Gece Yarısı Sokakta Tek Başına Bir Kız (A Girl Walks Home Alone At Night) İran asıllı genç direktör Ana Lily Amirpour’un birinci uzun metrajlı sineması. Şenliklerin “genç yetenek” ve “yabancı” kategorilerini kanla boyamaya aday sinema, bir vampir hikâyesi olarak kaygı ve tansiyon cinslerinde gezinse de süratle romantik bir atmosfere bürünüyor ve hem dokunaklı hem de toplumsal ve politik bağlamda sözleri olan güçlü bir sinemaya dönüşüyor. Sinemanın enteresan yanlarından oburu de biçim olarak belli direktörlerle özdeşleştirilen sinematik biçimlerin ve farklı mekân-zamanların kültürel konseptlerinin bir karışımını hayali bir İran coğrafyasına, “Kötü Şehir”e taşıması. Amirpour, bu türsel ve stilistik karışımın altından -özellikle bir “ilk film” olarak- muvaffakiyetle kalkıyor.
Film, beyaz tişörtü, deri ceketi ve güneş gözlüğüyle genç Arash’a odaklanarak açılıyor. Boynunda “sex” ve “pacman” dövmeleri olan makus çocuk, uyuşturucu satıcısı Saeed; 30’lu yaşlarının başında, uyuşturucu karşılığında sekse zorlanan, hayat bayanı Atti; uyuşturucu bağımlısı, inancını ve pahalarını kaybetmiş baba Hossein; bahçıvanı olduğu villanın hoş kızı Shaydah ve küçük bir sokak çocuğu Arash’ın dünyasının yan figürleri.
Saeed, Arash’ın günlerce çalışıp para biriktirerek aldığı Thunderbird’üne (canım 1950’ler) Baba’nın uyuşturucu borçları sebebiyle el koyar. Arash otomobil için çok çalışmıştır. Lakin Saeed acımasızdır, otomobille uzaklaşır, Arash da sonla duvarı yumruklayıp elini kırar. Yeniden de sonraki gün bahçıvanlık işine döner. Shaydah odasındaki TV’yi tamir etmesi için Arash’ı çağırır, yatağına uzanıp katılacağı kostüm partisiyle ilgili telefonda konuşmaya başlar. Arash odadan ayrılması için kızı uyarır, odada yalnız kalmalarının uygunsuz olacağını belirtir. Asıl niyetiyse kızın küpelerini çalarak otomobilini Saeed’den geri almaktır. Saeed ise tıpkı gece beş parasız Atti’yi uyuşturucu karşılığında Thunderbird’ünde birlikte olmaya zorlamaktadır. Otomobilin ardında, zifiri karanlıkta vampir kız belirir.
Bu kısa giriş kısmıyla bir toplumsal panorama çizer direktör: savaş periyodu dışavurumculuğunu anıştıran sert gölgeleri, çarpık beton blokları, konstrüksiyonları ve harabeleriyle boş, tekinsiz, karanlık ve pis sokaklarda kuralsızlık, adaletsizlik, vahşet ve kandan öteki bir şey yoktur. Devlete dair rastgele bir varlık sezilmez, ne bir zabıta ne de bir polis gösterilir. Bu çorak ülkede herkes yapayalnızdır, köprü altına atılmış, üst üste yığılmış çürüyen cesetlerden diğer kimseler yoktur ortada. Amirpour, Frank Miller’ın Basin City’si ile Bob Kane’in Gotham’ını karıştırıp malzemeyi Beckett’in insansız kozmosuna uyarlamış üzeredir. Hem çizgi-roman kozmosunun enerjik, doygun ruhu hem de savaş periyotlarına mahsus boğucu bir karanlık hakimdir Makûs Şehir’e.
Vampir Kız, Saeed’i Atti’yi kendisine oral seks yapmaya zorlarken yakalamıştır, bodrum kattaki odasına (tabut) masraf, hazırlanıp yolda Saeed’in karşısına çıkar. Atti ve Kız, iki bayan da ortak bir gestus ile (parmak yalama) Saeed’e boyun şayet gözükmektedir. Birinci direniş de bu ortak edimin içinden büyük bir sürpriz ve şiddetle gelir, bu sebeple de etkileyicidir. Kız güya susuzluğunu gidermek için de olsa kurbanlarını seçerken seçici davranmaktadır ve erkek hâkim dünyanın kibirli ve tacizci hödüklerine ders verir üzeredir: Küçük erkek sokak çocuğunu bile sıkıştırarak “İyi bir çocuk musun sen?” diye sorar. O ana kadar daima sempatiyle yaklaştığımız çocuk bir gün büyüyecek ve bu karanlık kozmosun modülü olacak. TV’de bayanlara kocalarıyla bağlantıları hakkında tavsiyeler veren diğer bir erkek… Nasihat Adam yalnızca Arash’ın izbesinde değil, villanın yatak odasında da ideal/köle bayan modelini inşa etmeye çalışmaktadır. Saeed’in tacizi dışında somut bir saldırganlık görmeyiz, ama vücutların sokakta birbirlerine olan araları, oluşturdukları karşılıklı itimat alanı ve bu alanın ihlalleri bayanın kamusal alandaki mevcudiyetinin sonlarına işaret eder. Kız’ın Hossein ile yaptığı yaratıcı dramanın ayna çalışması gibisi hınzır oyunu daima bu özel-kamusal araların bir çeşit parodisi üzeredir. Kız Atti’ye kendisini takip ettiğini itiraf ettiğinde, Atti ‘peki ne gördün?’ diye sorar.
KIZ: “Üzgünsün. Ne istediğini hatırlamıyorsun. İstemeyi hatırlamıyorsun. Çok uzun vakittir. Ve hiçbir şey değişmiyor.”
Dolayısıyla sinema yalnızca İran için değil tüm muhafazakâr toplumların baskılayıcı cinsel siyasetlerinin da hudutlu bir temsilini sunar. Kızın ortaya çıkışı ile Arash yeni uyuşturucu satıcısına dönüşür ve Shaydah’ın kostüm partisine katılır, üstelik Dracula kostümüyle! Shaydah’ın zorlamasıyla birinci uyuşturucusunu tecrübeler, toplumsal hiyerarşinin alt basamaklarında olduğunu unutmuş, bir an için Shaydah’ın kendisini arzuladığı hülyasına kapılmıştır. Kullandığı hapın tesiriyle, kendisini Dracula kostümüyle Berbat Şehir’in sokak lambalarından birine hipnotize olmuş bakarken bulur. Kız sokak çocuğundan aldığı kaykayla yanından geçer, çarşafın önü rüzgârda açılıp bir pelerine dönüşmektedir. Bir tarafta uyuşturucu tribinde Dracula kostümlü James Dean’imiz öteki tarafta kaykayıyla ıssız sokaklarda dolaşan çarşaf-pelerinli vampir kızımız. Bir western havası da taşıyan harika bir “meetcute”[1] sahnesi.
Film buradan sonra romantizm eğilimine girer. Kız, Arash’ı tabutuna davet etmiştir, birinci kere iki insanı sahiden birbirine dokunurken görürüz. Baba’ya kız arkadaştan bahsedilmiş, ıssız bir sanayi bölgesinde yeni bir randevu ayarlanmıştır. Hamburgerler yenir, Batılı kültürel kodlar birer birer ipe dizilir. İmkansıza eğilimli bir aşk başlar. Baba Hossein’in katledilmesine karşın Arash ve Kız, Thunderbird’leriyle karanlıkta kaybolmayı seçerler.
Hakkında bilip bilmeden, gidip görmeden, okuyup etmeden atıp tutulan ülkeler sözkonusu olduğunda sinemalarının öncelikle bir toplumsal panorama çizmesi, adeta bir “kimlik” beyanında bulunması ya da bunu inşa etmesi beklenir -sanki buna mecburmuş üzere. Aslında Doğulu sinema bundan bir türlü kurtulamaz, kaçamaz. Batı-merkezli anlatı biçimi ya da Batı dünyasının hikâyeleri, insanları, yüzleri, davranış biçimleri vb.o kadar güçlü bir biçimde gündelik ömür kültürü dediğimiz şeyin kendisi üzere simüle edilmiştir ki öbür kültürler öncelikle ne olduklarını açıklamak durumunda kalırlar.
Filmde bu sancılı durumun incelikli bir formla üstesinden gelinmiş, hatta önemsizleştirilmiştir. Çekimleri Kalofirniya’da gerçekleşen sinema hayali bir İran tablosu çizer. Sex dövmeli uyuşturucu satıcıları, kaykaylı sokak çocukları, Thunderbird’ünden çıkan James Dean, Jean Seberg’den Madonna’ya uzanan Fransız çizgili denizci tişörtüyle vampir kızımız, buluşmaya getirilen hamburgerler, sokak çocuğuna verilen “çalış, senin de olsun” nasihati hem bir “American Way of Life” temsili hem de Batılı kültür kodlarından bir çeşni sunarlar. Buna rağmen sokaklarda karakterler, TV’de Nasihat Adam, duvarlarda graffitiler Farsça konuşur ve vampirimiz çarşaflıdır! Bu Batı-Doğu, ABD-İran karışımı, kimlik üzerinden belirlemelerin hepsini anlamsızlaştırmaktadır zira zati bir yok-ülkedeyiz! Ortaya çıkan “hybrid” sinema kimlik siyasetlerini önemsizleştirince geriye kurmaca-soyut cihanın kendi dinamiklerini çözme oyunu kalıyor, işin en zevkli kısmı da burası. Sinemasal dünyayı kendi kültür-sanat tecrübe havuzunuzla temas ederek çözdükçe Amirpour’un Bad City’si de önünüzde sizin belleğinizden kopup gelen imajlarla birleşerek ete kemiğe bürünüyor.
Amirpour’un usulü, Sergio Leone’den David Lynch’e ama daha çok –kolaj/pastiş sıkıntısıyla de ilgili olarak- birçok biçimin kendi tarzında içrek olduğu Tarantino’ya yakın bulundu. Anıştırmalar elbette bütün sinemalar için mümkün, lakin bu tenkit alanındaki “gibi” siyaseti birtakım sakıncalar barındırıyor. Tarantino üzerinden gidersek: Tarantino sinemaları tarihsel/kostüme sinemalarında bile ahistoriktir. Sahne plastiği dahi periyoda uygun üzere gözükse de sentetiktir, kendi ikonalarını yaratmak üzerine bir hipergerçeklik kurar. Sosyal-kültürel bağlam çabucak hemen yok üzeredir ya da uydurulmuştur. Amirpour da elbette bir kurmaca, tarih üstü cihan yaratmıştır, ama soyutlamaları İran’ın bugününe dair tarihi belirlemeler üzerinde yükselmektedir. Daima ortaya giren rafineri imajları, erkek hükümran kamusal alanlardaki insansızlık, çürüme ve yıkım İran’ın konjonktürel bir yorumunu içerir. Bu sebeple her soyut cihan tıpkı vakitte ahistoriktir denilemez. Tarantino bilhassa ışıklandırma, kurgu, müzik ve efektlerin kullanımı ve sahne plastiği ile –konvansiyonel sinemanın bilakis kendi formunu teşhir eder.
Amirpour’un sinemasında atmosfer en kıymetli ögelerden biridir, biçimsel ögelerde misal metotları kimi kısımlarda kullansa da (örneğin karakteri ve performansı ortamdan soyutlayan, onu yücelten, kitsch’leştiren ışıklandırmalar Atti’nin dansında, kostüm partisindeki Arash’ın tribe giriş kısmında vb. kullanılır) hepsi atmosferin bir parçasıdırlar, hikayenin doğal akışını kesintiye uğratmaz, rahatsız etmezler. Tarantino karakterleri çizgi roman dünyasına hayli yakındır: kahramanları muhakkak kıymet hiyerarşisine sahiptir, çelişki yaşamazlar, inançları doğrultusunda haklı ya da haksızdırlar. İntikamları da bu bedel skalası üzerinden rasyonelleştirilir. Amirpour kahraman olgusunu bir parodi olarak sinemasına yerleştirir. Tarantino sineması alıntı ve kolaj sinemasıdır tıpkı vakitte. Sinema tarihinden, tanınan kültürden parçacıklar alır, onları kendi kozmosuna mal eder. Tarantino dünyası havalı olmaya çalışır, kendi cihanını yüceltir, ikonlaştırmaya çalışır, moda yaratmak ister, bir çeşit pop-art reprodüksiyonudur. Tarihi avant-garde’ın pastişiyle alakası yoktur. Amirpour’da bu cins bir tavır var: Asi Gençlik’teki James Dean, Serseri Aşıklar’daki Jean Seberg, “Papa Don’t Preach”teki Madonna, Alman dışavurumcu sinemasından kasvetli, karanlık, gölgeli, biçimsiz formlu mekânlar, White Lies’dan Federale’ye İran pop’una müzikler, Leone’den kovboy planlar, Lynch’in Eraserhead’inin renksiz ruhsuz cihanı Kız ve Arash’ın kurmacasında yeni bir vücuda kavuşurlar.
Bu tıp karşılaştırmalar sinema tahlili için faydalı, sinemacı için gereksiz. Hele ki birinci uzun metrajının altından sade bir muvaffakiyetle kalkmış genç bir direktör kelam konusu olduğunda, bilhassa önüne o denli iki sinemayla başa çıkamayacağı büyük isimler serildiğinde. Bırakınız efendim Amirpour çeksin, Amirpour şekli dersiniz sonra.
[1]MeetCute: Bilhassa romantik güldürülerde sıklıkla kullanılan, kimi vakit yüz kızartıcı ancak kesinlikle eğlenceli ve güzel bir his barındıran romantik birinci müsabaka anı. Sıklıkla yanlış anlama/anlaşılma durumu üzerine temellenir.
