misyonu yaptıkları lisana nazaran farklı bakış açıları ortasında geçiş yaptılar. İngilizce bilen Almanların ülkelerinde Almanca teste tabi tutulduklarında anadili Almanca olan başka bireyler kadar hedef odaklı olduklarını gördük. Lakin hem İngilizce hem de Almanca konuşabilen misal bir küme Birleşik Krallık’ta teste tabi tutulduklarında anadili İngilizce olanlar üzere hareket odaklılardı.
Bir öteki hem İngilizce hem Almanca bilen kümede, video-eşleme vazifesi sırasında iştirakçilerden bir dizi sayıyı İngilizce ya da Almanca yüksek sesle tekrar etmelerini sağlayarak lisanlardan bir adedini onlar için ön planda tuttuk. Lisanlardan birini uzaklaştırmak öbür lisanın tesirini açığa çıkardı.
İngilizceyi “engellediğimiz”de, iki lisan bilenler tipik Almanlar üzere davrandı ve bilinmeyen görüntüleri gaye odaklı görmeye başladı. Almanca engellendiğinde iki lisan bilenler İngilizce konuşanlar üzere davrandı ve meçhul sahnelerle açık uçlu sahneleri eşledi. Sayıların lisanını deneyin ortasında değiştirerek deneklere sürpriz yaptığımızda, deneklerin odakları da maksat ile süreç ortasında ona uygun olarak değişti.
Bu bulgular iki lisan bilenlerin konuştukları lisana nazaran belirleyici özellikler kazanmalarını gösteren başka araştırmalarla uyumlu. Örneğin İsrailli Arapların, Ahmed ya da Samir üzere Arap isimlerini Arapça konuşurken İbranice konuşmalarına nazaran daha olumlu sözcüklerle bağdaştırmaları daha mümkün.İnsanlar farklı lisanlar konuşurlarken farklı biri üzere hissettiklerini kendileri de söyler.
İki lisan bilenler birebir vakitte ikinci lisanlarında daha mantıklı ekonomik kararlar verme eğilimdeler. İnsanın ana lisanından farklı olarak, ikinci lisan risklerin ve karların nasıl algılandığını çok derecede etkileyen derin ve aldatıcı önyargılar içermiyor. Yani konuştuğunuz lisan sahiden niyet şeklinizi etkileyebiliyor.
* Bu yazı Panos Athanasopoulos’un The Conversation’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
