Lenin 1917’de ne düşünüyordu?

Vladimir Lenin Petrograd’ın Finlandiya Garı’na varacağı 1917’deki uzun seyahatinde ne düşünüyordu?

Herkes üzere, Şubat Devrimi’nin bu kadar süratle muvaffakiyete ulaşmasına şaşırmıştı. Alman kayzerinin izniyle mühürlü bir trende Zürih’ten Avrupa’yı aşarak Rusya’ya hakikat seyahat ederken, bunun kaçırılmayacak bir fırsat olduğunu düşünüp taşınmış olmalıydı.

Zayıf liberal partilerin yeni hükümete hakim olmaları bekleniyordu. Lenin’i endişelendiren, Bolşeviklerin tereddütlü ilerleyeşine dair aldığı raporlardı. Teori, solun büyük bir kısmıyla birlikte, onları da Rusya’daki ihtilalin bu evrede lakin burjuva-demokratik ihtilali olabileceği formundaki marksist ortodoksiye mahkum etmişti. Sosyalizm sadece Almanya, Fransa, hatta ABD üzere gelişmiş ekonomilerde mümkündü, köylülerin Rusya’sında pek mümkün görünmüyordu (Lev Troçki ve entelektüel arkadaşları bu görüşü kabul etmeyen az sayıdaki muhalifler arasındaydı).

Devrimin gidişatı böylelikle belirlenmiş olduğundan, sosyalistlerin yapabilecekleri ihtilalin birinci etabını tamamlarken ve tam teşekküllü bir kapitalist toplumu geliştirirken süreksiz hükümete dayanak sunmaktan ibaretti. Bu kademe tamamlanınca daha radikal bir ihtilal için toplumu kışkırtabilirlerdi.

Dogmatizmin ve pasifizmin bu bileşimi Lenin’i zahmetten çıkarıyordu. Şubat ayaklanması, onu eski dogmaları tekrar düşünmeye zorlamıştı. İlerlemek için bir sosyalist ihtilalin olması gerektiğine artık inanıyordu. Ayrıca bir tahlil mümkün değildi. Çarlık devletinin yerle bir olması gerekiyordu. Bu yüzden Petrograd’da mühürlü trenden iner inmez bu türlü dedi: Ne savaşı sürdüren hükümetle ne de bu türlü bir hükümeti destekleyen partilerle uzlaşmak mümkündü.

Lenin’in taktiksel fikrini somutlaştıran “barış, toprak ve ekmek” halindeki Bolşevik sloganıydı. İhtilale gelince, artık milletlerarası kapitalist zincirin en zayıf halkasından kırılacağını ileri sürüyordu. Sosyalist bir devlet kurmak için Rus çalışanlarının ve köylülerinin takviyelerinin kazanılması, Almanya’da ve diğer ülkelerde ayaklanmaların tabanını hazırlayacaktı. Lenin, bu olmadan Rusya’da sosyalizmin manalı rastgele bir biçimini inşa etmenin sıkıntı olacağını savunuyordu.

Bu yeni yaklaşımını Nisan Tezleri’nde detaylarıyla anlattı, lakin Bolşevik Parti’yi ikna etmek için güçlü bir uğraşa girmesi gerekiyordu. Kimileri tarafından marksist doktrine sırtını dönmekle suçlanan Lenin, Goethe’nin Faust’undaki Mephisto’dan alıntı yapacaktı: “Teori kurşunidir dostum, meğer yemyeşildir hayatın sonsuz ağacı.” Başından beri Lenin’e takviye verenlerden biri feminist Aleksandra Kollontay’dı. O bile taviz verilmesine itiraz ediyordu, zira bunun asla mümkün olmadığına inanıyordu.

Şubat’tan Ekim’e kadar, muhtemelen Rus tarihinin (müdahaleye) en açık devrinde, Lenin partisinin dayanağını kazandı, Troçki ile güçlerini birleştirdi ve yeni bir ihtilal için hazırlıklara başladı. Aleksandr Kerenski’nin süreksiz hükümeti savaştan çekilmeyi reddetti, cephedeki birliklerde bulunan Bolşevik aksiyoncular Kerenski’nin tereddütlerine hamle ettiler. Bu hücumları, geniş çaplı ayaklanmalar ve cepheyi terk etmeler izledi.

Lenin’in stratejisi personel, asker ve sovyet kurullarındaki çok sayıda işçi için mana kazanmaya başladı. Bolşevikler, Petrograd ve Moskova sovyetlerinde çoğunluğu kazandılar ve parti öteki yerlerde de süratle genişliyordu. Lenin’in siyasi fikirleri ile çalışanların yükselen sınıf şuurunun kaynaşması Ekim Devrimi’nin formülünü meydana getirdi.

Bir darbe olması şöyle dursun, komplo olmaktan bile ziyadesiyle uzak olan Ekim İhtilali tahminen de tarihteki en alenen planlanmış ayaklanmaydı. Lenin’in partinin merkez komitesinden bulunan iki eski yoldaşı acele bir ihtilale karşı çıkmayı sürdürdüler ve ihtilalin tarihini açıkladılar. İhtilalin kesin detayları açıkça evvelden ilan edilmediği için, iktidarın ele geçirilişi çarçabuk oldu ve minimum seviyede şiddet içerdi.

Tüm bunlar, Çar’ın eski Batılı müttefiklerinin çiçeği burnunda Sovyet devletinin düşmanlarına art çıkmasının akabinde başlayan iç savaşla değişti. Savaşın kaos ve milyonlarca insanın hayatını kaybetmesiyle sonuçlanmasına karşın Bolşevikler nihayet üstünlük sağladılar. Lakin aslen ihtilali yapan emekçi sınıfının neredeyse ortadan kalkması dahil olmak üzere dehşetli bir siyasi ve ahlaki maliyetle sağladılar.

Bu nedenle, 1917’deki Ekim Devrimi’nden sonraki tercih Lenin ile liberal demokrasi ortasında bir tercih değildi. Bilakis asıl tercihi Kızıl Ordu ile kazanırlarsa Bolşeviklerin ve Musevilerin köklerini kazıyacaklarını gizlemeyen çarist generaller tarafından komuta edilen Beyaz Ordu ortasındaki acımasız iktidar uğraşı belirleyecekti. Beyazların gerçekleştirdiği pogromlarla Yahudi köylerinin tamamı haritadan silindi. Rus Musevilerin birçok ya Kızıl Ordu üyesi olarak ya da kendi partizan ünitelerinde yer alarak direndiler. Birkaç onyıl sonra, destansı Kursk ve Stalingrad muharebelerinde Üçüncü Reich’ın askeri gücünü Kızıl Ordu’nun kırdığını da unutmamamız gerekir (Kızıl Ordu esasen Troçki, Mihail Tuhaçevski ve Mihail Frunze oluşturulmuş, birinci ikisi daha sonra Stalin’in buyruğuyla öldürülmüştü). O vakitler, Lenin hayatını kaybetmesinin üzerinden neredeyse 20 yıl geçmişti.

1924’te ölmeden evvelki iki yılda felç nedeniyle zayıflayan Lenin’in Ekim Devrimi’nin kazanımlarına baş yoracak kadar vakti vardı. Keyifli değildi. Çarlık devletinin ve uygulamalarının yok edilmesi bir yana Bolşevizme nasıl bulaştığını görüyordu. Lenin, “Büyük Rusya” şovenizminin şahlandığını ve kökünün kazınması gerektiğinin farkındaydı. Parti kültürünün düzeyi iç savaştaki insan kayıplarının akabinde içler acısıydı.

Pravda gazetesinde “Devlet aygıtımız perişan demesek de acınacak halde,” diye yazmıştı. “En ziyanlı şey, en azından bir şey bildiğimiz varsayımına bel bağlamak olucaktır.”

“Hayır, gülünç derecede yetersiziz,” diye açıklık getirmişti. İhtilalin kusurlarını kabul etmesine ve kendini yenilemesi gerektiğine inanıyordu, aksi takdirde başarısız olacaktı. Ancak, alınacak bu ders vefatından sonra ihmal edildi. Sonrasında Lenin’in vizyonuna sahip bir Sovyet lideri ortaya çıkmadı.

Asla Bolşevizm hayranı olmamış Winston Churchill, “Onun zihni dikkate şayan bir aygıttı,” diye yazdı. “Işığını saçtığında bütün dünyayı, onun tarihini, acılarını, aptallıklarını, palavralarını ve hepsinin ötesinde kusurlarını açığa çıkarıyordu.”

Halefleri ortasında, kayda kıymet reformculardan (1950’lerde ve 1960’larda Nikita Kruşçev, 1980’lerde Mihail Gorbaçov) hiçbirinin ülkesini dönüştürecek kapasitesi olmadı. Sovyetler Birliği’nin içeriden çökmesinin nedeni 1970’lerden itibaren başlayan ekonomik sakinlik ve kaynak bağımlılığı olduğu kadar yozlaşmış politik kültürü ve bazen de bürokratik seçkininin gülünç derecedeki kifayetsizliğiydi. ABD’deki teknolojik gelişmeleri taklit etmeyi saplantı haline getirmiş Sovyet önderlerinin ayakları yere basmıyordu. İhtilalin sonuncu faslında milyonerler yahut oligarklar olarak kendilerini tekrar bulan bürokratların sayısı az değildi, Troçki bunu daha 1936’da sürgündeyken öngörmüştü.

Lenin bir kezinde “politika iktisadın ağırlaşmış ifadesidir” demişti. Kapitalizm tökezlerken, siyasetçileri ve oligarşik destekçileri seçmenlerin sürüler halinde partilerini terk ettiklerini fark ediyorlar. Batı siyasetindeki sağa yöneliş Sovyetler Birliği’nin çökmesinden bu yana karar süren neoliberal koalisyonlara karşı bir ayaklanma. Fakat, artık sosyalizm mevcut olmadığından, siyasetçiler bir vakitler yaptıkları üzere sosyalizmi suçlayamazlar.

Vladimir V. Putin idaresindeki milliyetçi muhafazakâr Rusya’da bu yıl ne Şubat ne de Ekim Devrimi’nin kutlamaları yapıldı. Putin, şahsen tanıdığım Hintli bir gazeteciye “Onlar gündemimizde yoklar,” dedi.

Lenin, devrimciler hakkında “Ezilen sınıfları kısmen teselli etmek ve aldatmak için ölümlerinin akabinde onları zararsız ikonlara dönüştürme, aziz ilan etme, tabiri caizse isimlerini kutsama teşebbüslerinde bulunulur,” diye yazmıştı. Vefatından sonra dul eşinin ve kızkardeşlerinin feryatlarına karşın Lenin’in cesedi mumyalandı, halkın ziyaretine açıldı ve bir Bizans sevgilisi üzere muamele gördü. Kendi yazgısını de iddia etmişti.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Tarık Ali’nin The New York Times gazetesinde yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.