Melankolinin yıkıcı yüzü: Edgar Allan Poe

Edgar Allan Poe’nun kıssalarıyla küçük denebilecek bir yaşta tanıştım. O vakitler, bir çocuğun etrafındaki çoklukla “mutlu”, “renkli” dünyalar içeren kitapların tersine kendimi Poe’nun karanlık dünyasında bulmak, isimlendiremediğim bir heyecan duygusu yaşatmıştı. Kimsenin bilmediği bir diğer dünyanın içinde olmanın heyecanı. Yıllar sonra Poe’nun kıssalarıyla tekrar karşılaştığımda ise (her ne kadar çocukluğun heyecanlı anılarının tesiri olsa da) bir yetişkin olarak kıssalara değişik bir noktadan bakabildiğimi fark ettim. Bu gotik dehşet öykülerinin art planında, bilhassa bir tema dikkat cazipti: “Güzel/sevilen bayan karakterin ölümü”. Bu tema, misal biçimlerde birden fazla hikâyede kendini gösteriyordu. Melankoli üzerine yaptığım okumalar ışığında bu temaları tekrar değerlendirdiğimde bunların ortak paydasında birtakım melankoli ögelerinin yer alabileceğini düşündüm ve hikâyeleri “melankoli”yi odak noktasında tutarak gözden geçirdim. Bu incelemede, bu temanın neden ısrarlı bir biçimde tekrar ettiği sorusuna yanıt ararken, Poe’nun öykülerine yerleştirdiği, hayat hikayesiyle vakit zaman kesiştiğini düşündüğüm melankoli öğelerini de ortaya koymaya çalışacağım.

Kompozisyonun Felsefesi

Edgar Allan Poe’da melankolinin izlerini aramaya başlamadan evvel “The Philosophy of Composition” (Komposizyonun Felsefesi) başlıklı makalesine göz atmak yararlı olabilir. 1846’da kurmacanın sırlarını açıkladığı bu makalesinde, Poe “The Raven” (Kuzgun) şiirini nasıl kurguladığını anlatırken edebiyata ne kadar serinkanlı yaklaştığını gözler önüne serer. Aslında kendisi de bir “romantik” edebiyatçı olarak değerlendirilebilmesine rağmen, Poe romantiklerin ilhama dayalı, mistik, büyülü üretim sürecini reddeder. “The Philosophy of Composition” makalesinin tamamında, Kuzgun’un “hiçbir tesadüfe ya da sezgiye dayalı” olarak değil, her adımını matematiksel bir sorunun ele alınışı üzere neden sonuç ilgilerine bağlı kalarak üretildiğini söyler. Bu enteresan makalenin bir noktasında, yapıtında yaratmayı planladığı tek etkiyi arayışında ise şöyle der: “Bütün melankoli mevzuları ortasında, insanın kozmik olarak en melankolik kabul edebileceği husus nedir? Ölüm!”. Bunları söyledikten sonra da “güzel bir bayanın ölümü”nün dünyadaki en şiirsel mevzu olduğunu ekler. Nitekim de Kuzgun, bir gece yarısı, kaybettiği Lenore’un anılarını umutsuzca kitaplara sığınarak başından atmaya çalışan bir erkek karakteri anlatır. O kadar umutsuzdur ki, aslında fırtınadan kaçarak odasına sığınan bir kuştan medet umar.

But the silence was unbroken, and the darkness gave no token,
And the only word there spoken was the whispered word, “Lenore!”
This I whispered, and an echo murmured back the word, “Lenore!”

Merely this, and nothing more.

Adamın beklentisi akılcı değildir. Gece yarısının sessizliğinde Lenore’un geri geldiğini düşünür. Halbuki gelen Lenore değil, yalnızca bir kuzgundur. Böylesi bir durumda aklına çabucak Lenore’un gelmesi şaşırtıcıdır. Aklında ondan öteki bir niyet yok üzeredir. Acısını unutmak için ilahtan medet umar, melekleri aracılığıyla acıyı unutturan bir iksir olan Nepenthe’i gönderdiğini sanmaktadır, lakin böylece Lenore’u unutabileceğini düşünmektedir. Aldığı karşılık “hiçbir zaman” olur.

Wretch, I cried, thy God hath lent thee —by these angels he hath sent thee
Respite —respite and Nepenthe from thy memories of Lenore!
Let me quaff this kind Nepenthe and forget this lost Lenore!

Quoth the raven, “Nevermore.

Karşı karşıya olduğu şeyin ne olduğunu bilememesine karşın o vakit dek aklında olduğu anlaşılan sorularını sıralar. Bir daha görebilecek midir Lenore’u, ona bir daha sarılabilecek midir? Kuzgunun karşılığı hiç değişmez: Hiçbir vakit. Gece yarısı karanlığının getirdiği rasyonel olmayan umutlar da kaybedilen sevgiliye dair bir tahlil sunmaz.

Leave my loneliness unbroken! — quit the bust above my door!
Take thy beak from out my heart, and take thy form from off my door!”

Quoth the raven, “Nevermore.”

And the raven, never flitting, still is sitting, still is sitting
On the pallid bust of Pallas just above my chamber door;
And his eyes have all the seeming of a demon that is dreaming,
And the lamp-light o’er him streaming throws his shadow on the floor;
And my soul from out that shadow that lies floating on the floor

Shall be lifted — nevermore!

Kendi umutsuz hasretinin şuurunda olmasına rağmen, kuzgunun gelişi ona hiçbir sonuca ulaşmayacak bir umut vermiştir. Yalnızlığıyla baş başa kalmaya devam etmek için hayvanı kovalar, ancak kuzgun umursamaz (büyük ihtimalle tüm bunlardan habersiz) bir biçimde durduğu yerde dikilir. Aslında bütün şiir melankolik insanın artan duygusal hassasiyeti üzerine heyetidir.

Büyük ihtimalle şiirin yerindeki melankolik öğeler olmasa da (gecenin karanlığı, sessizlik ve kuzgunun gelişi) adam zati bu kanılar içerisinde olacaktır, tahminen okuduğu bir kitapta emsal niyetlere kapılacaktır. Poe, yere bir kuzgun sokarak adamın acısının sonsuzluğunu/umutsuzluğunu simgeler: Hayvan gagasını onun kalbine sokmuş ve öylece beklemektedir. Adamın acı dolu ruhunu kendi gölgesi içerisine, bu melankolik bekleyişten “hiçbir zaman” özgür kalamayacak biçimde hapseder.

“The Philosophy of Composition” makalesinde, Poe mevt kanısını genç ve hoş bir bayanın vefatıyla birleştirir ve bunu neden-sonuç münasebetlerine dayanan matematiksel bir şuurla yaptığını argüman eder. Bu makalenin Poe’nun kurmaca dünyasını ne derece yansıttığı, bu makalenin bir kandırmaca olup olmadığı tartışmalı bir husus, lakin bir kayıbın akabinde adamın yaşadığı akılcı olmayan bir yas durumunu, melankoliyi ortaya koyması açısından değerli. Poe, aslında birçok öykü ve şiirinde genç, hoş bayanın mevti temasını işler. Bu ölümlerin ortak noktasında hiçbirinin olağan bir yas sürecini barındırmaması yatar.

Usherlar’ın Çöküşü

Örneğin “Usherlar’ın Çöküşü” isimli öyküsünde, Roderick Usher, nedeni olmayan bir biçimde kendisini yıllardır malikanesinin içine kapatmıştır ve bilinmeyen bir şeyden korkmaktadır: “Bu endişe bitirecek beni […] bu zavallılıkta eriyip gitmek benim yazgım […] bu katlanılmaz gerginliği artıracak en sıradan olayı düşündükçe tüylerim ürperiyor” (54). Roderick, melankoliklere has bir formda “duyularının acıtıcı keskinliğinden” rahatsızlık duyduğunu söz eder. Bir akşam çok sevdiği kız kardeşinin öldüğünü söyler konuğuna. Onu aile mezarlığına gömmek istememektedir. Roderick, “kardeşinin cesedini on beş günlüğüne (gömülme merasimine kadar) yapının ana duvarlarındaki sayısız mahzenden birinde sakla[r]” (56). Bu garip durum aslında Roderick’in bu mevti kabullenmekte çektiği zahmeti göstermesi açısından kıymetlidir. Rodercik, çok sevdiği kız kardeşinin vefatı sonrasında onu yıllarca birlikte yaşadıkları meskenin mahzenlerinden birisinde saklamak ister. Bu mevt fikrinin reddine işaret eder. Yas sürecinin sekizinci gününde aslında bir katalepsi hastası olan Leydi Madeline, mahzende kapatıldığı yerden çıkagelir ve kıssa iki kardeşin mukadderatını temsil eden konutun de çökmesiyle son bulur. Burada da genç bir bayanın vefatı, canlı diri gömülmesi (ama bir mezarlığa değil, bir mahzene) ve geri gelmesi kelam mevzusudur.

Ligeia

Benzer bir durum “Ligeia” isimli öyküde de gözlenir. Kahramanın çok sevdiği karısı Ligeia hastalanır ve ölür: “Ligeia öldü;- ve ben, üzüntüden yıkılmış bir halde artık Ren Nehri’nin yanındaki kasvetli ve çürüyen kentteki meskenimin yapayalnız terk edilmişliğine katlanamaz oldum […] bu yüzden birkaç ay bezgin ve amaçsızca gezindikten sonra […] bir manastırı satın alıp tamirini yaptırdım” (239). Kahraman afyonun kölesi olarak burada yaşarken (239) Leydi Rowena ile tanışır ve onunla evlenir. Değişken ruh hali yeni karısını dehşete düşürür ancak bu durum kahramanı hiç rahatsız etmez zira “ondan, beşerden çok şeytana yakışır bir tiksintiyle nefret” etmektedir (241). Kahraman, Ligeia’yı unutamamaktadır, “hafızam geriye (ah nasıl da ağır bir pişmanlıkla!) Ligeia’ya, büyük, hoş; mezardaki sevgilime uçuyordu” diye düşünür. Gecenin sessizliğinde ya da gündüz vakti gözlerden uzak köşelerde Liegia’nın ismini seslenir (tıpkı Kuzgun’daki adamın Lenore’un ismini fısıldaması gibi!). Liegia’ya duyduğu hasretin onu dünyaya geri getirebileceğini düşünür. Günler sonra yeni karısı Rowena da ağır bir formda hastalanır ve bir gece yarısı ölür. Hizmetçileri bayanı kefen içerisinde adamın yatak odasına bırakır. Adam bu mevtin yasını tutmaktadır lakin zihnindeki niyetlerin akışını durduramaz: “O vakit Ligeia’ya ait binlerce anı üstüme akın etti -ve yüreğimi, onu böyle kefenli gördüğümde hissettiğim o tanım edilmez ıstırap bir sel üzere, tüm şiddetiyle doldurdu. Gece yerini sabaha bıraktı; ve ben hâlâ tek aşkıma ait acı kanılarla dolu halde, Rowena’nın vücuduna bakmayı sürdürüyordum (244). Cansız vücudun yanında uyandığında bir hıçkırık sesi duyan adam irkilir. Rowena’nın hâlâ yaşadığını fark eder, dudaklarının titrediğini görür. Zihninde Leigia’ya ilişkin fikirlerle bayanı hayatta tutmaya çalışır. Gece yarasına kadar süren bu gayret sonucunda bayan hayata geri döner, olağan ki geri dönen Leigia’dan oburu değildir.

Poe’da genç ve hoş bayanın vefatı ve mevtten geri gelmesi teması üstte belirtilenlerin dışında “Eleonara”, “Diri Canlı Gömülüş” üzere birçok öyküde kendini gösterir. Bu noktada müellifin hayat hikayesi bu temaların varlığı hakkında bir fikir verebilir. Her ne kadar müelliflerin kurmaca dünyası ile gerçek dünyaları ortasında özdeşlik kurulmasının kendine mahsus sıkıntılara olsa da, Poe’da tekrar ettiği gözlemlenen sevilen bayanın vefatı ve geri gelmesi teması muharririn gerçek tecrübeleriyle bir ortada kıymetlendirilebilir. Poe iki yaşındayken evvel babasını kaybeder. Annesi ise birkaç ay sonra tüberkülozdan ölür. Bu vefatın yavaş yavaş gerçekleşen ve fizikî belirtileri olan (öksürük krizleri, kanlı tükürükler vb) bir mevt olduğu hakkında bir çok teori vardır (Magistrale 9). Sav edildiği üzere, Poe küçük yaşta bu imgelere maruz kalmış olabilir. Küçük yaşta, Allen ailesinin yanına yerleştirilen Poe burada üvey annesi Frances Allen’in sağladığı inançlı ortamda yetişirken üvey babası ile girdiği tartışmalar nedeniyle konuttan ayrılmak zorunda kalır (Frances Allen, Poe 20 yaşındayken ölür). Poe’nun hayatındaki üçüncü bayan ise kuzeni Virgina Clemm olur. Virgina, Poe ile evlendiğinde 13 yaşındadır. Garip bir tesadüfle Virgina Clemm, Poe’nun annesiyle birebir yaşta ve birebir hastalıktan ölür. Poe, hayatındaki bir öbür bayanın yavaş yavaş vefatını izlemek zorunda kalmıştır. Poe, kısa hayatı boyunca sevdiği bayanlardan vefat nedeniyle ayrılmak zorunda kalmıştır.

Yas ve melankoli

Poe’nun hayat hikayesinin küçük bir kesitinde yer alan bu vefatlar, muharririn kurmaca dünyasında vefattan geri dönen sevilen/güzel bayan imgeleri ve Sigmund Freud’un “Mourning and Melancholia” (Yas ve Melankoli) makalesi birlikte değerlendirildiğinde ortaya farklı bir görünüm çıkar. Freud, melankolinin olağan yastan farklı bir şey olduğunu söyler: “Melankolide objeyle olan münasebet, kolay bir alaka değildir; aykırı hislerin (ambivalence) varlığı nedeniyle karmaşıklaşır” (256). Freud’a nazaran bu ters hisler ya olağan bir sevgi bağlantısının tabiatı gereği oluşan egonun bir modülüdür ya da bu sevgi objesinin yitirilme telaşı sırasındaki tecrübelerin bir sonucudur. Bu nedenle de, bilhassa istek objesinin nitekim kaybedilmesi -ölümü- durumunda melankolinin nedenleri yasa nazaran farklılık gösterir. Melankolide, obje üzerinde, nefret ve sevginin birbiriyle çatıştığı sayısız farklı uğraş verilir: bir tanesi libidoyu objeden ayırmaya çalışırken başkası libidonun obje üzerindeki durumunu muhafazaya çalışır (256). Bu durumda, Poe’nun hayat hikayesiyle değerlendirildiğinde Julia Kristeva’nın Freudyen teorinin her noktada tespit ettiğini söylediği “annesel objeye duyulan imkânsız yas” (9) akla gelir. Poe, küçük yaşta annesini kaybetmiş ve hayatının geri kalan kısmında da o kaybın yerine koyduğu tüm dilek objelerini de benzeri formda yitirmiştir. Pekala, ancak Poe’nun birçok kıssasında rastlanan bayan ölümlerinin müellifin annesinin kaybı karşısındaki melankolik durumundan kaynaklandığı söylenebilir mi?

Aslında Freud’un belirttiği üzere, melankoli zihinsel topografinin bilinçdışı kısmında kalmaktadır. “Hasta, melankolisine yol açan kaybın farkındadır: Kimi kaybettiğini biliyordur fakat kendisinde neyin kaybolduğunu bilmemektedir” (245). Dilek objesini kaybetmiş olan Poe’nun hem şuur hem de şuur dışı fonksiyonların eseri olan sanat yapıtlarında bu kaybın yol açtığı melankolinin izini sürmek mümkündür. Poe’nun annesini çok küçük yaşta kaybettiği düşünülürse bu vefatı manalandırmakta ve kabullenmekte zahmet çektiği argüman edilebilir: Kaybetme-bulma, ölüm-yaşam…

Poe’nun erkek anlatıcıları, sevdikleri bayanın mezardan dönmesini beklemekte (Kuzgun, Canlı Diri Gömülüş, Leigia) ya da bu geri dönüşle yüz yüze gelmektedir (Usherlar’ın Çöküşü, Canlı Diri Gömülüş, Eleonara). Bilhassa “Usherlar’ın Çöküşü”nde, Roderick’in kız kardeşini olağan bir formda mezarlığa gömmek yerine malikânenin mahzenlerinden birinde saklamayı tercih edişi değişiktir. Roderick, çok sevdiği kız kardeşinin vefatına karşı reaksiyon duymaktadır. Bu durumda hem vefatın bir gerçeklik olarak varlığı, hem de yaşam-ölüm ortasındaki sonun kabul edilememesinden bahsedilebilir.

Ölüm ve ömrün sonları ortasında gidip gelme, anne figürünün vefatının anlamlandırılmasındaki zahmetler ve bunun sonucunda bayan karakterlerin mevti ve geri gelişleri Poe’nun kurmaca karakterleri aracılığıyla dışa vurduğu suçluluk hissine işaret eder üzeredir. Poe’nun yapıtlarında görülen bu zıtlıklar, dilek objesinin yitirilmesi durumunda melankolik kişilikte arttığı gözlenen objeye duyulan nefret-arzu zıtlığında açıklama bulabilir. Poe’nun karakterleri, her keresinde sevdiklerinin vefatı ile adeta cezalandırılmış üzeredir. “Kuzgun”, “Usherlar’ın Çöküşü”, “Liegia”, “Eleonara” üzere kıssalarda, erkek anlatıcılar, istek objelerini kaybetmiş lanetli ruhlar olarak görürler kendilerini. Melankolik kişilik, bu dilek objesi kaybından ötürü kendini sorumlu tutmaktadır. Kaybın yasını tutan kişi, bu kaybın objesi ile kendini özdeşleştirir. Bu durumda “nesne kaybı bir ego kaybına dönüşür” (Freud 249) ve kendisine yönelik büyük bir değersizlik duygusu hisseder. Melankolik kişiliğin, yitirilmiş dilek objesi (anne-eş-kız kardeş-sevilen kadın) karşısındaki zıtlıklar içeren his durumu da arzu/nefret çatışması içindeki Poe’ya bayan kahramanlarını yok ettirir. Bu bir bakıma Poe’nun kendini cezalandırma isteğinden de kaynaklanır. Freud’a nazaran objeye duyulan istek -nesnenin kaybedilmiş olmasına karşılık sürüyorsa- ve narsisistik bir özdeşlikte gizleniyorsa bu durumda kişi kendine karşı bir nefret ve yok etme hisleri içine girer (251). Motamot Baudelaire’in “L’Heautontimoroumenos” isimli şiirinde olduğu üzere: Jean Starobinski, bu şiirle ilgili olarak Baudelaire’in “ötekine çektirilen acıyı kendi kendine verilen acı haline getir[diğini]” (35) söyler. Burada nefret aslında bir vakitler istek edilen objeye karşıdır, ancak narsisistik özdeşlik nedeniyle kişinin kendine yöneltilir.

Kristeva, vefatın gerçekliğinin melankolik kişi tarafından reddinden bahsederken “melankolik yamyamlık”tan kelam eder. Melankolik yamyamlık, kaybın gerçekliği ve vefatın inkarını temsil eden hayal ve fantezilerdir: Objeyi kaybetmektense onu yok ederek ya da kesimler halinde saklamak isteği (12). Poe’nun öykülerinde, anne-kız kardeş-eş figürünün kaybından duyulan daima telaş -bir bakıma müellifin kendi tasalarının yansımaları- bu objelerin yok edilmesine yol açmaktadır. Vefat temasının tekrarıyla bağlantılı farklı bir açıklama ise Florence Vatan’da bulunabilir. Vatan’ın Baudelaire’de tespit ettiği durumun üstteki örneklerle değerlendirildiğinde Poe için de geçerli olduğu düşünülebilir. Vatan’a nazaran objeye duyulan arzu/aşkın yerini objenin kaybına duyulan arzu/aşk alır (277). Böylece objenin kaybı daima olarak istek objesinin anılarını canlı tutmakta ve melankolik hüznün sürekliliğini sağlamaktadır. Sahiden de, Poe’nun zıtlıklar içerisindeki karmaşık dünyasında, bayan karakterlerin daima mevtle müsabakası -her ne kadar bir formda geri dönseler de- Poe’nun, “anne figürüne duyduğu arzu”yu, onun yerine koyduğu objelerin “kaybına duyulan arzu”yla ikame etmiş olduğunun işareti sayılabilir. Kristeva da emsal bir halde hüznün bu beşerler için tek obje haline geldiğinden bahseder. Bu bireyler “hüzne bağlanırlar, diğer bir objenin eksikliğini gidermek için [bu hüznü] evcilleştirir ve beslerler” (12). Böylece aslında Poe için mümkün olmayan “anneye ulaşma” dileğinin yerine annenin kaybına duyulan arzu/özlemin yerleştirilmesi bu imkânsız yası, tam da bir melankoliğin isteyebileceği üzere, acı ve hüzün dolu, kendine eziyet çektiren, daima bir anımsamaya dönüştürür. Bu süreklilik melankolik bireye bir haz vermektedir. Bu durumda Poe’nun, kurmaca kahramanlarına yaşattığı kayıplarla aslında kendisini cezalandırmakta olduğu ve bundan bir haz duyduğu tez edilebilir.

Aslında bir muharririn ömrüyle yapıtlarını bir ortada pahalandırmak, her ne kadar eserler üzerine söylenebilecekleri kısıtlıyor üzere görünse de Poe kelam konusu olduğunda gerçek ve kurmaca dünya ortasında manalı bir ilginin varlığından kelam edilebilir. Gotik endişe öykülerinin ortasında epey olağan olarak göze çarpan “ölüm” teması, bilhassa de “sevilen/güzel bayanın ölümü” teması, melankoli kavramı çerçevesinde değerlendirildiğinde farklı bir görünüme bürünebiliyor. Sahiden de üstte çeşitli örneklerle -belki spekülatif olarak nitelendirilebilecek bir benzetmeyle- belirtmeye çalıştığım üzere, Poe’nun gerçek dünyada kayıp anneye duyduğu hasreti, kurmaca dünyasında farklı kıssalarda tıpkı tema altında simgeselleştirmiş olabileceği fikri çok da abartılı bir müşahede değil. Poe, bir melankolik olarak, dilek objesine yönelttiği nefret-sevgi hisleri içerisinde -kendini cezalandırmak amacıyla- bayan karakterlerini mevte göndermiş, mevt ve ömrün anlaşılamayan hudutları nedeniyle onları bir formda yine diriltmiş, tüm bunları yaparken de kaybettiği annesinin yarattığı boşluğu, bu boşluğun dileğiyle ikame etmiş olabilir. Sonuçta, o ya da bu halde, kökeni neye dayanırsa dayansın Poe, yapıtlarında iyi-kötü, güzel-çirkin, siyah-beyaz ikiliklerini reddeden farklı, gri bir dünyanın varlığını ortaya koymuştur.

Kaynaklar

-Kristeva, Julia. Black Sun: Depression and Melancholia. Çev. Leon S. Roudiez. New York: Columbia University Press. 1989.
-Magistrale, Tony. Student Companion to Edgar Allan Poe. Westport, CT, USA: Greenwood Publishing Group, Incorporated, 2001.
-Poe, Allan Edgar. “Ligeia”. Edgar Allan Poe Bütün Kıssaları I. Çev. Dost Körpe. İstanbul: İthaki Yayınları. 230-48.
-Poe, Allan Edgar. “The Philosophy of Composition”. 21 Haziran 2008.
-Poe, Allan Edgar. “The Raven”. 21 Haziran 2008.
-Poe, Allan Edgar. “Usherlar’ın Çöküşü”. Çev. Tomris Uyar. Kitap-lık, Sayı:71 (Nisan 2004): 51-59.
-Sigmund, Freud. “Mourning and Melancholia”. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIV (1914-1916): On the History of the Psycho-Analytic Movement, Papers on Metapsychology and Other Works. Çev. ve ed. James Strachey. 21 Haziran 2008.
-Starobinski, Jean. Aynada Melankoli. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2007.
– Vatan, Florence. “La mélancolie baht miroir: une lecture de ‘Brumes et Pluies’”. The French Review. 70.2 (Aralık 1996): 219-30.