Ailemin iş yeri konutumuza yürüyerek beş dakika uzaklıktaydı, ancak Mehmet için bu kısa aralık büyük maceralara hamileydi. Çünkü akşamları annemi ve annemin elini tutmuş küçücük beni iş yerinin köşesinden meskene kadar arkamızdan takip eder, bizi türlü tehlikelere karşı savunurdu ve biz konuta varır varmaz büyük bir telaşla geri sarfiyat, babam onu görene ve gülümseyene kadar iş yerinin kapısında sessizce beklerdi. Sonra ağır adımlarla kentin kim bilir hangi sokağında onu bekleyen bir sonraki misyonuna hakikat yelken açardı. Her gün. Babamın ya da babam gibilerin ortada bir cebine sıkıştırdığı üç beş kuruşun yüzü suyu hürmetine ya da geçmişteki tanışıklıklarına istinaden değil, onu olduğu üzere, meczup görünümü, sessizliği ve -açıkçası-“deliliği” ile kabullendiğimiz için yapardı bunu. Meczup olduğu için değil. Mahallenin meczubu değil, biraz tuhaf kostümlü muhteşem kahramanıydı tahminen.
*******
Mehmet’i yakın vakitte viral bir fenomene dönüşen ve koskoca bir kenti koskoca bir tiyatro sahnesine çeviren Malatyalı Mercedes Kadir‘in kıssasını okuduğumda hatırladım, yıllar sonra. Malatya sokaklarında önüne Mercedes logosu taktığı sopasıyla dolanan, trafik ışıklarında herkesle birlikte bekleyen, sopası “bozulduğunda” bakım için sanayi sitesine bırakan Kadir, kenti sadece varlığıyla bile öteki bir gerçekliğe, tuhaf bir mizansene, bir çeşit evcilik/şehircilik oyununa sürüklüyor. Mehmet ve başka tüm meczuplar üzere. Bu tuhaf gerçeklik kaymasına, enteresandır, devlet sistemi bile ayak uydurmuş ve Malatya Emniyet Müdürlüğü Trafik Tescil Denetleme Şubesi, “Mercedes Kadir” ismine, 44 MK 444 plaka kodlu bir ruhsat hazırlamış ve aracın rengi de odun sarısı olarak belirtilmiş. Ama sistem gerçekleri es geçmemiş ve Kadir’e alkollü araç kullanmaktan tutun, sürat limitini aşmaya dek pek çok ceza kesilmiş.
Foucault, Deliliğin Tarihi‘nde meczuplukla ilgili asıl ilgi cazibeli ve araştırılmaya muktedir olanın, deliliğin nasıl ve neden dışlandığı, deliliğin yani akıl dışının ve aklın ortasındaki sonun ne olduğu sıkıntısı olduğunu söylüyor ve bunu iktidar sistemi üzerinden anlamaya çalışıyordu. Fransız İhtilali şimdi filizlenirken kapitalizmin çarkları çoktan dönmeye başlamıştı. Haliyle meczupların bu çarkın işleyişine katkı sağlamaktan fazla ziyan verdikleri düşünülüyordu ve yeni çağın biyopolitik muhasebelerinde yerleri yoktu. Farz-ı misal, sanayi ihtilalinin şahlanışının sembolü olan Victoria devrindeki “Deliler Gemisi” örneği de bu biyopolitik tavrın bir uygulamasıydı. Britanya’nın türlü noktalarından toplanan meczuplar bir gemiye doldurulur, açık denizlere çıkılır ve seyahat sonunda -diğer meczupların elinden kurtulup- sağ kalmayı başaranlar da ıssız adacıklara bırakılırdı. İktidar düzeneğinin toplum üzerinde ve nezdinde kurduğu makro kimliğine mikro seviyede de karşılık yaratması gayretleri olarak görebileceğimiz bu bir nevi vücut siyaseti, yalnızca meczupları değil, fahişeleri, suçluları ve hatta ekonomik sisteme çomak sokan birtakım zenginleri de vurmuştu. Böylece biyo-iktidardan kelam etmek mümkün olmuştu.
Elbette deliliğin vakit içerisinde biyopolitik sistemlerin oyuncağı olmaktan çıkıp-en azından kağıt üzerinde- kabullenilmesine dair, ruhsal ve psikiyatrik tedavi formüllerinin yükselen muvaffakiyetinden ve akıl hastanelerinin fonksiyonelliklerinin gittikçe artmasından tutun, insan haklarının, zar güç da olsa, koşulsuz kabulüne dek pek çok şey söylenebilir. Lakin kanımca, Foucault’nun sırtını bilime dayayarak sorduğu akıl dışı ve aklın ortasındaki çizginin ne olduğu sorusu, toplumsal bağlamda ele alındığında yalnızca deliliğe değil, toplumsal akla dair de tuhaf soruları beraberinde getiriyor ve bu sorular her ne kadar yanıtsız kalsalar da ilgi cazibeli olan bu:
Toplumsal akıl ve toplumsal akıl dışının ortasındaki hudut nedir? Toplumsal akıl, toplumsal akıl dışını dışlayabilir mi? İktidar sistemi ırmağın hangi yakasının selametinden sorumlu?Yoksa bizler, yani -sözde- mecnun olmayanlar bu ırmağın üzerinde savrula savrula ilerleyen bir meczuplar gemisinin mürettebatı mıyız bu durumda? Yani özetle, başımızda mecnun sorular…
Bu sorular deliliğin kendisinden fazla toplumsal aklın/deliliğin sorgulanmasının asli sıkıntı olduğu manasına geliyordur tahminen de ve Malatyalı Mercedes Kadir’in geniş hayal dünyasının kentin mütevazı hayal dünyasına dönüşmesinin karşılığı da buradadır. Bu yanıtsız sorulara yorum getirebildikçe kentlerin kendi deli(lik)lerine sahip çıkmasının ve onları kelamlı tarih figürlerine dönüştürmelerinin kökenine vakıf olabiliriz üzere görünüyor.
*******
Mahallemizin tuhaf kostümlü üstün kahramanı Mehmet’i, 17 Ağustos 1999 gecesi yaşadığımız kent yerle bir olmuşken, sokaklarda koşuşturan kalabalığın içinde görenler olduğunu duymuş, çocuk aklımla, merhamet ile hüzün ortası bir hisle, sevinmiştim. İnsan o denli durumlarda en ufak bir şeyden dahi memnunluk çıkarabilmeye muktedir, malum. Birkaç ay sonra onu tıraşlı, tertemiz giysili bir halde, İstanbul’un en sosyetik caddelerinden birinde yürürken gördük. Mahcup mahcup ve tahminen de bizlerden diğer kimsenin anlayamayacağı bir muziplikle gülümsedi. Rivayet odur ki, İstanbul’a dek yürümüş, kısa vakit içerisinde kendini kim bilir kimlere kabul ettirmiş ve yeni bir mahallede yeni kahramanlıklar yapmaya devam etmiş.
Evet, her kentin, kendi cinnetiyle baş edebilmek için Mehmet üzere, Kadir üzere kahramanlara muhtaçlığı var. Zira Philip K. Dick’in de dediği üzere, “delirmek bazen gerçekliğe verilebilecek en uygun yansıdır.”
