Yeni bir tiyatro oyunu olan World Factory, izleyiciden Çin’de bir dokumacılık fabrikasını yönetmesini istiyor – izleyicinin sergilediği davranışlar oyunun yaratıcılarını bile hayrete düşürecek boyutta.
Zor bir seçimdi: işgücünün üçte birini kov ya da maaşlarda üçte birlik bir indirim yap. Kısa bir yönetim kurulu toplantısından sonra maaşları düşürdük, hayatta kalacaklarından ve verdikleri iki haftalık ortadan sonra fabrikaya döneceklerinden emin olduk.
Ama bu sırf başlangıçtı. Zoe Svendsen’ın Young Vic tiyatrosunda sahnelediği oyunu World Factory’de, izleyiciler oyuncu oluyor. On altı ekip fabrika masalarının etrafına geçiyor ve Çin’de bir fabrikayı yönetmelerini gerektiren dikkatlice tasarlanmış bir oyunu oynuyor. Bir çıbanbaşıyla nasıl başa çıkarsınız? Ahlâklı perakendecileri nasıl üçkâğıda getirirsiniz? Her vakit daim olan para ödemeyen müşteri sıkıntısıyla nasıl başa çıkarsınız? Karşılıklar daima iki seçenekli olduğu için nadiren güzele giden bir sonuç çıkıyor. Lakin beni şok eden ve tüm salonu şaşırtan, Londra South Bank tarafından son derece düzgün, liberal hipster’ların, yönetim kurulu masasına oturduklarında nasıl vicdansız kapitalistlere dönüşebildikleriydi.
Oyun tarafından ortaya koyulan durum, tüm yöneticilerin baş etmek zorunda kaldıkları güç seçimlerden: ekseriyetle nakit akışıyla ilgili kısa vadeli konulara karşı, işgücünü besleyip, müşteri portföyünü geliştirmeye yönelik uzun vadeli planlar. Salon içerisindeki ses sisteminden, İngilizce ve Çince “İşgücünüz en değerli hazinenizdir” diye ciyak ciyak bağıran sese karşın genç profesyonellerimiz, çalışanlara pislik üzere davranmalarını engellemek için tatlı lisanla tekraren uyarılmak zorunda kaldılar.
Her performansta, her takımın her seçimi kaydedildiği için yalnız olmadığımı biliyordum. Oyunlardan sonra toparlanıp hazırlanan grafikler, her izleyicinin, her temsilde paraya yönelip ahlâktan uzaklaştığını gösteriyor.
Svendsen diyor ki: “Maaşları düşürdükten sonra tekrar yükseltme talihi verilen birçok insan, yükseltmemeyi tercih etti. Oyunun tercih ağacında sadece izleyicinin belli ahlâki seçimler yapması sonucu devreye giren kısımlar var lakin çok az insan o kısımlara ulaşabildi. İnsanları daha kapitalist formülleri daha fazla kullanmaya iten şey sadece kâr değil, tıpkı vakitte ihtiyat ve ne değerine olursa olsun hayatta kalma içgüdüsüydü.”
Kısaca birçok insanın 21.yy’da bir işletme sahibi olmanın ne demek olduğuna dair hiç bir fikri yok. Evet, Doğu Anglia[i] ve Şangay’daki tedarikçiler ahlâki kıymetleriniz kırmaya çalışacak, fakat birçok büyük firmanın düzgün işletmeye, çevreciliğe ve sürdürülebilirliğe bağlılığı bir gerçek. Ve evet, para sahiden de değerli. Lakin global iktisatta gerçek işletmeler kayıp yaşayarak, borca girerek çalışanlarının makul standartlarda yaşayabilmesini sağlar ve uzun müddetli bir çalışan – patron alakası sürdürürler.
Neden birçok makul insan CEO’ymuş üzere davranmaları istendiğinde bu kadar canıgönülden tiranlaşıyor? Karşılığın bir kısmı şöyle: kapitalizm insanları ekonomik rasyonalizme itiyor. Kendimizi nakit akışı üreticileri, kâr merkezleri ya da faiz getiren varlıklar olarak görmeye zorluyor. Lakin bu durum diğer bir şeyle ebediyen çatışma halinde: insanoğlunun ekonomik olmayan öncelikleri ve çevreyi sürdürme ihtiyacı. World Factory bize 19.yy Manchester’ıyla 21.yy Çin’inin paralelliklerini göstermek üzere tasarlanmış lakin ince farkları da göstermekten kaçınmıyor.
Gerçek bir Çin’li “sweatshop”[ii] sahibi, Young Vic tiyatrosundaki bilgisayardan çok daha sofistike bir şeye karşı kaybedeceği bir oyun oynuyor: milyonlarca göçmen emekçinin öğlen ortalarında akıllı telefonlarıyla bağlanarak oluşturduğu, çalışanların öteki yerlerdeki fiyat ve şartları öğrenebildiği zeki bir makine. O sweatshop sahibi, birebir oyunu ayrıyeten müşterilerle ve “Uygunluk Görevlilerinden” oluşan bir orduyla ve sivil toplum kuruluşlarıyla da oynuyor.
Düzenleme sisteminin tek hedefi, aşağıdan ve üstten yapılan baskılarla ferdî kapitalistlerin sistemin işlemesi için muhtaçlık duyulan insani ve doğal kaynakları yok edecek kısa devirli kararlar vermesini engellemek. Kapitalizm sadece milyonlarca insanın bencilce verdiği kararlardan ibaret değil. Bu kararlar düzenleme sistemin filtresinden birinci geçenler. Kapitalizm, 20.yy’ın toplumsal kuramcılarının anladığı üzere bir düzenleme modelidir, sırf üretim değil.
Ancak kapitalizm üzerimizde zalim bir ideolojik oyun oynuyor. Kapitalizm hükümet ve düzenlemelerin (ve Çinli göçmenlerin ailelerini yılda bir sefer görme isteğinin) sırf ufak birer rahatsızlıktan ibaret olduğu, kendi kendine oluşmuş bir organizma üzere görünüyor. İşin aslı, kapitalizm devlet tarafından günaşırı yine yaratılmaya muhtaç.
Bankalar sadece devlet onları bu hakla ödüllendirdiği için para yaratabiliyor. Devlet neden küçük çaplı uyuşturucu satıcılarının konutlarına baskınlar yaparken, çalışanları milyonlarca sterlinlik sahtekârlıklar yapan şirketlerin CEO’larını çağırıp üstünkörü bir fırça atmakla yetiniyor? Yanıt: Zira 1855’te politik bir uğraşın akabinde parlamentoda maddeleştiği üzere, şirketlerin birtakım muafiyetleri var.
Pazar güçlerine olan hayranlığımız bizi kapitalizmin devlet tarafından yaratılmış ve daima kılınmış bir olgu olduğu gerçeğini görmezden gelmeye zorluyor. Bugün kapitalizm stratejik sorunlarıyla çevrelenmiş durumda: borç tarafından güdülen, vasatın altı büyüme ve düşük randımanla bilgi-teknoloji ihtilalinin potansiyelini açıkça ortaya koyamıyor, zira bunun olması durumda işini kaybedecek milyonlarca beşerle ne yapacağını bilemiyor.
Svendsen’ın oyunundaki dataları işleyen bilgisayar, kendi başına bir dokumacılık atölyesini yönetebilir. Çelişki burada ortaya çıkıyor. Fakat hiçbir fabrikatörün kendi başına kotaramayacağı bir şey var, üçüncü sanayi ihtilalini gerçekleştirmek: kapitalizmi daha düzgün bir şeye dönüşmesi için yine düzenlemek. Tahminen iş ve sömürü üzerine konulacak bir sonraki tiyatro oyunu umutsuz işverenlerin değil, devletlerin, lobicilerin ve hâkimlerin kararlarıyla ilgili olur.
- Bu yazı, Paul Mason’ın guardian.com’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Ç.N. İngiltere’nin doğusunda Norfolk, Suffolk, Kuzey Essex, Cambridgeshire ve Peterborough’yu içeren bölge.
[ii] Ç.N. Makûs şartlarda, sömürü tertibi ile çalıştırılan fabrika, terhane de denebilir.
