1987’de Beyaz Saray’daki bir akşam yemeği davetinde, bir siyasetçinin eşi Miles Davis’e cazın Amerika’da neden öldüğünü sorma gafletinde bulundu. Davis, kendine has veciz ve acımasız üslubuyla yanıt verdi: “Caza burada prestij edilmiyor zira beyaz adam her şeyi fethetmek istiyor.”
Kadın, sarsılmış bir formda yine ateş açtı: “Peki, sen hayatında prestij edilecek ne yaptın? Neden buradasın?” Davis, “Aslında, müziği beş yahut altı sefer değiştirdim,” dedi bayana. “Sen beyaz olmak dışında –bu benim için değerli değil– prestij görecek ne yaptın? Şöhret iddian nedir, söyle bana.”
Altı, Davis’in kaç kere müziği değiştirdiğine ait düşük bir kestirim. Davis’in otobiyografisinde aktardığı bu sahne, müzisyenin acımasız azametinin bilinen en canlı betimlemelerinden biri. Davis sanatının hudutlarını zorlamakta o kadar kararlıydı ki, bunu yaparken müziğin rotasını da değiştirdi. Bir caz müzisyeni olarak tanınmış olabilir, ancak neredeyse bütün çağdaş müzik için birinci derecede ehemmiyet teşkil ediyordu.
Amerikan müziğine birinci çığır açıcı katkısı, modal cazı kitleselleştirmesiydi. Modal teoriyi büyük ihtimalle kısa müddetliğine gittiği Julliard’da öğrendi. Bir yılın akabinde, cazı sokakta vaktinin ustalarından (Charlie Parker, Thelonious Monk ve Dizzy Gillespie) öğrenmeyi seçti ve okulu bıraktı. Lakin okulda edindiği, birçoklarının hiç erişemediği teorik bilgiyi hiç unutmadı.
Geleneksel Batı müziği çoğunlukla majör ve minör gamları kullanır, fakat modal caz bu sınırlamaların da ötesine geçer. Klâsik akorların vurgusunu düşürür, ilgiyi çekmek için müziği melodiye, ritme, ses rengine ve duyguya yaslanmaya zorlar. Bu özellikler Davis’in birinci modal teşebbüslerinden biri olan Kind of Blue albümünü kozmik bir başyapıta dönüştürür. Sayısız müzik eleştirmeni tarafından “kusursuz” bir caz albümü olarak görülen albüm, daha sonraki caz albümlerinin karşılaştırılacağı bir standart haline gelir.
Davis’in tüm buluşları Kind of Blue’nun dünya genelinde kazandığı kadar övgüye mazhar olmadı, fakat müzisyenin yaptıklarının bir delili olarak, yavaş yavaş, eşit ölçüde dünyayı sarsacak yenilikler olarak tanınmaya başladılar.
1960’larda, Davis elektronik odaklı rock ve funk müziğe kendini kaptırmaya başladığında, birçok eleştirmen müzisyenin yoldan çıktığını düşündü. Lakin Davis’in yaptığı sınırsız yaratıcı gücüne yeni mecralar bulmaktan ibaretti. Yeniden de Davis’in bu “elektrikli” devirde ürettiği müzik yalnızca rock değildi. Hip-hop, trance, dub, new wave, drum and bass, grime, electro ve dubstep üzere daha sonra ortaya çıkacak tiplere taban hazırlayan müzik olarak biliniyor artık.
Miles Davis, bu tipten müziğe giriş kapısı olarak James Brown, Sly and the Family Stone ve Jimi Hendrix’i seçti. 43 yaşındayken, bu yeni tesirlerin müziğine ahenk sağlaması için sound’unu ve üslubunu yine yarattı. Hendrix üzere giyinmeye başladı, hatta saçlarını Hendrix’in berberine kestirecek kadar ileri gitti. Kimileri bunu müzikal orta yaş krizine yordu. Lakin yaptığı müzik kulağa hiç de diğerlerinden ödünç alınmış üzere gelmiyordu. Yüksek sanat ile tanınan sanat ortasındaki hudutları ortadan kaldırmıştı. Sayısız yenilikçi müzisyen Miles’ın mesleğindeki bu periyodu kendi buluşlarının ilham kaynağı olarak gösterdi. Mesela çok sevilen sound’unu tartışmalı Yeezus albümüyle tekrar yaratan Kanye West, Davis’i kendisinin baş dengi olarak niteledi.
Davis, “elektrikli” periyodunun birinci vakitlerinde, ünlü prodüktör Teo Macero ile daha sonra dance, break beat ve hip-hop cinslerinin temel öğeleri haline gelecek birçok kes-yapıştır tekniğinin öncülüğünü de üstlendi. Albümün üretimi üzerine Nick Southall’un Stylus’taki kusursuz değerlendirmesinde yazdığı üzere, 1969 tarihli In A Silent Way albümünde Miles ve Macero “harikulade, folkvari, melodi odaklı müzikleri klâsik yahut kabul edilmiş caz yapısının tümüyle dışında, enfes, ayartıcı, öbür bir dünyaya ilişkin müzik modüllerine dönüştürdüler…“ Birçokları uçsuz bucaksız bir gizeme sahip albümü, birinci füzyon caz albümü olarak görüyor.
Davis, bir yıl sonra bu kes-yapıştır ve füzyon tekniklerini daha savlı ve cüretkâr düzeylere taşıdı ve ufuk açıcı Bitches Brew albümünde kullandı. Güçlü ve şiddetli bir “kabile” sound’u yaratabilmek için 10 yahut daha fazla müzisyenden oluşan toplulukları bir ortaya getirdi ve albüm için hazırlanan meşhur “Afrosentrik” çizimlerle daha da güçlendirdi. Albüme ismini veren modül da boğuk bir ayin ilahisi üzere başlıyor, “Miles Runs the Vodoo Down” ise son derece şehvetli bir burlesk performansa benziyordu. Flying Lotus, Questlove ve St. Vincent üzere sayısız çağdaş müzik bilgesi Bitches Brew albümünün müzikal mesleklerinde oynadığı kayda bedel biçimlendirici etkiyi teslim ediyorlar.
Davis müzikal arayışını gizemli “So What” kesimiyle da bitirebilir ve tekrar bir efsane olarak tarihe geçebilirdi. Lakin daha fazlasını istemekten hiç vazgeçmedi.
Miles Davis filminin yönetmeni Don Cheadle, New York Times’da müzisyeni “Miles bir araştırmacıydı, yenilikçiydi,” diye tanımladı. “Bugün yaşasaydı, Kendrick Lamar, Dj Skrillex yahut Kanye West ile çalışıyor olurdu.”
Miles Ahead ismini taşıyan biyografik sinema, müzisyenin karakterinin ilerlemeci ve yenilikçi yanlarına ışık tutacak. Zira Davis, caz ölse bile hatırlanmayı hak ediyor. Esasen bu da müzisyenin koca mirasının yalnızca küçük bir kesimi.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Tom Barnes’ın Mic’te yayınlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
